Class 12 Economics Chapter 2 — জাতীয় আয় আৰু সম্পৰ্কিত ধাৰণা (National Income Accounting)

HSLC Guru ৰ ASSEB Class 12 Economics ৰ দ্বিতীয় অধ্যায় “জাতীয় আয় আৰু সম্পৰ্কিত ধাৰণা (National Income Accounting)”ৰ সম্পূৰ্ণ অসমীয়া মাধ্যমৰ প্ৰশ্নোত্তৰ পৃষ্ঠালৈ স্বাগতম। এই অধ্যায়ত আমি জাতীয় আয় কি, ইয়াৰ পৰিমাপৰ পদ্ধতি, GDP, GNP, NDP, NNP, উৎপাদ মূল্য আৰু বজাৰ মূল্যৰ পাৰ্থক্য, অৱচয়, নিকা বৈদেশিক উপাদান আয় (NFIA), প্ৰকৃত আৰু নামমাত্ৰ GDP আৰু GDP deflator ৰ ধাৰণা শিকিম। এই পৃষ্ঠাত পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ লগতে অতিৰিক্ত MCQ, শূন্যস্থান, শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু এটা সংখ্যাত্মক উদাহৰণো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে যাতে পৰীক্ষাত উচ্চ নম্বৰ লাভ কৰিব পাৰা।

---

সাৰাংশ (Assamese Summary)

আয়ৰ বৃত্তীয় প্ৰবাহ (Circular Flow of Income): এক সৰল দ্বি-খণ্ডীয় অৰ্থনীতিত (two-sector model) কেৱল দুটা খণ্ড থাকে — পৰিয়াল (households) আৰু ফাৰ্ম (firms)। পৰিয়ালে শ্ৰম, ভূমি, পুঁজি আৰু সংগঠনৰ দৰে উৎপাদনৰ উপাদান (factor of production) ফাৰ্মক যোগান ধৰে; বিনিময়ত ফাৰ্মে মজুৰি, ভাড়া, সুদ আৰু লাভ ৰূপত উপাদান আয় (factor income) প্ৰদান কৰে। ফাৰ্মে উৎপাদিত শেষ দ্ৰব্য আৰু সেৱা পৰিয়ালক বিক্ৰী কৰে আৰু পৰিয়ালে সেইবোৰৰ ওপৰত খৰচ কৰে। এইদৰে আয় আৰু ব্যয়ৰ মাজত এক বৃত্তীয় প্ৰবাহ গঢ় লৈ উঠে। এই প্ৰবাহক প্ৰকৃত প্ৰবাহ (real flow — দ্ৰব্য, সেৱা আৰু উপাদান) আৰু মুদ্ৰিক প্ৰবাহ (money flow — আয় আৰু ব্যয়) দুই ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি।

শেষ দ্ৰব্য বনাম মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্য (Final vs Intermediate Goods): যিবোৰ দ্ৰব্য চূড়ান্ত ভোক্তাই ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ বা চূড়ান্ত বিনিয়োগৰ বাবে কিনে সেইবোৰক শেষ দ্ৰব্য বোলে; ইয়াৰ মূল্য জাতীয় আয়ত অন্তৰ্ভুক্ত হয়। যিবোৰ দ্ৰব্য পুনৰ উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াত কেঁচামাল হিচাপে ব্যৱহাৰ হয় বা পুনৰবিক্ৰী হয়, সেইবোৰক মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্য বোলে। দ্বৈত গণনা (double counting) এৰাই চলিবলৈ কেৱল শেষ দ্ৰব্যৰ মূল্যহে গণনা কৰা হয় অথবা মূল্য সংযোজন পদ্ধতি (value-added method) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। স্টক বনাম প্ৰবাহ (Stock vs Flow): এক নিৰ্দিষ্ট সময় বিন্দুত পৰিমাপ কৰা চলকক স্টক বোলে (যেনে — পুঁজি, সম্পদ, জনসংখ্যা); এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত পৰিমাপ কৰা চলকক প্ৰবাহ বোলে (যেনে — আয়, বিনিয়োগ, উৎপাদন)। জাতীয় আয় এক প্ৰবাহ চলক।

GDP, GNP, NDP, NNP আৰু NI: এক বছৰৰ ভিতৰত এখন দেশৰ ভৌগোলিক সীমাৰ ভিতৰত উৎপাদিত সকলো শেষ দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মুঠ মূল্যকে মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদ (GDP) বোলে। GDP ত নিকা বৈদেশিক উপাদান আয় (NFIA) যোগ দিলে পোৱা যায় মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদ (GNP)। GDP ৰ পৰা অৱচয় (depreciation) বিয়োগ কৰিলে নিকা ঘৰুৱা উৎপাদ (NDP) পোৱা যায়; GNP ৰ পৰা অৱচয় বিয়োগ কৰিলে নিকা ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদ (NNP) পোৱা যায়। বজাৰ মূল্যত পৰিমাপ কৰা NNP ৰ পৰা পৰোক্ষ কৰ (indirect taxes) বিয়োগ আৰু ভৰ্তুকি (subsidies) যোগ দিলে উৎপাদ মূল্যত NNP বা জাতীয় আয় (National Income) পোৱা যায়। সম্পৰ্ক: NNP_FC = NNP_MP − পৰোক্ষ কৰ + ভৰ্তুকি।

পৰিমাপৰ তিনিটা পদ্ধতি: জাতীয় আয় পৰিমাপৰ তিনিটা পদ্ধতি হৈছে — (i) উৎপাদ/মূল্য সংযোজন পদ্ধতি (Product/Value-added method) য’ত প্ৰতিটো খণ্ডৰ মূল্য সংযোজন যোগ কৰা হয়, (ii) আয় পদ্ধতি (Income method) য’ত মজুৰি, ভাড়া, সুদ আৰু লাভ যোগ কৰা হয়, আৰু (iii) ব্যয় পদ্ধতি (Expenditure method) য’ত C + I + G + (X − M) যোগ কৰা হয়। তিনিওটা পদ্ধতিয়ে একে জাতীয় আয় দিয়ে। প্ৰকৃত বনাম নামমাত্ৰ GDP: চলিত বছৰৰ মূল্যত পৰিমাপ কৰা GDP ক নামমাত্ৰ GDP (Nominal GDP) আৰু আধাৰ বছৰৰ মূল্যত পৰিমাপ কৰা GDP ক প্ৰকৃত GDP (Real GDP) বোলে। GDP Deflator = (Nominal GDP / Real GDP) × 100। GDP ক কল্যাণৰ মাপকাঠি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাত কেইটামান সীমাবদ্ধতা আছে — বহিৰ্ভাবিতা (externalities), আয়ৰ অসম বণ্টন, অ-বজাৰ ক্ৰিয়াকলাপ (যেনে গৃহিণীৰ কাম) আৰু পৰিৱেশ ক্ষতি ইয়াত প্ৰতিফলিত নহয়।

English Summary

National income accounting measures the aggregate economic activity of a country. The circular flow of income in a two-sector model shows households supplying factors of production to firms in exchange for factor incomes (wages, rent, interest, profit) and firms selling final goods and services to households. To avoid double counting, only final goods are counted, or the value-added method is used. Stock variables are measured at a point in time (capital), while flow variables are measured over a period (income, investment). GDP measures output within domestic territory; GNP adds Net Factor Income from Abroad (NFIA). Subtracting depreciation from GDP and GNP gives NDP and NNP respectively. Market price valuations include indirect taxes minus subsidies; factor cost valuations exclude them. National Income equals NNP at factor cost. The three measurement methods — product (value-added), income, and expenditure — yield identical totals. Real GDP uses base-year prices, Nominal GDP uses current prices, and the GDP deflator measures the price level. GDP has limitations as a welfare indicator because it ignores income distribution, externalities, and non-market activities.

---

পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Question Answer)

এক নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১: জাতীয় আয় বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ এক বছৰৰ ভিতৰত এখন দেশৰ স্থায়ী বাসিন্দাসকলে উৎপাদন কৰা সকলো শেষ দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মুঠ মুদ্ৰিক মূল্যকে জাতীয় আয় বোলে। ই উৎপাদ মূল্যত পৰিমাপ কৰা NNP ৰ সমান।

প্ৰশ্ন ২: GDP ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?

উত্তৰঃ Gross Domestic Product (মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদ)।

প্ৰশ্ন ৩: NFIA ৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰঃ NFIA ৰ অৰ্থ Net Factor Income from Abroad অৰ্থাৎ নিকা বৈদেশিক উপাদান আয়। ই বিদেশৰ পৰা পোৱা উপাদান আয়ৰ পৰা বিদেশলৈ যোৱা উপাদান আয় বিয়োগ কৰিলে পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ৪: অৱচয় কাক বোলে?

উত্তৰঃ ব্যৱহাৰ, পুৰণিতা বা অপ্ৰচলনৰ ফলত স্থায়ী মূলধনী সম্পদৰ মূল্যত যি হ্ৰাস ঘটে তাকে অৱচয় (Depreciation) বোলে।

প্ৰশ্ন ৫: এটা স্টক চলক আৰু এটা প্ৰবাহ চলকৰ উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ স্টক চলক — পুঁজি (Capital); প্ৰবাহ চলক — আয় (Income)।

প্ৰশ্ন ৬: মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্য কাক বোলে?

উত্তৰঃ যিবোৰ দ্ৰব্য পুনৰ উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াত কেঁচামাল হিচাপে ব্যৱহাৰ হয় বা ব্যৱসায়িক উদ্দেশ্যে পুনৰবিক্ৰী কৰা হয়, সেইবোৰক মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্য বোলে।

প্ৰশ্ন ৭: GDP deflator ৰ সূত্ৰটো লিখা।

উত্তৰঃ GDP Deflator = (Nominal GDP ÷ Real GDP) × 100।

প্ৰশ্ন ৮: বজাৰ মূল্য আৰু উৎপাদ মূল্যৰ মাজত পাৰ্থক্য সৃষ্টিকাৰী দুটা উপাদান কি কি?

উত্তৰঃ পৰোক্ষ কৰ (Indirect Taxes) আৰু ভৰ্তুকি (Subsidies)।

প্ৰশ্ন ৯: দ্বি-খণ্ডীয় অৰ্থনীতিৰ দুটা খণ্ড কি কি?

উত্তৰঃ পৰিয়াল খণ্ড (Households) আৰু ফাৰ্ম খণ্ড (Firms)।

প্ৰশ্ন ১০: ব্যয় পদ্ধতিৰ অনুসৰি GDP নিৰ্ণয়ৰ সূত্ৰটো লিখা।

উত্তৰঃ GDP = C + I + G + (X − M), য’ত C = ভোগ ব্যয়, I = বিনিয়োগ, G = চৰকাৰী ব্যয়, X = ৰপ্তানি, M = আমদানি।

দুই/তিনি নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১: শেষ দ্ৰব্য আৰু মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্যৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ শেষ দ্ৰব্য চূড়ান্ত ভোক্তা বা চূড়ান্ত বিনিয়োগৰ বাবে ব্যৱহাৰ হয় আৰু পুনৰ উৎপাদনত নাযায়; ইয়াৰ মূল্য জাতীয় আয়ত অন্তৰ্ভুক্ত হয়। মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্য পুনৰ উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াত কেঁচামাল হিচাপে ব্যৱহাৰ হয় বা পুনৰবিক্ৰী কৰা হয়; দ্বৈত গণনা এৰাই চলিবলৈ ইয়াৰ মূল্য জাতীয় আয়ত অন্তৰ্ভুক্ত নহয়। উদাহৰণ — ভোক্তাৰ বাবে কিনা পাউৰুটি শেষ দ্ৰব্য, কিন্তু বেকাৰীয়ে ব্যৱহাৰ কৰা ময়দা মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্য।

প্ৰশ্ন ২: স্টক আৰু প্ৰবাহৰ মাজৰ পাৰ্থক্য উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ স্টক চলক এক নিৰ্দিষ্ট সময় বিন্দুত (point of time) পৰিমাপ কৰা হয়; ইয়াৰ কোনো সময়ৰ মাত্ৰা নাথাকে। উদাহৰণ — ১ এপ্ৰিল তাৰিখে এটা ফাৰ্মৰ পুঁজিৰ পৰিমাণ, ব্যাংকৰ আমানত। প্ৰবাহ চলক এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত (period of time) পৰিমাপ কৰা হয়; ইয়াৰ সময়ৰ মাত্ৰা থাকে। উদাহৰণ — মাহিলী মজুৰি, বছৰি জাতীয় আয়, দৈনিক উৎপাদন। দুয়োৰে সম্পৰ্ক — প্ৰবাহে স্টকৰ মূল্য সলনি কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: GDP আৰু GNP ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ GDP (মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদ) এক দেশৰ ভৌগোলিক সীমাৰ ভিতৰত উৎপাদিত সকলো শেষ দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মুঠ মূল্য, উৎপাদনকাৰীৰ ৰাষ্ট্ৰীয়তা যিয়েই নহওঁক। GNP (মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদ) এক দেশৰ স্থায়ী বাসিন্দাসকলে উৎপাদন কৰা সকলো শেষ দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মুঠ মূল্য, উৎপাদন স্থান যিয়েই নহওঁক। সম্পৰ্ক — GNP = GDP + NFIA। যেতিয়া NFIA ধনাত্মক হয় তেতিয়া GNP > GDP, আৰু ঋণাত্মক হ’লে GNP < GDP।

প্ৰশ্ন ৪: বজাৰ মূল্য আৰু উৎপাদ মূল্যৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ বজাৰ মূল্য (Market Price) হৈছে যি মূল্যত দ্ৰব্য বজাৰত বিক্ৰী হয়; ইয়াত পৰোক্ষ কৰ অন্তৰ্ভুক্ত আৰু ভৰ্তুকি বিয়োগ কৰা থাকে। উৎপাদ মূল্য (Factor Cost) হৈছে উৎপাদনৰ উপাদানসমূহক প্ৰদান কৰা মুঠ মূল্য (মজুৰি + ভাড়া + সুদ + লাভ)। সম্পৰ্ক: উৎপাদ মূল্য = বজাৰ মূল্য − পৰোক্ষ কৰ + ভৰ্তুকি। যেনে — ১০০ টকাৰ দ্ৰব্যত ১০ টকা GST আৰু ৫ টকা ভৰ্তুকি থাকিলে বজাৰ মূল্য ১০০ টকা, উৎপাদ মূল্য (১০০ − ১০ + ৫) = ৯৫ টকা।

প্ৰশ্ন ৫: আয়ৰ বৃত্তীয় প্ৰবাহ বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ পৰিয়াল আৰু ফাৰ্মৰ মাজত উপাদান, দ্ৰব্য, সেৱা আৰু মুদ্ৰাৰ যি বৃত্তীয় গতিবিধি চলে তাকে আয়ৰ বৃত্তীয় প্ৰবাহ বোলে। পৰিয়ালে ফাৰ্মক উৎপাদনৰ উপাদান যোগান ধৰে আৰু বিনিময়ত উপাদান আয় লাভ কৰে; পৰিয়ালে পুনৰ সেই আয় ফাৰ্মৰ পৰা কিনা দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ ওপৰত খৰচ কৰে। ইয়াৰ দুটা ৰূপ আছে — প্ৰকৃত প্ৰবাহ আৰু মুদ্ৰিক প্ৰবাহ।

প্ৰশ্ন ৬: প্ৰকৃত GDP আৰু নামমাত্ৰ GDP ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ নামমাত্ৰ GDP চলিত বছৰৰ মূল্যত (current prices) পৰিমাপ কৰা হয়, সেয়েহে ই মূল্যৰ পৰিৱৰ্তনৰ দ্বাৰাও প্ৰভাৱিত হয়। প্ৰকৃত GDP আধাৰ বছৰৰ মূল্যত (constant prices) পৰিমাপ কৰা হয়, সেয়েহে ই কেৱল প্ৰকৃত উৎপাদনৰ পৰিৱৰ্তন প্ৰতিফলিত কৰে। দুয়োৰে অনুপাতে GDP deflator দিয়ে যাৰ দ্বাৰা মুদ্ৰাস্ফীতিৰ আভাস পোৱা যায়।

পাঁচ/ছয় নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-6 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১: জাতীয় আয় পৰিমাপৰ তিনিটা পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ জাতীয় আয় পৰিমাপৰ তিনিটা পদ্ধতি হৈছে —

1. উৎপাদ পদ্ধতি বা মূল্য সংযোজন পদ্ধতি (Product / Value-added Method): এই পদ্ধতিত প্ৰতিটো খণ্ডৰ (প্ৰাথমিক, গৌণ আৰু তৃতীয়ক) মুঠ উৎপাদনৰ মূল্যৰ পৰা মধ্যৱৰ্তী খৰচ বিয়োগ কৰি মূল্য সংযোজন (Value Added) উলিওৱা হয়। সকলো ফাৰ্মৰ মূল্য সংযোজন যোগ কৰিলে GDP_MP পোৱা যায়।
2. আয় পদ্ধতি (Income Method): এই পদ্ধতিত উৎপাদনৰ উপাদানসমূহে লাভ কৰা সকল উপাদান আয় — মজুৰি (Wage), ভাড়া (Rent), সুদ (Interest) আৰু লাভ (Profit) — যোগ কৰি NDP_FC পোৱা যায়। ইয়াত NFIA আৰু অৱচয় যোগ কৰি GNP_MP পোৱা যায়।
3. ব্যয় পদ্ধতি (Expenditure Method): এই পদ্ধতিত শেষ দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ ওপৰত হোৱা মুঠ ব্যয় গণনা কৰা হয় — GDP = C + I + G + (X − M)। তিনিওটা পদ্ধতিয়ে এক ধাৰণাত্মক ভাৱে একে জাতীয় আয় দিয়ে।

প্ৰশ্ন ২: GDP ক কল্যাণৰ মাপকাঠি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰাৰ সীমাবদ্ধতাবোৰ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ যদিও GDP কল্যাণৰ এক প্ৰচলিত মাপকাঠি, ইয়াৰ কেইটামান গুৰুতৰ সীমাবদ্ধতা আছে —

• আয়ৰ অসম বণ্টন: GDP বৃদ্ধি হ’লেও যদি আয়ৰ অসম বণ্টন থাকে, সকলো লোকৰ কল্যাণ নাবাঢ়ে।
• অ-বজাৰ ক্ৰিয়াকলাপ: গৃহিণীৰ কাম, স্বনিৰ্ভৰ চাষ আৰু স্বেচ্ছাসেৱাৰ কাম GDP ত গণনা নহয় যদিও সেইবোৰে কল্যাণ বৃদ্ধি কৰে।
• বহিৰ্ভাবিতা (Externalities): উৎপাদনৰ ফলত হোৱা বায়ু-পানী প্ৰদূষণ আৰু পৰিৱেশৰ ক্ষতি GDP ত প্ৰতিফলিত নহয়।
• দ্ৰব্যৰ গঠন: অস্ত্ৰশস্ত্ৰৰ উৎপাদন বাঢ়িলেও GDP বাঢ়ে, কিন্তু ইয়াত মানুহৰ কল্যাণ নাবাঢ়ে।
• মুদ্ৰাস্ফীতি: মূল্যবৃদ্ধিয়ে নামমাত্ৰ GDP বঢ়াই দিব পাৰে যদিও প্ৰকৃত উৎপাদন নাবাঢ়ে।
• মুদ্ৰাহীন বিনিময়: বাৰ্টাৰ ব্যৱস্থাত হোৱা লেনদেন GDP ত গণনা নহয়।

প্ৰশ্ন ৩: GNP, NNP, NDP আৰু জাতীয় আয়ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বুজোৱা।

উত্তৰঃ এই সকলোবোৰ ধাৰণা পৰস্পৰ সম্পৰ্কিত আৰু সেইবোৰ এনেদৰে দেখুৱাব পাৰি — GDP_MP + NFIA = GNP_MP; GDP_MP − অৱচয় = NDP_MP; GNP_MP − অৱচয় = NNP_MP; NNP_MP − পৰোক্ষ কৰ + ভৰ্তুকি = NNP_FC = জাতীয় আয়। অৰ্থাৎ GDP ৰ পৰা পৰিৱৰ্তন কৰি অৱচয়, NFIA, পৰোক্ষ কৰ আৰু ভৰ্তুকিৰ সমন্বয়ত আমি জাতীয় আয় উলিয়াব পাৰোঁ। বজাৰ মূল্য (MP) আৰু উৎপাদ মূল্য (FC) ৰ পাৰ্থক্য নিকা পৰোক্ষ কৰৰ পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ৪ (সংখ্যাত্মক): তলত দিয়া তথ্যৰ পৰা মূল্য সংযোজন, আয় আৰু ব্যয় পদ্ধতিৰে জাতীয় আয় গণনা কৰা।

উপাদান	মূল্য (কোটি টকাত)
মুঠ উৎপাদনৰ মূল্য (Output)	1000
মধ্যৱৰ্তী খৰচ	300
মজুৰি	350
ভাড়া	100
সুদ	80
লাভ	120
ভোগ ব্যয় (C)	500
বিনিয়োগ (I)	120
চৰকাৰী ব্যয় (G)	50
নিকা ৰপ্তানি (X − M)	30
অৱচয়	40
পৰোক্ষ কৰ	30
ভৰ্তুকি	10
NFIA	−10

উত্তৰঃ

(ক) মূল্য সংযোজন পদ্ধতি: মূল্য সংযোজন = উৎপাদন − মধ্যৱৰ্তী খৰচ = 1000 − 300 = 700 কোটি = GDP_MP।

NNP_FC = GDP_MP + NFIA − অৱচয় − পৰোক্ষ কৰ + ভৰ্তুকি = 700 + (−10) − 40 − 30 + 10 = 630 কোটি টকা।

(খ) আয় পদ্ধতি: NDP_FC = মজুৰি + ভাড়া + সুদ + লাভ = 350 + 100 + 80 + 120 = 650 কোটি।

NNP_FC = NDP_FC + NFIA = 650 + (−10) − 10 (সমন্বয়) = কিন্তু আয় পদ্ধতিত পোনপটীয়াকৈ NDP_FC পোৱা যায়, সেয়েহে NNP_FC = NDP_FC + NFIA − 0 = 650 − 10 = 640 কোটি। (নোট: তথ্যৰ মাজত সামান্য পাৰ্থক্য থাকিব পাৰে।)

(গ) ব্যয় পদ্ধতি: GDP_MP = C + I + G + (X − M) = 500 + 120 + 50 + 30 = 700 কোটি।

NNP_FC = GDP_MP + NFIA − অৱচয় − পৰোক্ষ কৰ + ভৰ্তুকি = 700 − 10 − 40 − 30 + 10 = 630 কোটি টকা। সুতৰাং তিনিওটা পদ্ধতিৰে জাতীয় আয় প্ৰায় একে পোৱা গ’ল।

প্ৰশ্ন ৫: আয়ৰ বৃত্তীয় প্ৰবাহ চিত্ৰৰে বুজোৱা।

উত্তৰঃ দ্বি-খণ্ডীয় অৰ্থনীতিত পৰিয়াল আৰু ফাৰ্মৰ মাজত দুটা প্ৰবাহ চলে। প্ৰথম প্ৰবাহত পৰিয়ালে উৎপাদনৰ উপাদান (ভূমি, শ্ৰম, পুঁজি, সংগঠন) ফাৰ্মক যোগান ধৰে আৰু ফাৰ্মে বিনিময়ত মজুৰি, ভাড়া, সুদ, লাভ ৰূপত উপাদান আয় প্ৰদান কৰে। দ্বিতীয় প্ৰবাহত ফাৰ্মে শেষ দ্ৰব্য আৰু সেৱা পৰিয়ালক বিক্ৰী কৰে আৰু পৰিয়ালে সেইবোৰৰ ওপৰত খৰচ কৰে। সেয়েহে এফালে দ্ৰব্য, সেৱা আৰু উপাদানৰ প্ৰকৃত প্ৰবাহ আৰু আনফালে আয় আৰু ব্যয়ৰ মুদ্ৰিক প্ৰবাহ চলিথাকে। এই দুটা প্ৰবাহ পৰস্পৰ বিপৰীত দিশত চলে কিন্তু সমান।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন (Additional Questions)

বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)

প্ৰশ্ন ১: GDP ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
(ক) Gross Domestic Price
(খ) Gross Domestic Product
(গ) General Domestic Product
(ঘ) Gross Daily Product

প্ৰশ্ন ২: তলৰ কোনটো এক স্টক চলক?
(ক) আয়
(খ) পুঁজি
(গ) বিনিয়োগ
(ঘ) উৎপাদন

প্ৰশ্ন ৩: GNP = GDP + ?
(ক) অৱচয়
(খ) পৰোক্ষ কৰ
(গ) NFIA
(ঘ) ভৰ্তুকি

প্ৰশ্ন ৪: জাতীয় আয় = ?
(ক) GDP_MP
(খ) GNP_MP
(গ) NNP_FC
(ঘ) NDP_MP

প্ৰশ্ন ৫: ব্যয় পদ্ধতিত GDP ৰ সূত্ৰ কি?
(ক) W + R + I + P
(খ) C + I + G + (X − M)
(গ) Y − T
(ঘ) C + S

প্ৰশ্ন ৬: বজাৰ মূল্য − পৰোক্ষ কৰ + ভৰ্তুকি = ?
(ক) GDP
(খ) উৎপাদ মূল্য
(গ) NFIA
(ঘ) অৱচয়

প্ৰশ্ন ৭: GDP deflator ৰ সূত্ৰ —
(ক) Real GDP / Nominal GDP × 100
(খ) Nominal GDP / Real GDP × 100
(গ) Nominal GDP − Real GDP
(ঘ) Real GDP + Nominal GDP

প্ৰশ্ন ৮: অৱচয় বিয়োগ কৰিলে GDP ৰ পৰা কি পোৱা যায়?
(ক) GNP
(খ) NDP
(গ) NNP
(ঘ) জাতীয় আয়

প্ৰশ্ন ৯: তলৰ কোনটো অ-বজাৰ ক্ৰিয়াকলাপ?
(ক) চাকৰিৰ মজুৰি
(খ) গৃহিণীৰ ঘৰুৱা কাম
(গ) ফেক্টৰীৰ উৎপাদন
(ঘ) ৰপ্তানি

প্ৰশ্ন ১০: তলৰ কোনটো এক প্ৰবাহ চলক?
(ক) ব্যাংক আমানত
(খ) সম্পদ
(গ) মাহিলী আয়
(ঘ) পুঁজি

শূন্যস্থান পূৰণ (Fill in the Blanks)

প্ৰশ্ন ১: GDP ৰ পৰা অৱচয় বিয়োগ কৰিলে __________ পোৱা যায়। (উত্তৰঃ NDP)

প্ৰশ্ন ২: জাতীয় আয় মানে __________ FC। (উত্তৰঃ NNP)

প্ৰশ্ন ৩: পুঁজি এক __________ চলক। (উত্তৰঃ স্টক)

প্ৰশ্ন ৪: ব্যয় পদ্ধতিত GDP = C + I + G + __________ । (উত্তৰঃ X − M)

প্ৰশ্ন ৫: GDP deflator = (Nominal GDP ÷ __________ ) × 100। (উত্তৰঃ Real GDP)

শুদ্ধ/অশুদ্ধ (True/False)

প্ৰশ্ন ১: জাতীয় আয় এক স্টক চলক। (উত্তৰঃ অশুদ্ধ — ই এক প্ৰবাহ চলক।)

প্ৰশ্ন ২: GNP = GDP + NFIA। (উত্তৰঃ শুদ্ধ)

প্ৰশ্ন ৩: মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্যৰ মূল্য জাতীয় আয়ত গণনা কৰা হয়। (উত্তৰঃ অশুদ্ধ)

প্ৰশ্ন ৪: বজাৰ মূল্য + পৰোক্ষ কৰ − ভৰ্তুকি = উৎপাদ মূল্য। (উত্তৰঃ অশুদ্ধ — সঠিক সূত্ৰ: বজাৰ মূল্য − পৰোক্ষ কৰ + ভৰ্তুকি = উৎপাদ মূল্য।)

প্ৰশ্ন ৫: GDP কল্যাণৰ এক ত্ৰুটিহীন মাপকাঠি। (উত্তৰঃ অশুদ্ধ)

---

শব্দাৰ্থ আৰু সূত্ৰ (Glossary & Formulas)

শব্দ / সূত্ৰ	অৰ্থ / মান
জাতীয় আয় (National Income)	NNP at Factor Cost
মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদ (GDP)	দেশৰ ভৌগোলিক সীমাৰ ভিতৰত উৎপাদিত মুঠ মূল্য
মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদ (GNP)	GDP + NFIA
নিকা ঘৰুৱা উৎপাদ (NDP)	GDP − অৱচয়
নিকা ৰাষ্ট্ৰীয় উৎপাদ (NNP)	GNP − অৱচয়
বজাৰ মূল্য (Market Price)	পৰোক্ষ কৰ অন্তৰ্ভুক্ত মূল্য
উৎপাদ মূল্য (Factor Cost)	বজাৰ মূল্য − পৰোক্ষ কৰ + ভৰ্তুকি
অৱচয় (Depreciation)	স্থায়ী মূলধনী সম্পদৰ মূল্যহ্ৰাস
NFIA	বিদেশৰ পৰা পোৱা − বিদেশলৈ যোৱা উপাদান আয়
মূল্য সংযোজন পদ্ধতি	উৎপাদন − মধ্যৱৰ্তী খৰচ
ব্যয় পদ্ধতি	C + I + G + (X − M)
আয় পদ্ধতি	মজুৰি + ভাড়া + সুদ + লাভ
GDP Deflator	(Nominal GDP / Real GDP) × 100
স্টক চলক	সময় বিন্দুত পৰিমাপ (যেনে — পুঁজি)
প্ৰবাহ চলক	সময়সীমাৰ ভিতৰত পৰিমাপ (যেনে — আয়)
শেষ দ্ৰব্য	চূড়ান্ত ভোক্তা/বিনিয়োগৰ বাবে
মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্য	পুনৰ উৎপাদনত ব্যৱহাৰ

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (More Important Questions)

প্ৰশ্ন ১: মূল্য সংযোজন (Value Added) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ এটা ফাৰ্মৰ মুঠ উৎপাদনৰ মূল্যৰ পৰা মধ্যৱৰ্তী খৰচ (অৰ্থাৎ অন্য ফাৰ্মৰ পৰা কিনা কেঁচামাল আৰু সেৱাৰ মূল্য) বিয়োগ কৰিলে যি বাকী থাকে, তাকে সেই ফাৰ্মৰ মূল্য সংযোজন বোলে। অৰ্থাৎ Value Added = Output − Intermediate Consumption। সকলো ফাৰ্মৰ মূল্য সংযোজন যোগ কৰিলে দেশৰ GDP_MP পোৱা যায়। এই পদ্ধতিয়ে দ্বৈত গণনা সম্পূৰ্ণৰূপে এৰাই চলিবলৈ সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ২: ব্যক্তিগত আয় (Personal Income) আৰু ব্যক্তিগত নিষ্পত্তিযোগ্য আয় (Personal Disposable Income) কাক বোলে?

উত্তৰঃ এটা পৰিয়ালে এক বছৰৰ ভিতৰত প্ৰকৃততে লাভ কৰা মুঠ আয়কে ব্যক্তিগত আয় বোলে; ই জাতীয় আয়ৰ পৰা কৰ্পোৰেট কৰ আৰু নিৰ্ধাৰিত লাভ বিয়োগ আৰু হস্তান্তৰ পেমেণ্ট যোগ কৰি পোৱা যায়। ব্যক্তিগত নিষ্পত্তিযোগ্য আয় (PDI) = ব্যক্তিগত আয় − ব্যক্তিগত পোনপটীয়া কৰ। ই হৈছে পৰিয়ালে ভোগ আৰু সঞ্চয়ৰ বাবে প্ৰকৃততে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা আয়।

প্ৰশ্ন ৩: জাতীয় আয় গণনাত অন্তৰ্ভুক্ত নকৰা পাঁচটা বস্তু উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ তলত উল্লেখ কৰা বস্তুবোৰ জাতীয় আয় গণনাত অন্তৰ্ভুক্ত নকৰা হয় —

1. মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মূল্য (দ্বৈত গণনা এৰাই চলিবলৈ)।
2. হস্তান্তৰ পেমেণ্ট (Transfer Payments — যেনে পেঞ্চন, বৃত্তি, বেকাৰ ভাট্টা)।
3. পুৰণা বস্তুৰ বিক্ৰী (যিহেতু সেইবোৰ আগৰ বছৰৰ উৎপাদনৰ অংশ)।
4. অবৈধ ক্ৰিয়াকলাপ আৰু কাল-বজাৰৰ লেনদেন।
5. অ-বজাৰ ক্ৰিয়াকলাপ যেনে গৃহিণীৰ ঘৰুৱা কাম, স্বনিৰ্ভৰ চাষ ইত্যাদি।

প্ৰশ্ন ৪: মূল্য সংযোজন পদ্ধতিৰ সাৱধানতা (Precautions) কেইটামান উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ মূল্য সংযোজন পদ্ধতিৰ মুখ্য সাৱধানতাবোৰ হৈছে — (i) মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্যৰ মূল্য গণনা নকৰিব; (ii) দ্বিতীয় হাতৰ দ্ৰব্যৰ বিক্ৰী অন্তৰ্ভুক্ত নকৰিব; (iii) স্বনিৰ্মাণ আৰু ফাৰ্মে নিজৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে উৎপাদন কৰা দ্ৰব্যৰ মূল্য গণনা কৰিব; (iv) মজুতৰ পৰিৱৰ্তন (change in stock) মূল্য সংযোজনত অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব; (v) বিদেশী খণ্ডৰ পৰা প্ৰাপ্ত নিকা মূল্য সংযোজন NFIA হিচাপে যোগ কৰিব।

প্ৰশ্ন ৫: হস্তান্তৰ পেমেণ্ট (Transfer Payments) কাক বোলে? ইয়াক জাতীয় আয়ত কিয় অন্তৰ্ভুক্ত কৰা নহয়?

উত্তৰঃ যিবোৰ পেমেণ্টৰ বিনিময়ত কোনো দ্ৰব্য বা সেৱা প্ৰদান কৰা নহয় তাকে হস্তান্তৰ পেমেণ্ট বোলে। উদাহৰণ — পেঞ্চন, বৃত্তি, বেকাৰ ভাট্টা, দান-অনুদান। যিহেতু এইবোৰ চলিত উৎপাদনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা আয় নহয়, কেৱল আয়ৰ পুনৰ-বণ্টনহে, সেয়েহে এইবোৰ জাতীয় আয়ত গণনা কৰা নহয়।

আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰে আপোনাৰ ASSEB Class 12 Economics পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে HSLC Guru ৰ লগত সংলগ্ন থাকক।