Class 12 Economics Chapter 10 — ভাৰতবৰ্ষ আৰু চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ তুলনামূলক উন্নয়ন (Comparative Development with Neighbours)
HSLC Guru ৱেবছাইটলৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠটোত আমি ASSEB Class 12 Economics (ভাৰতীয় অৰ্থনৈতিক বিকাশ – Indian Economic Development) ৰ দশম অধ্যায় “ভাৰতবৰ্ষ আৰু চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ তুলনামূলক উন্নয়ন অভিজ্ঞতা” অধ্যয়ন কৰিম। ইয়াত আমি ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তান – তিনি চুবুৰীয়া দেশৰ স্বাধীনতা পৰৱৰ্তী উন্নয়ন পথ, অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ, জনসংখ্যাগত আৰু মানৱ উন্নয়ন সূচকসমূহৰ তুলনামূলক বিশ্লেষণ পাঠ্যপুথিৰ ভিত্তিত আলোচনা কৰিম। সকলো প্ৰশ্নোত্তৰ ASSEB পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত ভাৰত (১৯৪৭), পাকিস্তান (১৯৪৭) আৰু চীন (১৯৪৯) – এই তিনি চুবুৰীয়া দেশৰ স্বাধীনতা বা মুক্তি লাভ হয়। তিনিও দেশে দাৰিদ্ৰ্য, কৃষিনিৰ্ভৰ অৰ্থনীতি আৰু কম মাথাপিছু আয়ৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল। কিন্তু গৃহীত উন্নয়ন কৌশল, ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা আৰু বিশ্ব অৰ্থনীতিৰ লগত সম্পৰ্কৰ তাৰতম্যৰ বাবে এই তিনি দেশৰ বৰ্তমানৰ অৱস্থা বহু পৃথক হৈ পৰিছে।
চীনৰ পথ: ১৯৪৯ চনত মাও জে দঙৰ নেতৃত্বত গণপ্ৰজাতন্ত্ৰ চীন প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ পিছত সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্যোগ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হয়। ১৯৫৮ চনত মহান অগ্ৰসৰ আন্দোলন (Great Leap Forward) আৰম্ভ কৰি দ্ৰুত শিল্পায়নৰ প্ৰচেষ্টা চলোৱা হয় – কৃষকসকলক যৌথ খেতিত (Commune) সংগঠিত কৰা হয় আৰু গাঁৱতে বিচৰা ইস্পাত উৎপাদনৰ চেষ্টা কৰা হয়। ১৯৬৬ চনৰ সাংস্কৃতিক বিপ্লৱ (Cultural Revolution)ৰ সময়ত শিক্ষক আৰু পেছাদাৰীসকলক গাঁৱলৈ পঠিয়াই কৃষি কাৰ্যত নিয়োজিত কৰা হয়। ১৯৭৮ চনত ডেং জিয়াওপিংৰ নেতৃত্বত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰম্ভ হয় – কৃষি, বৈদেশিক বাণিজ্য আৰু বিনিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত পৰিৱৰ্তন আনি, দ্বৈত মূল্য ব্যৱস্থা (Dual Pricing System) আৰু বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (SEZ) প্ৰতিষ্ঠা কৰি বিদেশী মূলধন আকৰ্ষণ কৰা হয়।
পাকিস্তানৰ পথ: পাকিস্তানে মিশ্ৰিত অৰ্থ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰে য’ত ব্যক্তিগত খণ্ড আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ড একেলগে কাম কৰে। ১৯৬০ ৰ দশকত আয়ুব খানৰ নেতৃত্বত আমদানি প্ৰতিস্থাপন কৌশল (ISI), শ্বুল্ক প্ৰাচীৰ আৰু ভৰ্তুকি প্ৰদান কৰা হয়। ১৯৬০ ৰ দশকৰ মাজভাগত সেউজ বিপ্লৱৰ ফলত খাদ্যশস্যৰ উৎপাদন বৃদ্ধি পায়। ১৯৭০ ৰ দশকত উদ্যোগ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হয়, কিন্তু ১৯৮৮ চনৰ পৰা গাঠনিগত সমন্বয় কাৰ্যসূচী (Structural Adjustment Programme) ৰ অধীনত উদাৰীকৰণ আৰম্ভ হয়। তথাপি ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা, সামৰিক শাসন, কৃষিৰ প্ৰতি অত্যধিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু বৈদেশিক ঋণৰ বোজাই পাকিস্তানৰ উন্নয়নক বাধা প্ৰদান কৰিছে।
ভাৰতৰ পথ: ভাৰতে পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ যোগেদি মিশ্ৰ অৰ্থব্যৱস্থা গঢ়ি তোলে – ভাৰী উদ্যোগৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ, আমদানি প্ৰতিস্থাপন আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতা ইয়াৰ মূল লক্ষ্য আছিল। ১৯৯১ চনত LPG (উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ, বিশ্বায়ন) নীতিৰ যোগেদি ভাৰতে অৰ্থনীতি মুকলি কৰে। জিডিপি বৃদ্ধি, খণ্ডভিত্তিক অৱদান, জনসাংখ্যিক সূচক (জনসংখ্যা, ঘনত্ব, প্ৰজনন হাৰ, লিংগানুপাত, নগৰীকৰণ) আৰু মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI) ৰ ভিত্তিত তিনিও দেশৰ তুলনা কৰিলে দেখা যায় চীনে আটাইতকৈ বেছি বৃদ্ধি লাভ কৰিছে, ভাৰত দ্বিতীয় স্থানত আৰু পাকিস্তান পিছ পৰি আছে। তাৰতম্যৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল – ৰাজনৈতিক স্থিৰতা, পৰিকাঠামোত বিনিয়োগ, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যত ব্যয়, আৰু বিশ্ব বজাৰৰ প্ৰতি মুক্তি।
Summary (English)
India, China and Pakistan started their development journeys around the late 1940s with similar economic challenges – widespread poverty, low per-capita income and dominant agricultural sectors. China became a People’s Republic in 1949 and pursued a centrally-planned, command economy. The Great Leap Forward (1958) tried to industrialise rapidly through communes and rural steel production, while the Cultural Revolution (1966) disrupted education and professions. Real transformation came in 1978 when Deng Xiaoping introduced market reforms, dual-pricing of agricultural goods, and Special Economic Zones (SEZs) to attract foreign investment. Pakistan adopted a mixed-economy model with heavy reliance on import-substitution and the Green Revolution of the mid-1960s under Ayub Khan, followed by structural adjustment from 1988. Political instability and external debt have hampered its progress. India relied on Five-Year Plans, a mixed economy and self-reliance, then liberalised in 1991 through LPG reforms. Comparative indicators show China leading in GDP, growth rate and HDI, India in second position with strong service-sector growth, and Pakistan lagging due to weak human-capital investment, slower reform and political instability.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textbook Questions & Answers)
১ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (1-Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতৰ দুখন চুবুৰীয়া দেশৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ চীন আৰু পাকিস্তান।
প্ৰশ্ন ২: চীনৰ মহান অগ্ৰসৰ আন্দোলন (Great Leap Forward) কোন চনত আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫৮ চনত।
প্ৰশ্ন ৩: চীনত সাংস্কৃতিক বিপ্লৱ (Cultural Revolution) কোন চনত আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৬৬ চনত।
প্ৰশ্ন ৪: চীনে কোন চনৰ পৰা অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭৮ চনৰ পৰা ডেং জিয়াওপিঙৰ নেতৃত্বত।
প্ৰশ্ন ৫: SEZ ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Special Economic Zone অৰ্থাৎ বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল।
প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতে কোন চনৰ পৰা LPG নীতি গ্ৰহণ কৰিছে?
উত্তৰঃ ১৯৯১ চনৰ পৰা।
প্ৰশ্ন ৭: পাকিস্তানে কেতিয়াৰ পৰা গাঠনিগত সমন্বয় কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰে?
উত্তৰঃ ১৯৮৮ চনৰ পৰা।
প্ৰশ্ন ৮: HDI ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Human Development Index – মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক।
প্ৰশ্ন ৯: তিনিও দেশৰ ভিতৰত আটাইতকৈ বেছি জনসংখ্যা থকা দেশখন কোনটো?
উত্তৰঃ বৰ্তমান ভাৰত (২০২৩ ৰ পৰা) চীনৰ পৰা আগুৱাই গৈছে; পাঠ্যপুথিৰ আঁকৰ অনুসৰি চীন আছিল আটাইতকৈ জনবহুল।
প্ৰশ্ন ১০: এক-সন্তান নীতি (One-Child Policy) কোনটো দেশে গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ চীনে – ১৯৭৯ চনত।
২–৩ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (2–3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: মহান অগ্ৰসৰ আন্দোলন (Great Leap Forward) কি?
উত্তৰঃ মাও জে দঙৰ নেতৃত্বত ১৯৫৮ চনত আৰম্ভ কৰা চীনৰ এক ব্যাপক অভিযান যাৰ লক্ষ্য আছিল কম সময়ৰ ভিতৰতে দেশখনক কৃষি প্ৰধানৰ পৰা শিল্পপ্ৰধান অৰ্থনীতিলৈ ৰূপান্তৰ কৰা। কৃষকসকলক যৌথ খেতিত সংগঠিত কৰা হয়, ঘৰে ঘৰে ইস্পাত গলোৱা ভাটিৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। কিন্তু পৰিকল্পনাৰ ত্ৰুটি, প্ৰাকৃতিক বিপৰ্যয় আৰু চীন-ছোভিয়েট মতানৈক্যই দুৰ্ভিক্ষৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ২: বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (SEZ) কি?
উত্তৰঃ বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল হ’ল দেশৰ ভিতৰৰ সেইসমূহ ভৌগোলিক অঞ্চল য’ত বিদেশী মূলধন আকৰ্ষণৰ বাবে উদাৰ ব্যৱসায় নীতি, কৰ ৰেহাই, আৰু সৰল প্ৰশাসনিক প্ৰক্ৰিয়া প্ৰদান কৰা হয়। চীনে ১৯৮০ ৰ দশকত শ্বেনঝেন আদি SEZ স্থাপন কৰি বিদেশী বিনিয়োগ আকৰ্ষণ কৰিছিল আৰু ভাৰতেও পিছত SEZ আইন (২০০৫) প্ৰয়োগ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: চীনৰ দ্বৈত মূল্য ব্যৱস্থা (Dual Pricing System) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৭৮ চনৰ সংস্কাৰৰ অংশ হিচাপে চীনে দ্বৈত মূল্য ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ অধীনত কৃষক আৰু উদ্যোগে এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ উৎপাদন চৰকাৰে নিৰ্ধাৰিত মূল্যত যোগান দিব লাগিছিল আৰু অতিৰিক্ত উৎপাদন বজাৰৰ মূল্যত বিক্ৰী কৰিব পাৰিছিল। ইয়াৰ ফলত চৰকাৰী সংগ্ৰহ অব্যাহত ৰাখি বজাৰৰ প্ৰণোদনাৰ যোগেদি উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিব পৰা গ’ল।
প্ৰশ্ন ৪: পাকিস্তানৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ মুখ্য কাৰণসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ পাকিস্তানৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল – (i) ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা আৰু ঘন ঘন সামৰিক শাসন, (ii) কৃষিৰ প্ৰতি অত্যধিক নিৰ্ভৰশীলতা আৰু খাদ্য আমদানি, (iii) ৰেমিট্যান্স আৰু বৈদেশিক ঋণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা, (iv) মানৱ মূলধনত নিম্ন বিনিয়োগ আৰু দুৰ্বল শিক্ষা ব্যৱস্থা, আৰু (v) প্ৰতিৰক্ষাত উচ্চ ব্যয়ে বিকাশ ব্যয় হ্ৰাস কৰা।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰত আৰু চীনৰ জনসাংখ্যিক বৈশিষ্ট্য তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ১৪১ কোটি, চীনৰ ১৪০ কোটি; ভাৰতৰ জনঘনত্ব প্ৰায় ৪২৪/বৰ্গকিমি, চীনৰ ১৪৮/বৰ্গকিমি। চীনৰ প্ৰজনন হাৰ (১.৭) ভাৰতৰ (২.০) তকৈ কম। নগৰীকৰণৰ হাৰ চীনত প্ৰায় ৬১% আৰু ভাৰতত ৩৪%। চীনৰ লিংগানুপাত (পুৰুষপ্ৰতি মহিলা) ভাৰতৰ তুলনাত পিছ পৰি আছে।
প্ৰশ্ন ৬: মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI) ৰ তিনিটা মুখ্য মাত্ৰা কি?
উত্তৰঃ (i) দীৰ্ঘ আৰু সুস্থ জীৱন – জন্মৰ সময়ত গড় আয়ুৰ যোগেদি মাপ কৰা হয়; (ii) জ্ঞান – গড় বিদ্যালয় বছৰ আৰু আশানুৰূপ বিদ্যালয় বছৰৰ যোগেদি মাপ কৰা হয়; (iii) উপযুক্ত জীৱনযাত্ৰাৰ মান – PPP ($) ত গণনা কৰা মাথাপিছু GNI ৰ যোগেদি মাপ কৰা হয়।
৫–৬ নম্বৰীয়া প্ৰশ্নোত্তৰ (5–6 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: চীনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ (১৯৭৮) ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ডেং জিয়াওপিঙৰ নেতৃত্বত ১৯৭৮ চনত আৰম্ভ হোৱা চীনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
- কৃষি সংস্কাৰ: যৌথ খেতিৰ স্থানত পাৰিবাৰিক দায়িত্ব ব্যৱস্থা (Household Responsibility System) প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়।
- দ্বৈত মূল্য ব্যৱস্থা: এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণ চৰকাৰে নিৰ্ধাৰিত মূল্যত আৰু অতিৰিক্ত পৰিমাণ বজাৰৰ মূল্যত বিক্ৰীৰ অনুমতি।
- উদ্যোগৰ স্বায়ত্তশাসন: ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যোগসমূহক স্বাধীনভাৱে সিদ্ধান্ত লোৱাৰ ক্ষমতা প্ৰদান।
- বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল (SEZ): শ্বেনঝেন, ঝুহাই, শ্বানতৌ আদি অঞ্চলত বিদেশী বিনিয়োগৰ আকৰ্ষণ।
- বৈদেশিক বাণিজ্য সংস্কাৰ: ৰপ্তানি প্ৰোৎসাহন আৰু বিনিময় হাৰ উদাৰীকৰণ।
- খণ্ডবদ্ধ পৰিৱৰ্তন: এক ক্ষেত্ৰৰ পৰা আন এক ক্ষেত্ৰলৈ পৰীক্ষামূলক ভিত্তিত সম্প্ৰসাৰণ।
এই সংস্কাৰৰ ফলত চীনে ১৯৮০ ৰ দশকৰ পৰা গড় ৯-১০% হাৰত GDP বৃদ্ধি ৰক্ষা কৰি বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম অৰ্থনীতিৰ স্থান লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন ২: পাকিস্তানৰ আৰ্থিক উন্নয়ন কৌশল আৰু ইয়াৰ ফলাফল আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পাকিস্তানৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ মূল কৌশলসমূহ হ’ল:
- মিশ্ৰিত অৰ্থব্যৱস্থা: ব্যক্তিগত আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় খণ্ডৰ সহাৱস্থান।
- আমদানি প্ৰতিস্থাপন (ISI): দেশীয় উদ্যোগ সুৰক্ষাৰ বাবে শ্বুল্ক আৰু পৰিমাণগত নিয়ন্ত্ৰণ।
- সেউজ বিপ্লৱ: ১৯৬০ ৰ দশকত আয়ুব খানৰ অধীনত উন্নত বীজ, সাৰ আৰু সেচন ব্যৱস্থাৰ যোগেদি ঘেহুঁৰ উৎপাদন বৃদ্ধি।
- উদ্যোগ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ: ১৯৭০ ৰ দশকত জুলফিকাৰ আলী ভুট্টোৰ অধীনত।
- উদাৰীকৰণ: ১৯৮৮ চনৰ পৰা গাঠনিগত সমন্বয় কাৰ্যসূচীৰ অধীনত।
ফলাফল: ১৯৬০-৭০ ৰ দশকত মাজনীয়া বৃদ্ধি লাভ কৰে; কিন্তু ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা, প্ৰতিৰক্ষা ব্যয়, কৃষিৰ অনিশ্চয়তা আৰু বৈদেশিক ঋণৰ বাবে ১৯৯০ ৰ পৰা বৃদ্ধি হ্ৰাস পায়। বৰ্তমান গড় বৃদ্ধি ৩-৪% আৰু দাৰিদ্ৰ্য, সাক্ষৰতা আৰু HDI ত পিছ পৰি আছে।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI) তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ ২০২১-২২ ৰ মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন অনুসৰি (পাঠ্যপুথিৰ মানৰ ভিত্তিত):
- চীনৰ HDI মান ০.৭৬৮ – উচ্চ মানৱ উন্নয়ন শ্ৰেণীত স্থান প্ৰায় ৭৯।
- ভাৰতৰ HDI ০.৬৩৩ – মধ্যম মানৱ উন্নয়ন শ্ৰেণীত স্থান প্ৰায় ১৩২।
- পাকিস্তানৰ HDI ০.৫৪৪ – নিম্ন মানৱ উন্নয়নৰ ফালে স্থান প্ৰায় ১৬১।
চীনৰ গড় আয়ু (৭৬+ বছৰ), সাক্ষৰতা হাৰ (৯৫%+) আৰু মাথাপিছু GNI (PPP $) ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ তুলনাত যথেষ্ট উচ্চ। ভাৰতে স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাত নিৰন্তৰ উন্নতি কৰিছে কিন্তু আয়ৰ অসমতা, পুষ্টিহীনতা আৰু কম স্কুল বছৰৰ বাবে স্থান নিম্ন। পাকিস্তানে শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যত কম বিনিয়োগ, লিঙ্গ অসমতা আৰু গ্ৰাম্য বঞ্চনাৰ বাবে আটাইতকৈ পিছ পৰি আছে।
প্ৰশ্ন ৪: তিনিও দেশৰ আৰ্থিক উন্নয়নৰ তাৰতম্যৰ মুখ্য কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ মাজত আৰ্থিক উন্নয়নৰ তাৰতম্যৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল:
- ৰাজনৈতিক স্থিৰতা: চীনৰ এক-দলীয় শাসনে দীৰ্ঘম্যাদী নীতিৰ ধাৰাবাহিকতা প্ৰদান কৰিছে। ভাৰতৰ গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা স্থিৰ যদিও বহু সংস্কাৰ মন্থৰ। পাকিস্তানৰ ঘন ঘন সামৰিক শাসন আৰু সংঘাতে বিনিয়োগৰ পৰিৱেশ ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিছে।
- পৰিকাঠামো বিনিয়োগ: চীনে ৰাস্তা, ৰে’ল, বন্দৰ, বিদ্যুৎ, ইণ্টাৰনেট আদিত বিশাল ব্যয় কৰিছে।
- মানৱ মূলধন: চীনৰ সাক্ষৰতা ৯৫%+ আৰু সাৰ্বজনীন স্বাস্থ্যসেৱা; ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ এই ক্ষেত্ৰত সীমিত উন্নতি।
- বৈদেশিক বাণিজ্য আৰু খোলাবেলা: চীনে SEZ আৰু ৰপ্তানি প্ৰোৎসাহনৰ যোগেদি বিশ্ব মূল্য শৃংখলত যোগ দিছে।
- প্ৰযুক্তি আৰু গৱেষণা: চীনৰ R&D ব্যয় GDP ৰ ২.৫%+; ভাৰতৰ প্ৰায় ০.৭% আৰু পাকিস্তানৰ আৰু কম।
- প্ৰশাসনিক ক্ষমতা: চীনৰ স্থানীয় চৰকাৰৰ কাৰ্য সম্পাদন উচ্চ; ভাৰত-পাকিস্তানৰ আমলাতান্ত্ৰিক বিলম্ব।
এইসমূহ কাৰণৰ সমষ্টিগত ফলস্বৰূপে চীনে দ্ৰুত উন্নয়ন লাভ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰক চীনৰ ১৯৭৮ চনৰ সংস্কাৰৰ লগত তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ দুয়োখন দেশে দ্ৰুত বৃদ্ধিৰ লক্ষ্যত সংস্কাৰ গ্ৰহণ কৰিছিল কিন্তু পথ আৰু গতিত পাৰ্থক্য আছিল:
- সময় আৰু পৰিৱেশ: চীনৰ সংস্কাৰ ১৯৭৮ চনত শুৰু কৰা হয় সাংস্কৃতিক বিপ্লৱৰ পিছত আৰু ই খণ্ডবদ্ধ আছিল। ভাৰতৰ ১৯৯১ ৰ সংস্কাৰ আছিল আৰ্থিক সংকটৰ ফলস্বৰূপে গ্ৰহণ কৰা।
- খেতি বনাম উদ্যোগ: চীনে প্ৰথমে কৃষিত মন দিছিল – পাৰিবাৰিক দায়িত্ব ব্যৱস্থা; ভাৰতে শিল্প আৰু সেৱা খণ্ডত মন দিলে।
- অনুক্ৰম: চীনে পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল ক্ৰমান্বয়ে – গ্ৰাম্যৰ পৰা নগৰ, কৃষিৰ পৰা উদ্যোগ। ভাৰতে একেলগে এলপিজি (LPG) ৰূপায়ণ কৰিছিল।
- মূল্য নিৰ্ধাৰণ: চীনৰ দ্বৈত মূল্য ব্যৱস্থা; ভাৰতে প্ৰশাসিত মূল্যৰ ক্ৰম-উদাৰীকৰণ।
- ফলাফল: চীনৰ গড় বৃদ্ধি ৯-১০%; ভাৰতৰ গড় বৃদ্ধি ৬-৭%। চীন উৎপাদন কেন্দ্ৰিক, ভাৰত সেৱা কেন্দ্ৰিক।
উপসংহাৰ – চীনৰ পদ্ধতি অধিক ক্ৰমাগত আৰু ৰপ্তানিমুখী আছিল, ভাৰতৰ পদ্ধতি দ্ৰুত উদাৰীকৰণমূলক আছিল।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
বহু বিকল্পভিত্তিক প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: গণপ্ৰজাতন্ত্ৰ চীন কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল?
(ক) ১৯৪৭ (খ) ১৯৪৯ (গ) ১৯৫৮ (ঘ) ১৯৭৮
উত্তৰঃ (খ) ১৯৪৯।
প্ৰশ্ন ২: চীনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ স্থপতি কোন?
(ক) মাও জে দং (খ) ডেং জিয়াওপিং (গ) ছি জিনপিং (ঘ) ঝৌ এনলাই
উত্তৰঃ (খ) ডেং জিয়াওপিং।
প্ৰশ্ন ৩: চীনৰ এক-সন্তান নীতি কোন চনত প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল?
(ক) ১৯৭৮ (খ) ১৯৭৯ (গ) ১৯৮৫ (ঘ) ১৯৯০
উত্তৰঃ (খ) ১৯৭৯।
প্ৰশ্ন ৪: পাকিস্তানৰ সেউজ বিপ্লৱ কোন দশকত আৰম্ভ হয়?
(ক) ১৯৫০ (খ) ১৯৬০ ৰ মাজভাগ (গ) ১৯৭০ ৰ শেষৰ ফাল (ঘ) ১৯৯০
উত্তৰঃ (খ) ১৯৬০ ৰ মাজভাগ।
প্ৰশ্ন ৫: তিনিও দেশৰ ভিতৰত সেৱা খণ্ডৰ অৱদান আটাইতকৈ বেছি কোনটো দেশত?
(ক) চীন (খ) ভাৰত (গ) পাকিস্তান (ঘ) সকলোতে সমান
উত্তৰঃ (খ) ভাৰত।
প্ৰশ্ন ৬: বিশ্বৰ দ্বিতীয় বৃহত্তম অৰ্থনীতি কোনটো (নামমাত্ৰ GDP)?
(ক) আমেৰিকা (খ) চীন (গ) ভাৰত (ঘ) জাপান
উত্তৰঃ (খ) চীন।
প্ৰশ্ন ৭: ‘পাৰিবাৰিক দায়িত্ব ব্যৱস্থা’ কোনটো দেশৰ বৈশিষ্ট্য?
(ক) চীন (খ) ভাৰত (গ) পাকিস্তান (ঘ) ভিয়েটনাম
উত্তৰঃ (ক) চীন।
প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতৰ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা কোন চনৰ পৰা আৰম্ভ হয়?
(ক) ১৯৪৭ (খ) ১৯৫০ (গ) ১৯৫১ (ঘ) ১৯৫৬
উত্তৰঃ (গ) ১৯৫১।
প্ৰশ্ন ৯: পাকিস্তানৰ নাৰী সাক্ষৰতা হাৰ (২০২০) কিমান?
(ক) ৪৬% (খ) ৬০% (গ) ৭৫% (ঘ) ৮৫%
উত্তৰঃ (ক) প্ৰায় ৪৬%।
প্ৰশ্ন ১০: SEZ ৰ প্ৰথম উদাহৰণ চীনৰ কোন চহৰত স্থাপন হৈছিল?
(ক) বেইজিং (খ) চাংহাই (গ) শ্বেনঝেন (ঘ) গুৱাংঝৌ
উত্তৰঃ (গ) শ্বেনঝেন।
শূন্যস্থান পূৰণ (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১: চীনৰ মহান অগ্ৰসৰ আন্দোলন আৰম্ভ হৈছিল ______ চনত।
উত্তৰঃ ১৯৫৮।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতে LPG নীতি গ্ৰহণ কৰে ______ চনত।
উত্তৰঃ ১৯৯১।
প্ৰশ্ন ৩: পাকিস্তানৰ কৃষি কৌশলৰ মুখ্য সফলতা ______ বিপ্লৱ।
উত্তৰঃ সেউজ।
প্ৰশ্ন ৪: ______ সূচকাংকে দীৰ্ঘ আয়ু, শিক্ষা আৰু আয় সংযুক্ত কৰে।
উত্তৰঃ মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI)।
প্ৰশ্ন ৫: চীনত ১৯৭৮ চনৰ সংস্কাৰৰ যোগেদি ______ মূল্য ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তিত হয়।
উত্তৰঃ দ্বৈত।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ (True/False)
প্ৰশ্ন ১: চীনৰ সাংস্কৃতিক বিপ্লৱ ১৯৬৬ চনত আৰম্ভ হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ২: পাকিস্তানে ১৯৪৯ চনত স্বাধীনতা লাভ কৰিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ১৯৪৭ চনত।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতৰ সেৱা খণ্ড GDP ৰ ৫০% তকৈ বেছি অৱদান দিয়ে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৪: চীনৰ HDI ভাৰতৰ HDI তকৈ কম।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। চীনৰ HDI ভাৰতৰ তুলনাত বেছি।
প্ৰশ্ন ৫: SEZ এক বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল য’ত উদাৰ ব্যৱসায় নীতি প্ৰযোজ্য।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | English Term | অৰ্থ |
|---|---|---|
| চুবুৰীয়া দেশ | Neighbouring Country | সীমা ভাগ কৰা ৰাষ্ট্ৰ |
| মহান অগ্ৰসৰ আন্দোলন | Great Leap Forward | চীনৰ ১৯৫৮ চনৰ দ্ৰুত শিল্পায়ন অভিযান |
| সাংস্কৃতিক বিপ্লৱ | Cultural Revolution | চীনৰ ১৯৬৬ চনৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক আন্দোলন |
| দ্বৈত মূল্য ব্যৱস্থা | Dual Pricing System | চৰকাৰী আৰু বজাৰৰ দুটা মূল্যত উৎপাদন বিক্ৰী |
| বিশেষ অৰ্থনৈতিক অঞ্চল | Special Economic Zone (SEZ) | উদাৰ বাণিজ্যিক নিয়মৰ অঞ্চল |
| ৰাজনৈতিক স্থিৰতা | Political Stability | চৰকাৰ আৰু নীতিৰ ধাৰাবাহিকতা |
| মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক | HDI | আয়ু, শিক্ষা, আয়ৰ সমষ্টিগত সূচক |
| আমদানি প্ৰতিস্থাপন | Import Substitution (ISI) | দেশীয় উৎপাদনৰ যোগেদি আমদানি হ্ৰাস কৰা কৌশল |
| সেউজ বিপ্লৱ | Green Revolution | উচ্চ ফলনশীল বীজ আৰু সাৰৰ যোগেদি কৃষি বৃদ্ধি |
| গাঠনিগত সমন্বয় | Structural Adjustment | IMF/বিশ্ব বেংকৰ ঋণৰ চৰ্ত হিচাপে সংস্কাৰ |
| মাথাপিছু GNI (PPP) | Per Capita GNI (PPP) | ক্ৰয় ক্ষমতা সমতাত মাথাপিছু আয় |
| লিঙ্গানুপাত | Sex Ratio | প্ৰতি ১০০০ পুৰুষৰ মহিলা সংখ্যা |
তুলনামূলক দেশ-পৰিসংখ্যা সাৰণী (Comparative Country Statistics)
| সূচক | ভাৰত | চীন | পাকিস্তান |
|---|---|---|---|
| স্বাধীনতা / প্ৰতিষ্ঠা | ১৯৪৭ | ১৯৪৯ | ১৯৪৭ |
| জনসংখ্যা (প্ৰায়, কোটি) | ১৪১ | ১৪০ | ২৩ |
| জনঘনত্ব (প্ৰতি বৰ্গকিমি) | ৪২৪ | ১৪৮ | ২৮৭ |
| প্ৰজনন হাৰ | ২.০ | ১.৭ | ৩.৪ |
| লিঙ্গানুপাত | ৯৪৩ | ৯২৬ | ৯৪৩ |
| নগৰীকৰণ (%) | ৩৪ | ৬১ | ৩৭ |
| GDP বৃদ্ধি হাৰ (গড়, %) | ৬–৭ | ৯–১০ | ৩–৪ |
| কৃষিৰ অৱদান (%) | ১৭ | ৭ | ২২ |
| উদ্যোগৰ অৱদান (%) | ২৭ | ৩৯ | ২০ |
| সেৱাৰ অৱদান (%) | ৫৬ | ৫৪ | ৫৮ |
| HDI মান (২০২২) | ০.৬৩৩ | ০.৭৬৮ | ০.৫৪৪ |
| HDI ৰেংক (প্ৰায়) | ১৩২ | ৭৯ | ১৬১ |
| গড় আয়ু (বছৰ) | ৬৭.৭ | ৭৬.৯ | ৬৬.১ |
| সাক্ষৰতা হাৰ (%) | ৭৪ | ৯৫+ | ৫৮ |
| মাথাপিছু GNI (PPP $) | ৬,৫৯০ | ১৭,৫০০ | ৪,৬২৪ |
মূল কালক্ৰম (Important Timeline)
| চন | চীন | ভাৰত | পাকিস্তান |
|---|---|---|---|
| ১৯৪৭ | — | স্বাধীনতা | স্বাধীনতা |
| ১৯৪৯ | গণপ্ৰজাতন্ত্ৰ চীন প্ৰতিষ্ঠা | — | — |
| ১৯৫১ | — | প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা | — |
| ১৯৫৮ | মহান অগ্ৰসৰ আন্দোলন | — | — |
| ১৯৬০ ৰ মাজভাগ | — | সেউজ বিপ্লৱ | আয়ুব খানৰ অধীনত সেউজ বিপ্লৱ |
| ১৯৬৬ | সাংস্কৃতিক বিপ্লৱ | — | — |
| ১৯৭৮ | ডেংৰ সংস্কাৰ আৰম্ভ | — | — |
| ১৯৭৯ | এক-সন্তান নীতি | — | — |
| ১৯৮০ | প্ৰথম SEZ – শ্বেনঝেন | — | — |
| ১৯৮৮ | — | — | গাঠনিগত সমন্বয় কাৰ্যসূচী |
| ১৯৯১ | — | LPG সংস্কাৰ | — |
| ২০০১ | WTO ৰ সদস্যপদ | — | — |
সংক্ষিপ্ত অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Short Extras)
প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা চীনৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ ভাৰত বিশ্বৰ বৃহত্তম গণতন্ত্ৰ য’ত বহু-দলীয় সংসদীয় ব্যৱস্থা, স্বাধীন বিচাৰ বিভাগ আৰু সংবাদ মাধ্যমৰ স্বাধীনতা আছে। চীন এক-দলীয় কমিউনিষ্ট ব্যৱস্থা য’ত চীনৰ কমিউনিষ্ট পাৰ্টিৰ একচেটীয়া নিয়ন্ত্ৰণ আৰু কেন্দ্ৰীয় পৰিকল্পনাৰ পৰম্পৰা আছে।
প্ৰশ্ন: পাকিস্তানৰ ৰেমিট্যান্স অৰ্থনীতিক কেনেকৈ প্ৰভাৱিত কৰে?
উত্তৰঃ উপসাগৰীয় দেশসমূহত কাম কৰা পাকিস্তানীসকলে প্ৰেৰিত ৰেমিট্যান্সে দেশৰ বৈদেশিক মুদ্ৰা সঞ্চয়ৰ এক বৃহৎ অংশ গঠন কৰে আৰু চলিত দিশৰ ঘাটিতি ভৰাই তোলে। কিন্তু ই ৰপ্তানি বৃদ্ধিৰ অভাৱক ঢাকি ৰাখি গাঠনিগত দুৰ্বলতা সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন: চীনৰ ‘মুক্ত দুৱাৰ নীতি’ (Open Door Policy) কি?
উত্তৰঃ ১৯৭৮ চনৰ পিছত ডেং জিয়াওপিঙে গ্ৰহণ কৰা নীতি যাৰ অধীনত চীনে বৈদেশিক বিনিয়োগ, প্ৰযুক্তি আৰু বাণিজ্যৰ বাবে অৰ্থনীতি মুকলি কৰি দিয়ে। SEZ সমূহ ইয়াৰ মূল উপাদান।
প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ সেৱা খণ্ডৰ ভূমিকা চীনৰ পৰা কিয় পৃথক?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিত আই.টি., বিপিও, বিত্তীয় সেৱা আৰু পৰ্যটনৰ অৱদান বৃহৎ; ভাৰত উৎপাদন খণ্ডত পিছ পৰি আছে। চীনৰ ক্ষেত্ৰত উৎপাদন খণ্ড (manufacturing) মূল চালক, সেৱাই দ্বিতীয় স্থানত।
প্ৰশ্ন: ‘উন্নয়ন কৌশল’ (Development Strategy) মানে কি?
উত্তৰঃ উন্নয়ন কৌশল হৈছে এখন দেশে অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি, সামাজিক ন্যায় আৰু গাঠনিগত পৰিৱৰ্তন সাধনৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা পৰিকল্পনা, নীতি আৰু পদক্ষেপৰ সমষ্টি; ই কৃষি, উদ্যোগ, বৈদেশিক বাণিজ্য, মানৱ মূলধন আদিৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট অগ্ৰাধিকাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন: চীনৰ পাৰিবাৰিক দায়িত্ব ব্যৱস্থা (Household Responsibility System) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৭৮ চনৰ সংস্কাৰৰ অংশ হিচাপে চীনে যৌথ খেতিৰ পৰা মাটিৰ ব্যৱহাৰ স্বতন্ত্ৰ পৰিয়ালৰ হাতলৈ গতাই দিয়ে। প্ৰতিটো পৰিয়ালে নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণ চৰকাৰক যোগান দিয়াৰ পিছত বাকীখিনি বজাৰত বিক্ৰী কৰিব পাৰিছিল। ইয়াৰ ফলত প্ৰণোদনা বৃদ্ধি পাই কৃষি উৎপাদনত আশ্চৰ্যজনক বৃদ্ধি ঘটিছিল।
প্ৰশ্ন: তিনিও দেশৰ কৃষিত নিযুক্তিৰ অনুপাতৰ পাৰ্থক্য সম্পৰ্কে লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ মুঠ শ্ৰমিকৰ প্ৰায় ৪২% এতিয়াও কৃষিত নিযুক্ত যদিও কৃষিৰ GDP অৱদান ১৭% কেৱল – ইয়াত ছদ্ম-নিবনুৱা সমস্যা প্ৰকট। চীনত কৃষি নিযুক্তি প্ৰায় ২৫%, পাকিস্তানত প্ৰায় ৪০%। চীনে শ্ৰম স্থানান্তৰৰ যোগেদি কৃষিৰ ওপৰৰ চাপ কমাই উৎপাদন আৰু সেৱালৈ স্থানান্তৰ কৰিছে।
প্ৰশ্ন: তিনিখন দেশৰ বাবে প্ৰযোজ্য তিনিটা সাধাৰণ চাবৌল বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ (i) তিনিও দেশে দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সমকালীন সময়ত স্বাধীনতা/মুক্তি লাভ কৰিছিল; (ii) তিনিওতে ১৯৪৭-৪৯ ৰ দশকত দাৰিদ্ৰ্য, কৃষিনিৰ্ভৰতা আৰু কম মাথাপিছু আয় আছিল; (iii) তিনিওৱে কৌশলগত পৰিকল্পনা (Five-Year Plans) ৰ যোগেদি উন্নয়নৰ পথত আগবাঢ়িব বিচাৰিছিল।
প্ৰশ্ন: চীনৰ দ্ৰুত উন্নয়নৰ পৰা ভাৰতে কি শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে?
উত্তৰঃ পৰিকাঠামোত বৃহৎ বিনিয়োগ, প্ৰাথমিক শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যত সাৰ্বজনীন বিনিয়োগ, ৰপ্তানিমুখী উৎপাদন খণ্ডৰ বিকাশ, প্ৰশাসনিক দক্ষতা বৃদ্ধি, আৰু বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিত R&D ব্যয় বৃদ্ধি – এইবোৰ চীনৰ অভিজ্ঞতাৰ পৰা ভাৰতে শিকিব পৰা মূল কথা।
HSLC Guru – ASSEB Class 12 Economics ৰ অধিক অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু অনুশীলনৰ বাবে আমাৰ ৱেবছাইট ভ্ৰমণ কৰক।