সমন্বয় যৌগ
নমস্কাৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল! HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। আজি আমি ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ নৱম অধ্যায় সমন্বয় যৌগ (Coordination Compounds) বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত আমি ৱাৰ্নাৰৰ তত্ত্ব, লিগেণ্ড, সমন্বয় সংখ্যা, IUPAC নামকৰণ, সমাণুতা, VBT, CFT, বৰ্ণ আৰু চুম্বকীয় ধৰ্ম তথা ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগসমূহ অধ্যয়ন কৰিম। এই অধ্যায়টো ASSEB-ৰ HS Final পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু NEET, JEE তথা অন্যান্য প্ৰৱেশিকা পৰীক্ষাৰ বাবেও সমানে প্ৰাসংগিক।
সাৰাংশ
সমন্বয় যৌগ হ’ল এনে এক বিশেষ ধৰণৰ যৌগ য’ত এটা কেন্দ্ৰীয় ধাতু পৰমাণু বা আয়নৰ চাৰিওফালে নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক আয়ন বা অণু সমন্বয় বন্ধনৰ দ্বাৰা সংযুক্ত হৈ থাকে। ১৮৯৩ চনত আলফ্ৰেড ৱাৰ্নাৰে (Alfred Werner) এই যৌগসমূহৰ গাঁথনি ব্যাখ্যা কৰিবলৈ ৱাৰ্নাৰৰ তত্ত্ব প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। এই তত্ত্ব অনুসৰি ধাতুৰ দুই প্ৰকাৰৰ যোজ্যতা থাকে — প্ৰাথমিক যোজ্যতা (Primary valency) যিয়ে আয়নীকৰণযোগ্য আৰু ধাতুৰ জাৰণ অৱস্থা প্ৰকাশ কৰে, আৰু গৌণ যোজ্যতা (Secondary valency) যিয়ে আয়নীকৰণযোগ্য নহয় আৰু সমন্বয় সংখ্যা প্ৰকাশ কৰে। গৌণ যোজ্যতাৰ সংখ্যা স্থিৰ থাকে আৰু ই দিশসূচক হোৱাৰ বাবে যৌগৰ জ্যামিতিক আকৃতি নিৰ্ধাৰণ কৰে।
ধাতুৰ লগত ইলেক্ট্ৰন যুটি দান কৰি বন্ধন গঠন কৰা প্ৰজাতিসমূহক লিগেণ্ড (Ligand) বোলে। দান কৰিব পৰা ইলেক্ট্ৰন যুটিৰ সংখ্যাৰ ভিত্তিত লিগেণ্ডসমূহক একদন্তুক (Monodentate — H₂O, NH₃, Cl⁻), দ্বিদন্তুক (Bidentate — en, C₂O₄²⁻), বহুদন্তুক (Polydentate — EDTA⁴⁻) আৰু উভয়দন্তুক (Ambidentate — NO₂⁻/ONO⁻, SCN⁻/NCS⁻) বুলি ভাগ কৰা হয়। দ্বিদন্তুক বা বহুদন্তুক লিগেণ্ডে ধাতুৰ লগত চক্ৰীয় গাঁথনি গঠন কৰিলে তাক চিলেট (Chelate) বোলে। ধাতু আয়ন আৰু ইয়াৰ লগত আবদ্ধ লিগেণ্ডসমূহে গঠন কৰা একক প্ৰজাতিকেই সমন্বয় গোলক (Coordination sphere) বোলে। কেন্দ্ৰীয় ধাতুৰ লগত প্ৰত্যক্ষভাৱে সংযুক্ত লিগেণ্ড পৰমাণুৰ সংখ্যাকেই সমন্বয় সংখ্যা (Coordination number) বোলে।
সমন্বয় যৌগৰ IUPAC নামকৰণত প্ৰথমে ক্যাটায়ন আৰু পিছত এনায়নৰ নাম লিখা হয়। জটিল আয়নৰ ভিতৰত লিগেণ্ডসমূহৰ নাম বৰ্ণানুক্ৰমে আগত আৰু ধাতুৰ নাম পিছত (জাৰণ অৱস্থা ৰোমান সংখ্যাত বন্ধনীৰ ভিতৰত) লিখা হয়। সমাণুতা দুই প্ৰকাৰ — গাঁথনিগত সমাণুতা (সংযোগ, আয়নীকৰণ, সমন্বয়, হাইড্ৰেট) আৰু স্থানিক সমাণুতা (জ্যামিতিক আৰু আলোকীয়)। জ্যামিতিক সমাণুতা মুখ্যতঃ বৰ্গাকাৰ সমতলীয় আৰু অষ্টফলকীয় কমপ্লেক্সত (cis-trans, fac-mer) দেখা যায়; আলোকীয় সমাণুতা অসমমিতীয় কমপ্লেক্সত (যেনে [Co(en)₃]³⁺) দেখা পোৱা যায়।
সমন্বয় যৌগৰ বন্ধন ব্যাখ্যাৰ বাবে দুটা প্ৰধান তত্ত্ব হ’ল যোজ্যতা বন্ধ তত্ত্ব (VBT) আৰু স্ফটিক ক্ষেত্ৰ তত্ত্ব (CFT)। VBT অনুসৰি ধাতুৰ অৰ্বিটেলসমূহ সংকৰীকৰণ (sp³, dsp², sp³d², d²sp³) কৰি লিগেণ্ডৰ পৰা ইলেক্ট্ৰন যুটি গ্ৰহণ কৰে। CFT-ত লিগেণ্ডসমূহক বিন্দু ঋণাত্মক আধানৰূপে ধৰি লোৱা হয় আৰু ইহঁতে ধাতুৰ অৱক্ষয়িত d-অৰ্বিটেলক বিভাজিত কৰে। অষ্টফলকীয় ক্ষেত্ৰত d-অৰ্বিটেল t₂g (নিম্ন শক্তি) আৰু eg (উচ্চ শক্তি) ৰূপে বিভাজিত হয় আৰু শক্তি ব্যৱধানক Δo বোলে; চতুৰ্ফলকীয় ক্ষেত্ৰত e (নিম্ন) আৰু t₂ (উচ্চ) ৰূপে বিভাজিত হয় আৰু ব্যৱধানক Δt বোলে। লিগেণ্ডৰ শক্তিৰ ভিত্তিত স্পেক্ট্ৰোকেমিকেল শাৰী (I⁻ < Br⁻ < Cl⁻ < F⁻ < OH⁻ < H₂O < NH₃ < en < CN⁻ < CO) সজোৱা হয়। দুৰ্বল ক্ষেত্ৰ লিগেণ্ডে উচ্চ স্পিন (High Spin) আৰু সবল ক্ষেত্ৰ লিগেণ্ডে নিম্ন স্পিন (Low Spin) কমপ্লেক্স গঠন কৰে। d-d সংক্ৰমণৰ বাবে কমপ্লেক্স ৰঙীন হয় আৰু অযুটি ইলেক্ট্ৰনৰ উপস্থিতিৰ বাবে অনুচুম্বকীয় (paramagnetic) ধৰ্ম প্ৰদৰ্শন কৰে। জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াত হিমোগ্লোবিন (Fe), ক্লোৰোফিল (Mg), ভিটামিন B₁₂ (Co); বিশ্লেষণাত্মক ৰসায়নত EDTA টাইট্ৰেচন; ঔদ্যোগিক প্ৰয়োগত বিদ্যুৎলেপন আৰু ধাতু নিষ্কাশনত (cyanide process) সমন্বয় যৌগৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম।
$\text{CFSE} = (-0.4 n_{t_{2g}} + 0.6 n_{e_g})\Delta_o$
$\Delta_t = \frac{4}{9}\Delta_o$
$\mu = \sqrt{n(n+2)}\,\text{BM}$
Summary (English)
Coordination compounds contain a central metal atom or ion bonded to a fixed number of ions or molecules called ligands through coordinate bonds. Werner’s theory introduced primary (ionisable, equal to oxidation state) and secondary (non-ionisable, equal to coordination number) valencies. Ligands may be monodentate (NH₃, H₂O), bidentate (en, oxalate), polydentate (EDTA), or ambidentate (NO₂⁻, SCN⁻); chelating ligands form ring structures. Compounds are named using IUPAC rules: cation first, then anion; within complex ion, ligands are listed alphabetically followed by the metal with oxidation state in Roman numerals. Isomerism is structural (linkage, ionisation, coordination, hydrate) and stereo (geometrical cis-trans, optical d-l). Bonding is explained by VBT (hybridisation: sp³d², d²sp³) and CFT (d-orbital splitting: t₂g and eg in octahedral, e and t₂ in tetrahedral with Δt = 4/9·Δo). The spectrochemical series ranks ligand field strength, determining high-spin or low-spin configuration. Colour arises from d-d transitions; paramagnetism from unpaired electrons. Applications include haemoglobin, chlorophyll, vitamin B₁₂, EDTA titration, electroplating, and metallurgy.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Question and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: সমন্বয় যৌগ কাক বোলে?
উত্তৰঃ এটা কেন্দ্ৰীয় ধাতু পৰমাণু বা আয়নৰ চাৰিওফালে নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক আয়ন বা অণু (লিগেণ্ড) সমন্বয় বন্ধনৰ দ্বাৰা সংযুক্ত হৈ গঠন হোৱা যৌগক সমন্বয় যৌগ বোলে। উদাহৰণ — [Cu(NH₃)₄]SO₄।
প্ৰশ্ন ২: লিগেণ্ড কি?
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় ধাতু আয়নৰ লগত ইলেক্ট্ৰন যুটি দান কৰি সমন্বয় বন্ধন গঠন কৰা পৰমাণু, আয়ন বা অণুক লিগেণ্ড বোলে। যেনে — NH₃, H₂O, Cl⁻, CN⁻।
প্ৰশ্ন ৩: সমন্বয় সংখ্যা কাক বোলে?
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় ধাতু পৰমাণুৰ লগত প্ৰত্যক্ষভাৱে সংযুক্ত লিগেণ্ড পৰমাণুৰ মুঠ সংখ্যাকে সমন্বয় সংখ্যা বোলে। [Fe(CN)₆]³⁻-ৰ সমন্বয় সংখ্যা ৬।
প্ৰশ্ন ৪: চিলেট কি?
উত্তৰঃ এটা দ্বিদন্তুক বা বহুদন্তুক লিগেণ্ডে কেন্দ্ৰীয় ধাতু আয়নৰ লগত আবদ্ধ হৈ চক্ৰীয় গাঁথনি গঠন কৰিলে তাক চিলেট বোলে। উদাহৰণ — [Co(en)₃]³⁺।
প্ৰশ্ন ৫: উভয়দন্তুক লিগেণ্ডৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ NO₂⁻ (নাইট্ৰো / নাইট্ৰাইটো) আৰু SCN⁻ (থায়োচায়ানেটো / আইছোথায়োচায়ানেটো) উভয়দন্তুক লিগেণ্ড।
প্ৰশ্ন ৬: [Ni(CO)₄]-ত নিকেলৰ জাৰণ অৱস্থা কিমান?
উত্তৰঃ CO এটা নিৰপেক্ষ লিগেণ্ড হোৱাৰ বাবে নিকেলৰ জাৰণ অৱস্থা শূন্য (0)।
প্ৰশ্ন ৭: স্পেক্ট্ৰোকেমিকেল শাৰী কাক বোলে?
উত্তৰঃ লিগেণ্ডসমূহক ইহঁতৰ ক্ষেত্ৰ শক্তিৰ (Δ-ৰ মান) ক্ৰমবৰ্ধমান অনুসৰি সজোৱা শাৰীক স্পেক্ট্ৰোকেমিকেল শাৰী বোলে। যেনে — I⁻ < Br⁻ < Cl⁻ < F⁻ < H₂O < NH₃ < en < CN⁻ < CO।
প্ৰশ্ন ৮: CFSE-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Crystal Field Stabilization Energy (স্ফটিক ক্ষেত্ৰ স্থিৰীকৰণ শক্তি)।
প্ৰশ্ন ৯: হিমোগ্লোবিনত উপস্থিত ধাতু আয়ন কি?
উত্তৰঃ হিমোগ্লোবিনত Fe²⁺ (লোহ আয়ন) উপস্থিত।
প্ৰশ্ন ১০: ভিটামিন B₁₂-ৰ কেন্দ্ৰীয় ধাতু আয়ন কি?
উত্তৰঃ ভিটামিন B₁₂ (চায়ানোক’বালামিন)-ৰ কেন্দ্ৰীয় ধাতু আয়ন হ’ল Co³⁺।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ৱাৰ্নাৰৰ তত্ত্বৰ মূল কথাবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ ৱাৰ্নাৰৰ তত্ত্বৰ মূল কথাবোৰ —
- ধাতুৱে দুই প্ৰকাৰৰ যোজ্যতা প্ৰদৰ্শন কৰে — প্ৰাথমিক আৰু গৌণ।
- প্ৰাথমিক যোজ্যতা আয়নীকৰণযোগ্য আৰু ই ধাতুৰ জাৰণ অৱস্থাৰ সমান।
- গৌণ যোজ্যতা আয়নীকৰণযোগ্য নহয় আৰু ই সমন্বয় সংখ্যাৰ সমান।
- গৌণ যোজ্যতা দিশসূচক হোৱাৰ বাবে যৌগৰ আকৃতি (অষ্টফলকীয়, বৰ্গাকাৰ সমতলীয়, চতুৰ্ফলকীয়) নিৰ্ধাৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰাথমিক আৰু গৌণ যোজ্যতাৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক যোজ্যতা আয়নীকৰণযোগ্য, ই ধাতুৰ জাৰণ অৱস্থা সূচায় আৰু ঋণাত্মক আয়নৰ দ্বাৰা পূৰ্ণ হয়; ই দিশসূচক নহয়। আনহাতে গৌণ যোজ্যতা আয়নীকৰণযোগ্য নহয়, ই সমন্বয় সংখ্যা সূচায়, নিৰপেক্ষ অণু বা ঋণাত্মক আয়নৰ দ্বাৰা পূৰ্ণ হয় আৰু দিশসূচক হোৱাৰ বাবে যৌগৰ আকৃতি নিৰ্ধাৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: [Co(NH₃)₆]Cl₃-ত কোবাল্টৰ জাৰণ অৱস্থা আৰু সমন্বয় সংখ্যা নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰঃ NH₃ নিৰপেক্ষ লিগেণ্ড আৰু Cl⁻-ৰ আধান −১। সম্পূৰ্ণ যৌগৰ আধান শূন্য, গতিকে x + 6(0) + 3(−1) = 0 ⇒ x = +3। সুতৰাং কোবাল্টৰ জাৰণ অৱস্থা +3 আৰু সমন্বয় সংখ্যা ৬।
প্ৰশ্ন ৪: সংযোগ সমাণুতা (Linkage isomerism) কি? এটা উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ উভয়দন্তুক লিগেণ্ডে দুটা ভিন্ন পৰমাণুৰ মাধ্যমে কেন্দ্ৰীয় ধাতুৰ লগত যুক্ত হৈ যেতিয়া দুটা ভিন্ন কমপ্লেক্স দিয়ে, তেতিয়া তাক সংযোগ সমাণুতা বোলে। উদাহৰণ — [Co(NH₃)₅(NO₂)]²⁺ (নাইট্ৰো, N-ৰ মাধ্যমে যুক্ত) আৰু [Co(NH₃)₅(ONO)]²⁺ (নাইট্ৰাইটো, O-ৰ মাধ্যমে যুক্ত)।
প্ৰশ্ন ৫: জ্যামিতিক আৰু আলোকীয় সমাণুতাৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ জ্যামিতিক সমাণুতা স্থানিক বিন্যাসৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে হয় (cis-trans), যেনে [Pt(NH₃)₂Cl₂]। আনহাতে আলোকীয় সমাণুতাত দুটা সমাণু পৰস্পৰৰ দাঁতিয়াল প্ৰতিবিম্ব হিচাপে থাকে আৰু সমতল মেৰুকৃত পোহৰক ভিন্ন দিশত ঘূৰায়; উদাহৰণ — [Co(en)₃]³⁺-ৰ d আৰু l ৰূপ।
প্ৰশ্ন ৬: উচ্চ স্পিন আৰু নিম্ন স্পিন কমপ্লেক্স কাক বোলে?
উত্তৰঃ দুৰ্বল ক্ষেত্ৰ লিগেণ্ডৰ ক্ষেত্ৰত Δ-ৰ মান যুটিকৰণ শক্তিতকৈ কম হোৱাৰ বাবে ইলেক্ট্ৰনসমূহে আগতে eg-লৈ যায় আৰু অযুটি ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা অধিক হয় — ইয়াকে উচ্চ স্পিন কমপ্লেক্স বোলে। সবল ক্ষেত্ৰ লিগেণ্ডৰ ক্ষেত্ৰত Δ-ৰ মান অধিক হোৱাৰ বাবে ইলেক্ট্ৰনসমূহে t₂g-তে যুটি গঠন কৰে আৰু অযুটি ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা কম হয় — ইয়াকে নিম্ন স্পিন কমপ্লেক্স বোলে।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: স্ফটিক ক্ষেত্ৰ তত্ত্ব (CFT) ব্যাখ্যা কৰা। অষ্টফলকীয় আৰু চতুৰ্ফলকীয় ক্ষেত্ৰত d-অৰ্বিটেলৰ বিভাজন বুজোৱা।
উত্তৰঃ স্ফটিক ক্ষেত্ৰ তত্ত্ব অনুসৰি লিগেণ্ডসমূহক বিন্দু ঋণাত্মক আধানৰূপে গণ্য কৰা হয় আৰু ধাতু-লিগেণ্ড বন্ধন সম্পূৰ্ণ আয়নিক বুলি ধৰি লোৱা হয়। লিগেণ্ডসমূহৰ ঋণাত্মক ক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱত ধাতুৰ অৱক্ষয়িত পাঁচটা d-অৰ্বিটেলৰ শক্তি বৃদ্ধি পায় কিন্তু সমানভাৱে নহয়।
- অষ্টফলকীয় ক্ষেত্ৰ: ছটা লিগেণ্ড অক্ষৰ ফালে থাকে। dx²−y² আৰু dz² (eg গোট) লিগেণ্ডৰ ফালে মুখ কৰি থাকে গতিকে শক্তি বাঢ়ে; dxy, dyz, dxz (t₂g গোট) অক্ষৰ মাজত থকাৰ বাবে শক্তি কমি যায়। শক্তি ব্যৱধান Δo।
- চতুৰ্ফলকীয় ক্ষেত্ৰ: চাৰিটা লিগেণ্ড কোণৰ ফালে থাকে। ইয়াত উলোটাকৈ e (dx²−y², dz²) গোটৰ শক্তি কম আৰু t₂ (dxy, dyz, dxz) গোটৰ শক্তি বেছি হয়। শক্তি ব্যৱধান Δt = (4/9)Δo।
$\Delta_t = \frac{4}{9}\Delta_o$
চতুৰ্ফলকীয় ক্ষেত্ৰৰ Δ মান কম হোৱাৰ বাবে সাধাৰণতে চতুৰ্ফলকীয় কমপ্লেক্স উচ্চ স্পিন হয়।
প্ৰশ্ন ২: CFSE কি? অষ্টফলকীয় কমপ্লেক্সৰ বাবে CFSE গণনাৰ সূত্ৰ লিখা আৰু [Ti(H₂O)₆]³⁺ যৌগৰ বাবে CFSE হিচাপ কৰা।
উত্তৰঃ CFSE বা স্ফটিক ক্ষেত্ৰ স্থিৰীকৰণ শক্তি হ’ল লিগেণ্ড ক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱত ধাতু আয়নৰ d-অৰ্বিটেলত ইলেক্ট্ৰনৰ পুনৰ্বিতৰণৰ ফলত উদ্ভৱ হোৱা স্থিৰীকৰণ শক্তি।
$\text{CFSE} = (-0.4 n_{t_{2g}} + 0.6 n_{e_g})\Delta_o$
[Ti(H₂O)₆]³⁺-ত Ti³⁺ (3d¹) — t₂g-ত ১টা ইলেক্ট্ৰন, eg-ত ০টা।
CFSE = (−0.4 × 1 + 0.6 × 0) Δo = −0.4 Δo।
প্ৰশ্ন ৩: যোজ্যতা বন্ধ তত্ত্ব (VBT) অনুসৰি [Fe(CN)₆]⁴⁻ আৰু [Fe(H₂O)₆]²⁺-ৰ গাঁথনি, সংকৰীকৰণ আৰু চুম্বকীয় ধৰ্ম ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ দুয়োটা যৌগতে Fe²⁺ (3d⁶) উপস্থিত।
- [Fe(CN)₆]⁴⁻: CN⁻ সবল ক্ষেত্ৰ লিগেণ্ড। গতিকে 3d-ৰ ৬টা ইলেক্ট্ৰন তিনিটা t₂g অৰ্বিটেলত যুটি গঠন কৰি দুটা 3d অৰ্বিটেল মুক্ত কৰি দিয়ে। সংকৰীকৰণ d²sp³, আকৃতি অষ্টফলকীয়, অযুটি ইলেক্ট্ৰন = 0, প্ৰতিচুম্বকীয় (Diamagnetic), নিম্ন স্পিন।
- [Fe(H₂O)₆]²⁺: H₂O দুৰ্বল ক্ষেত্ৰ লিগেণ্ড। 3d ইলেক্ট্ৰনসমূহে যুটি গঠন নকৰে। সংকৰীকৰণ sp³d², আকৃতি অষ্টফলকীয়, অযুটি ইলেক্ট্ৰন = 4, অনুচুম্বকীয় (Paramagnetic), উচ্চ স্পিন।
$\mu = \sqrt{n(n+2)}\,\text{BM}$
[Fe(H₂O)₆]²⁺-ৰ বাবে μ = √(4×6) = √24 ≈ 4.90 BM।
প্ৰশ্ন ৪: সমন্বয় যৌগৰ IUPAC নামকৰণৰ নিয়মসমূহ লিখা আৰু তলৰ যৌগসমূহৰ নাম লিখা — (i) [Co(NH₃)₅Cl]Cl₂ (ii) K₃[Fe(CN)₆] (iii) [Pt(NH₃)₂Cl₂]।
উত্তৰঃ নামকৰণৰ নিয়ম —
- প্ৰথমে ক্যাটায়ন আৰু পিছত এনায়নৰ নাম লিখা হয়।
- জটিল আয়নৰ ভিতৰত লিগেণ্ডসমূহৰ নাম বৰ্ণানুক্ৰমে লিখা হয়।
- ঋণাত্মক লিগেণ্ডৰ নামত -o, নিৰপেক্ষ লিগেণ্ডৰ মূল নামেই থাকে (NH₃ = ammine, H₂O = aqua, CO = carbonyl)।
- লিগেণ্ডৰ সংখ্যা সূচাবলৈ di, tri, tetra (বা bis, tris জটিল লিগেণ্ডৰ বাবে) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- ধাতুৰ নামৰ পিছত জাৰণ অৱস্থা ৰোমান সংখ্যাত বন্ধনীৰ ভিতৰত লিখা হয়।
- এনায়নিক কমপ্লেক্স হ’লে ধাতুৰ নামৰ পিছত -ate প্ৰত্যয় বহে।
(i) Pentaamminechloridocobalt(III) chloride
(ii) Potassium hexacyanidoferrate(III)
(iii) Diamminedichloridoplatinum(II)
প্ৰশ্ন ৫: সমন্বয় যৌগৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োগসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সমন্বয় যৌগৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োগ —
- জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া: হিমোগ্লোবিন (Fe-পৰফাইৰিন) অক্সিজেন বহন কৰে; ক্লোৰোফিল (Mg-পৰফাইৰিন) সালোকসংশ্লেষণত সহায় কৰে; ভিটামিন B₁₂ (Co-কৰিন) DNA সংশ্লেষণত প্ৰয়োজন।
- বিশ্লেষণাত্মক ৰসায়ন: EDTA-ৰ দ্বাৰা Ca²⁺, Mg²⁺ আদিৰ পৰিমাণ নিৰ্ণয়; DMG-ৰ দ্বাৰা Ni²⁺ পৰীক্ষণ।
- ঔদ্যোগিক ব্যৱহাৰ: [Au(CN)₂]⁻ আৰু [Ag(CN)₂]⁻ গঠনৰ দ্বাৰা চানী আৰু ৰূপ নিষ্কাশন; বিদ্যুৎলেপনত [Ag(CN)₂]⁻ আৰু [Au(CN)₂]⁻ ব্যৱহাৰ।
- চিকিৎসা বিজ্ঞান: চিচ্প্লেটিন [Pt(NH₃)₂Cl₂] কৰ্কট ৰোগৰ চিকিৎসাত ব্যৱহৃত; EDTA সিচা বিষক্ৰিয়া দূৰীকৰণত ব্যৱহাৰ হয়।
- কঠিনতা দূৰীকৰণ: পানীৰ কঠিনতা EDTA-ৰ দ্বাৰা দূৰ কৰা হয়।
- বৰ্ণক: প্ৰচিয়ান নীলা [Fe₄[Fe(CN)₆]₃] উদ্যোগত ৰং হিচাপে ব্যৱহৃত হয়।
বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: [Cu(NH₃)₄]SO₄-ত তামৰ সমন্বয় সংখ্যা কিমান?
(a) 2 (b) 3 (c) 4 (d) 6
উত্তৰঃ (c) 4
প্ৰশ্ন ২: তলৰ কোনটো এটা চিলেটিং লিগেণ্ড?
(a) Cl⁻ (b) NH₃ (c) en (d) H₂O
উত্তৰঃ (c) en
প্ৰশ্ন ৩: [Ni(CO)₄]-ৰ আকৃতি কেনেকুৱা?
(a) অষ্টফলকীয় (b) চতুৰ্ফলকীয় (c) বৰ্গাকাৰ সমতলীয় (d) ত্ৰিকোণীয়
উত্তৰঃ (b) চতুৰ্ফলকীয়
প্ৰশ্ন ৪: তলৰ কোনটো সবলতম ক্ষেত্ৰ লিগেণ্ড?
(a) F⁻ (b) H₂O (c) NH₃ (d) CN⁻
উত্তৰঃ (d) CN⁻
প্ৰশ্ন ৫: ক্লোৰোফিলত উপস্থিত ধাতু কি?
(a) Fe (b) Mg (c) Ca (d) Co
উত্তৰঃ (b) Mg
প্ৰশ্ন ৬: অষ্টফলকীয় কমপ্লেক্সৰ d-অৰ্বিটেল বিভাজনত eg অৰ্বিটেলৰ শক্তি…
(a) t₂g-তকৈ কম (b) t₂g-তকৈ বেছি (c) সমান (d) শূন্য
উত্তৰঃ (b) t₂g-তকৈ বেছি
প্ৰশ্ন ৭: Δt আৰু Δo-ৰ মাজৰ সম্পৰ্ক হ’ল —
(a) Δt = Δo (b) Δt = (4/9)Δo (c) Δt = (9/4)Δo (d) Δt = 2Δo
উত্তৰঃ (b) Δt = (4/9)Δo
প্ৰশ্ন ৮: [Fe(CN)₆]³⁻-ৰ চুম্বকীয় ধৰ্ম —
(a) প্ৰতিচুম্বকীয় (b) অনুচুম্বকীয় (c) লৌহচুম্বকীয় (d) কোনোটোৱে নহয়
উত্তৰঃ (b) অনুচুম্বকীয়
প্ৰশ্ন ৯: EDTA-ৰ দন্ত সংখ্যা কিমান?
(a) 2 (b) 4 (c) 6 (d) 8
উত্তৰঃ (c) 6
প্ৰশ্ন ১০: [Co(en)₃]³⁺ যৌগ কেনেকুৱা সমাণুতা প্ৰদৰ্শন কৰে?
(a) জ্যামিতিক (b) আলোকীয় (c) সংযোগ (d) আয়নীকৰণ
উত্তৰঃ (b) আলোকীয়
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
প্ৰশ্ন ১: ৱাৰ্নাৰৰ মতে আয়নীকৰণযোগ্য যোজ্যতাক ____ যোজ্যতা বোলে।
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক
প্ৰশ্ন ২: [Pt(NH₃)₂Cl₂] কমপ্লেক্সে ____ সমাণুতা প্ৰদৰ্শন কৰে।
উত্তৰঃ জ্যামিতিক (cis-trans)
প্ৰশ্ন ৩: অষ্টফলকীয় কমপ্লেক্সৰ d-অৰ্বিটেল বিভাজনৰ শক্তি ব্যৱধানক ____ চিনেৰে চিন কৰা হয়।
উত্তৰঃ Δo
প্ৰশ্ন ৪: ভিটামিন B₁₂-ৰ কেন্দ্ৰীয় ধাতু আয়ন হ’ল ____।
উত্তৰঃ Co³⁺
প্ৰশ্ন ৫: EDTA এটা ____ দন্তুক লিগেণ্ড।
উত্তৰঃ ছয়দন্তুক (Hexadentate)
সঁচা/মিছা
প্ৰশ্ন ১: CO এটা সবল ক্ষেত্ৰ লিগেণ্ড।
উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ২: [Ni(CN)₄]²⁻ চতুৰ্ফলকীয় গাঁথনিযুক্ত।
উত্তৰঃ মিছা (ই বৰ্গাকাৰ সমতলীয়)
প্ৰশ্ন ৩: Δt-ৰ মান Δo-তকৈ কম।
উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ৪: NH₃ এটা উভয়দন্তুক লিগেণ্ড।
উত্তৰঃ মিছা (ই একদন্তুক)
প্ৰশ্ন ৫: হিমোগ্লোবিনত Fe²⁺ আয়ন থাকে।
উত্তৰঃ সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Coordination Compound | সমন্বয় যৌগ |
| Ligand | লিগেণ্ড |
| Central Metal Atom | কেন্দ্ৰীয় ধাতু পৰমাণু |
| Coordination Number | সমন্বয় সংখ্যা |
| Coordination Sphere | সমন্বয় গোলক |
| Primary Valency | প্ৰাথমিক যোজ্যতা |
| Secondary Valency | গৌণ যোজ্যতা |
| Monodentate | একদন্তুক |
| Bidentate | দ্বিদন্তুক |
| Polydentate | বহুদন্তুক |
| Ambidentate | উভয়দন্তুক |
| Chelate | চিলেট |
| Oxidation Number | জাৰণ সংখ্যা |
| Isomerism | সমাণুতা |
| Linkage Isomerism | সংযোগ সমাণুতা |
| Ionisation Isomerism | আয়নীকৰণ সমাণুতা |
| Coordination Isomerism | সমন্বয় সমাণুতা |
| Hydrate Isomerism | হাইড্ৰেট সমাণুতা |
| Geometrical Isomerism | জ্যামিতিক সমাণুতা |
| Optical Isomerism | আলোকীয় সমাণুতা |
| Valence Bond Theory | যোজ্যতা বন্ধ তত্ত্ব |
| Crystal Field Theory | স্ফটিক ক্ষেত্ৰ তত্ত্ব |
| Crystal Field Splitting | স্ফটিক ক্ষেত্ৰ বিভাজন |
| CFSE | স্ফটিক ক্ষেত্ৰ স্থিৰীকৰণ শক্তি |
| High Spin | উচ্চ স্পিন |
| Low Spin | নিম্ন স্পিন |
| Spectrochemical Series | স্পেক্ট্ৰোকেমিকেল শাৰী |
| Octahedral | অষ্টফলকীয় |
| Tetrahedral | চতুৰ্ফলকীয় |
| Square Planar | বৰ্গাকাৰ সমতলীয় |
| Hybridisation | সংকৰীকৰণ |
| Paramagnetic | অনুচুম্বকীয় |
| Diamagnetic | প্ৰতিচুম্বকীয় |
| Magnetic Moment | চুম্বকীয় ভ্ৰামক |
| Haemoglobin | হিমোগ্লোবিন |
| Chlorophyll | ক্লোৰোফিল |
| Vitamin B₁₂ | ভিটামিন বি-১২ |
| EDTA | ইডিটিএ |
| Cisplatin | চিচ্প্লেটিন |
| Electroplating | বিদ্যুৎলেপন |