d- আৰু f-খণ্ডৰ মৌলসমূহ
HSLC Guru-লৈ আদৰণি! এই পাঠটোত আমি ASSEB Class 12 Chemistry-ৰ অষ্টম অধ্যায় “d- আৰু f-খণ্ডৰ মৌলসমূহ”ৰ বিশদ আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোৱে পৰ্যায় সাৰণীৰ মাজভাগত অৱস্থিত সংক্ৰমণ মৌল (transition elements) আৰু আভ্যন্তৰীণ সংক্ৰমণ মৌল (inner transition elements)ৰ বৈশিষ্ট্য, ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস, জাৰণ অৱস্থা, ৰং, চুম্বকীয় ধৰ্ম, জটিল যৌগ গঠন আৰু অনুঘটক ক্ৰিয়াৰ বিষয়ে গভীৰ ধাৰণা দিয়ে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ বাবে বহুতো গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ আৰু True/False সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Assamese Summary)
পৰ্যায় সাৰণীৰ d-খণ্ডত (Group 3 ৰ পৰা Group 12 লৈ) থকা মৌলসমূহক সংক্ৰমণ মৌল (transition elements) বুলি কোৱা হয়। ইহঁতৰ সাধাৰণ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস হ’ল (n-1)d¹⁻¹⁰ ns⁰⁻²। d-খণ্ডৰ মৌলবোৰ চাৰিটা শাৰীত বিভক্ত — 3d (Sc-Zn), 4d (Y-Cd), 5d (La, Hf-Hg) আৰু 6d শাৰী। প্ৰকৃত সংক্ৰমণ মৌল সেইবোৰেই য’ত আংশিকভাৱে পূৰিত d-অৰবিটেল থাকে; সেয়ে Zn, Cd, Hg-ক প্ৰকৃত সংক্ৰমণ মৌল বুলি ধৰা নহয়। ইহঁত সকলো ধাতু আৰু অধিকাংশই কঠিন, উচ্চ গলনাংক আৰু স্ফুটনাংক বিশিষ্ট।
সংক্ৰমণ মৌলৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — পৰিৱৰ্তনশীল জাৰণ অৱস্থা (variable oxidation states), ৰঙীন আয়ন গঠন (d-d ট্ৰানজিশনৰ ফলত), পেৰাচুম্বকীয় ধৰ্ম (অযুগ্ম ইলেকট্ৰন থকাৰ বাবে), জটিল যৌগ গঠন কৰাৰ ক্ষমতা, অনুঘটক ক্ৰিয়া (catalytic activity), অন্তঃস্থ যৌগ (interstitial compounds) আৰু সংকৰ ধাতু (alloys) গঠন। 3d শাৰীত সৰ্বোচ্চ জাৰণ অৱস্থা Mn-ত (+7) দেখা যায়। K₂Cr₂O₇ আৰু KMnO₄ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ জাৰণ যৌগ। K₂Cr₂O₇ ক্ৰোমাইট আকৰ (FeCr₂O₄)-ৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা হয় আৰু ই কমলা ৰঙৰ স্ফটিক। KMnO₄ পাইৰল’ছাইট (MnO₂)-ৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা হয় আৰু ই গাঢ় বেঙুনীয়া ৰঙৰ।
f-খণ্ডৰ মৌলসমূহক আভ্যন্তৰীণ সংক্ৰমণ মৌল বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত লেন্থানাইড (4f শাৰী, Ce-Lu) আৰু একটিনাইড (5f শাৰী, Th-Lr) অন্তৰ্ভুক্ত। লেন্থানাইডসমূহৰ সাধাৰণ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস [Xe] 4f¹⁻¹⁴ 5d⁰⁻¹ 6s²। লেন্থানাইডসমূহৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল লেন্থানাইড সংকোচন (lanthanide contraction) — পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ বৃদ্ধিৰ লগে লগে পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধৰ ক্ৰমিক হ্ৰাস। ইয়াৰ ফল হিচাপে 4d আৰু 5d শাৰীৰ মৌলবোৰৰ ব্যাসাৰ্ধ প্ৰায় সমান হোৱা, পৃথকীকৰণৰ অসুবিধা আদি দেখা যায়।
একটিনাইডসমূহ তেজস্ক্ৰিয় (radioactive) আৰু ইহঁতে লেন্থানাইডতকৈ অধিক জাৰণ অৱস্থা প্ৰদৰ্শন কৰে (+3 ৰ পৰা +7 লৈ)। d আৰু f-খণ্ডৰ মৌলসমূহৰ ব্যৱহাৰ — Fe ইস্পাত নিৰ্মাণত, Cu বৈদ্যুতিক তাঁৰত, Ag/Au অলংকাৰ নিৰ্মাণত, Pt/Pd অনুঘটক হিচাপে, U পাৰমাণৱিক জ্বালানিত, লেন্থানাইডবোৰ চুম্বক, লেজাৰ আৰু এলয় উৎপাদনত ব্যৱহৃত হয়।
Summary (English)
The d-block elements, located between groups 3 and 12 of the periodic table, are called transition elements with general electronic configuration (n-1)d¹⁻¹⁰ ns⁰⁻². They are characterised by partially filled d-orbitals and exhibit unique properties such as variable oxidation states, formation of coloured ions due to d-d electronic transitions, paramagnetism arising from unpaired d-electrons, complex formation, catalytic activity, alloy formation, and interstitial compounds. The 3d series (Sc to Zn) shows the highest oxidation state of +7 in manganese. Important compounds include potassium dichromate K₂Cr₂O₇, prepared from chromite ore, and potassium permanganate KMnO₄, prepared from pyrolusite, both being powerful oxidising agents. The f-block elements, called inner transition elements, comprise lanthanides (4f, Ce-Lu) and actinides (5f, Th-Lr). The progressive decrease in atomic and ionic radii across the lanthanides is termed lanthanide contraction, with consequences such as similar radii of 4d and 5d elements, basicity differences, and difficulty of separation. Actinides are radioactive and show wider oxidation states than lanthanides. These elements have wide applications in metallurgy, catalysis, magnets, lasers, and nuclear fuel.
প্ৰশ্নোত্তৰ (Question & Answer)
এক নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১। সংক্ৰমণ মৌল কাক বোলে?
উত্তৰঃ যিবোৰ মৌলৰ পৰমাণু বা স্থিৰ আয়নত আংশিকভাৱে পূৰিত d-অৰবিটেল থাকে, তেনে মৌলক সংক্ৰমণ মৌল বোলে।
প্ৰশ্ন ২। সংক্ৰমণ মৌলৰ সাধাৰণ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস কি?
উত্তৰঃ (n-1)d¹⁻¹⁰ ns⁰⁻²।
প্ৰশ্ন ৩। 3d শাৰীৰ মৌলৰ সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ 10টা (Sc ৰ পৰা Zn লৈ)।
প্ৰশ্ন ৪। Zn-ক প্ৰকৃত সংক্ৰমণ মৌল বুলি কোৱা নহয় কিয়?
উত্তৰঃ Zn-ৰ পৰমাণু আৰু আয়ন উভয়তে d-অৰবিটেল সম্পূৰ্ণ পূৰিত (3d¹⁰)।
প্ৰশ্ন ৫। Mn-ৰ সৰ্বোচ্চ জাৰণ অৱস্থা কি?
উত্তৰঃ +7।
প্ৰশ্ন ৬। KMnO₄-ৰ ৰং কি?
উত্তৰঃ গাঢ় বেঙুনীয়া (deep purple)।
প্ৰশ্ন ৭। K₂Cr₂O₇-ৰ ৰং কি?
উত্তৰঃ কমলা ৰঙৰ (orange)।
প্ৰশ্ন ৮। লেন্থানাইড সংকোচন কাক বোলে?
উত্তৰঃ লেন্থানাইড শাৰীত পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ বৃদ্ধিৰ লগে লগে পাৰমাণৱিক আৰু আয়নিক ব্যাসাৰ্ধৰ ক্ৰমিক হ্ৰাসক লেন্থানাইড সংকোচন বোলে।
প্ৰশ্ন ৯। লেন্থানাইডৰ ছাধাৰণ জাৰণ অৱস্থা কি?
উত্তৰঃ +3।
প্ৰশ্ন ১০। একটিনাইডসমূহক কিয় তেজস্ক্ৰিয় বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ ইহঁতৰ নিউক্লিয়াছ অস্থিৰ আৰু স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে বিকিৰণ নিৰ্গত কৰে বাবে।
দুই/তিনি নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১১। সংক্ৰমণ মৌলবোৰে ৰঙীন যৌগ গঠন কৰে কিয়?
উত্তৰঃ সংক্ৰমণ মৌলৰ আয়নসমূহত আংশিকভাৱে পূৰিত d-অৰবিটেল থাকে। যেতিয়া দৃশ্যমান আলোক পৰে, তেতিয়া d-অৰবিটেলৰ ইলেকট্ৰনে শক্তি শোষণ কৰি এটা d-অৰবিটেলৰ পৰা আন এটা উচ্চ শক্তিৰ d-অৰবিটেললৈ স্থানান্তৰিত হয়, যাক d-d ট্ৰানজিশন বোলে। শোষিত শক্তিৰ পৰিপূৰক ৰং দেখা পোৱা যায়, সেয়ে যৌগবোৰ ৰঙীন। যেনে — Cu²⁺ নীলা, Mn²⁺ গোলাপী, Cr³⁺ সেউজীয়া।
প্ৰশ্ন ১২। সংক্ৰমণ মৌলবোৰে পৰিৱৰ্তনশীল জাৰণ অৱস্থা প্ৰদৰ্শন কৰে কিয়?
উত্তৰঃ ইহঁতৰ ns আৰু (n-1)d অৰবিটেল দুয়োটাৰ শক্তি প্ৰায় সমান। সেয়ে ns ইলেকট্ৰনৰ লগতে (n-1)d ইলেকট্ৰনো সহজে আঁতৰ হ’ব পাৰে। সেয়ে এই মৌলবোৰে এটাতকৈ অধিক জাৰণ অৱস্থা প্ৰদৰ্শন কৰে। যেনে — Fe-এ +2, +3, +6 জাৰণ অৱস্থা প্ৰদৰ্শন কৰে।
প্ৰশ্ন ১৩। অন্তঃস্থ যৌগ (interstitial compounds) কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ সংক্ৰমণ ধাতুৰ স্ফটিক জালৰ ফাঁকত (interstitial sites) সৰু পৰমাণু (যেনে H, C, N, B) সোমাই গঠিত যৌগক অন্তঃস্থ যৌগ বোলে। ইহঁত কঠিন, উচ্চ গলনাংকৰ আৰু ৰাসায়নিকভাৱে নিষ্ক্ৰিয়। উদাহৰণ — TiC, Mn₄N, Fe₃H, VH₀.₅₆।
প্ৰশ্ন ১৪। K₂Cr₂O₇-ৰ প্ৰস্তুত প্ৰণালী লিখা।
উত্তৰঃ ক্ৰোমাইট আকৰ (FeCr₂O₄)-ক বায়ুৰ উপস্থিতিত Na₂CO₃-ৰ লগত গলোৱা হয়। ইয়াৰ ফলত Na₂CrO₄ পোৱা যায়। 4FeCr₂O₄ + 8Na₂CO₃ + 7O₂ → 8Na₂CrO₄ + 2Fe₂O₃ + 8CO₂। তাৰ পিছত ইয়াক H₂SO₄-ৰ লগত উপচাৰ কৰা হয় যাতে Na₂Cr₂O₇ পোৱা যায়। শেষত KCl-ৰ লগত উপচাৰ কৰিলে K₂Cr₂O₇ পোৱা যায়। Na₂Cr₂O₇ + 2KCl → K₂Cr₂O₇ + 2NaCl।
প্ৰশ্ন ১৫। KMnO₄-ৰ প্ৰস্তুত প্ৰণালী লিখা।
উত্তৰঃ পাইৰল’ছাইট আকৰ (MnO₂)-ক KOH আৰু KNO₃ (বা বায়ু) ৰ লগত গলোৱা হয়। 2MnO₂ + 4KOH + O₂ → 2K₂MnO₄ + 2H₂O। তাৰ পিছত K₂MnO₄-ক বৈদ্যুতিক জাৰণ বা ক্লোৰিনৰ দ্বাৰা জাৰিত কৰিলে KMnO₄ পোৱা যায়। 2K₂MnO₄ + Cl₂ → 2KMnO₄ + 2KCl।
প্ৰশ্ন ১৬। লেন্থানাইড আৰু একটিনাইডৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ লেন্থানাইডসমূহ 4f শাৰীৰ মৌল, অতেজস্ক্ৰিয় (Pm বাদে); ইহঁতে প্ৰধানকৈ +3 জাৰণ অৱস্থা প্ৰদৰ্শন কৰে আৰু কম জটিল যৌগ গঠন কৰে। একটিনাইডসমূহ 5f শাৰীৰ মৌল, সকলো তেজস্ক্ৰিয়; ইহঁতে +3 ৰ পৰা +7 লৈকে বহল জাৰণ অৱস্থা প্ৰদৰ্শন কৰে আৰু অধিক জটিল যৌগ গঠন কৰে।
পাঁচ/সাত নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১৭। সংক্ৰমণ মৌলৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংক্ৰমণ মৌলৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ — (১) পৰিৱৰ্তনশীল জাৰণ অৱস্থা — ns আৰু (n-1)d অৰবিটেলৰ শক্তিৰ পাৰ্থক্য কম হোৱাৰ বাবে। (২) ৰঙীন আয়ন গঠন — d-d ইলেকট্ৰনীয় ট্ৰানজিশনৰ ফলত। (৩) চুম্বকীয় ধৰ্ম — অযুগ্ম ইলেকট্ৰন থকা আয়নবোৰ পেৰাচুম্বকীয় (paramagnetic), যিবোৰৰ সকলো ইলেকট্ৰন যুগ্ম সেইবোৰ ডায়াচুম্বকীয় (diamagnetic)। চুম্বকীয় ভ্ৰামক μ = √n(n+2) BM, য’ত n হ’ল অযুগ্ম ইলেকট্ৰনৰ সংখ্যা। (৪) জটিল যৌগ গঠন — সৰু আকাৰ, উচ্চ আধান, খালী d-অৰবিটেলৰ বাবে। (৫) অনুঘটক ক্ৰিয়া — Fe (Haber’s), V₂O₅ (Contact), Ni (hydrogenation)। (৬) অন্তঃস্থ যৌগ আৰু সংকৰ ধাতু গঠন। (৭) উচ্চ গলনাংক আৰু স্ফুটনাংক — শক্তিশালী ধাতৱীয় বন্ধনৰ বাবে।
প্ৰশ্ন ১৮। লেন্থানাইড সংকোচন বুজাই দিয়া আৰু ইয়াৰ পৰিণাম লিখা।
উত্তৰঃ লেন্থানাইড শাৰীত La (Z=57) ৰ পৰা Lu (Z=71) লৈ পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ বৃদ্ধিৰ লগে লগে পাৰমাণৱিক আৰু Ln³⁺ আয়নিক ব্যাসাৰ্ধৰ ক্ৰমিক হ্ৰাসক লেন্থানাইড সংকোচন বোলে। কাৰণ — যেতিয়া এটা ইলেকট্ৰন 4f অৰবিটেলত প্ৰৱেশ কৰে তেতিয়া 4f-ৰ আকাৰ অগভীৰ আৰু ই বাহিৰৰ ইলেকট্ৰনক ভালদৰে আৱৰণ (shielding) দিব নোৱাৰে; ফলত নিউক্লিয়াৰ আকৰ্ষণ বাঢ়ি ব্যাসাৰ্ধ কমে। পৰিণাম — (১) 4d আৰু 5d শাৰীৰ মৌলৰ ব্যাসাৰ্ধ প্ৰায় সমান (যেনে Zr ≈ Hf), (২) লেন্থানাইডসমূহৰ পৃথকীকৰণৰ অসুবিধা, (৩) Ln³⁺ ৰ ক্ষাৰীয়তা La³⁺ > Lu³⁺, (৪) ঘনত্ব ক্ৰমিকভাৱে বৃদ্ধি, (৫) গলনাংক আৰু কঠিনতাত পৰিৱৰ্তন।
প্ৰশ্ন ১৯। K₂Cr₂O₇-ৰ ধৰ্ম আৰু ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ ভৌতিক ধৰ্ম — কমলা ৰঙৰ স্ফটিক, পানীত দ্ৰাব্য। ৰাসায়নিক ধৰ্ম — (১) উত্তাপৰ পৰা K₂Cr₂O₇ → K₂CrO₄ + Cr₂O₃ + O₂। (২) অম্লীয় মাধ্যমত শক্তিশালী জাৰক — Cr₂O₇²⁻ + 14H⁺ + 6e⁻ → 2Cr³⁺ + 7H₂O। (৩) ক্ষাৰীয় মাধ্যমত হালধীয়া K₂CrO₄ লৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। ব্যৱহাৰ — চামৰাৰ টেনিং (tanning), ৰং উদ্যোগ, প্ৰয়োগশালাত আদিকল্প পদাৰ্থ হিচাপে, জৈৱিক যৌগৰ জাৰণ, Fe²⁺ পৰিমাপন (volumetric analysis)।
প্ৰশ্ন ২০। KMnO₄-ৰ ধৰ্ম আৰু ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ ভৌতিক ধৰ্ম — গাঢ় বেঙুনীয়া স্ফটিক, পানীত দ্ৰাব্য। ৰাসায়নিক ধৰ্ম — (১) উত্তাপৰ পৰা 2KMnO₄ → K₂MnO₄ + MnO₂ + O₂। (২) অম্লীয় মাধ্যমত MnO₄⁻ + 8H⁺ + 5e⁻ → Mn²⁺ + 4H₂O (শক্তিশালী জাৰক)। (৩) নিৰপেক্ষ বা ক্ষাৰীয় মাধ্যমত MnO₄⁻ + 2H₂O + 3e⁻ → MnO₂ + 4OH⁻। ব্যৱহাৰ — পৰিমাপনত জাৰক হিচাপে, পানী বিশুদ্ধকৰণ, জৈৱিক ৰাসায়নিকত জাৰণ অভিকাৰক, ব্লিচিং, ঔষধ হিচাপে (এন্টিচেপ্টিক)।
প্ৰশ্ন ২১। 3d শাৰীৰ মৌলবোৰৰ পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ, আয়নীকৰণ এন্থেলপি আৰু গলনাংকৰ প্ৰৱণতা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ — Sc ৰ পৰা Cr লৈ ক্ৰমে কমে, মাজত প্ৰায় ধ্ৰুৱক, আকৌ Cu, Zn-ত সামান্য বাঢ়ে কাৰণ d-ইলেকট্ৰনৰ আৱৰণ প্ৰভাৱ। আয়নীকৰণ এন্থেলপি — সাধাৰণতে বাঢ়ে কিন্তু অনিয়মিতভাৱে; অৰ্ধপূৰিত (d⁵) আৰু সম্পূৰ্ণপূৰিত (d¹⁰) বিন্যাস বিশেষ স্থিৰ। গলনাংক — মাজভাগৰ মৌলত (Cr, Mo, W) সৰ্বোচ্চ কাৰণ d-ইলেকট্ৰনৰ ধাতৱীয় বন্ধনত অংশগ্ৰহণ। Zn-ৰ গলনাংক সৰ্বনিম্ন কাৰণ d-অৰবিটেল সম্পূৰ্ণ পূৰিত।
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্নোত্তৰ (MCQ)
প্ৰশ্ন ১। সংক্ৰমণ মৌলৰ সাধাৰণ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস —
(ক) ns² np⁶ (খ) (n-1)d¹⁻¹⁰ ns⁰⁻² (গ) (n-2)f¹⁻¹⁴ (ঘ) ns¹
উত্তৰঃ (খ) (n-1)d¹⁻¹⁰ ns⁰⁻²।
প্ৰশ্ন ২। 3d শাৰীত সৰ্বোচ্চ জাৰণ অৱস্থা থকা মৌল হ’ল —
(ক) Fe (খ) Cr (গ) Mn (ঘ) Cu
উত্তৰঃ (গ) Mn।
প্ৰশ্ন ৩। KMnO₄-ৰ ৰং —
(ক) কমলা (খ) সেউজীয়া (গ) বেঙুনীয়া (ঘ) নীলা
উত্তৰঃ (গ) বেঙুনীয়া।
প্ৰশ্ন ৪। K₂Cr₂O₇-ত Cr-ৰ জাৰণ অৱস্থা —
(ক) +3 (খ) +6 (গ) +7 (ঘ) +2
উত্তৰঃ (খ) +6।
প্ৰশ্ন ৫। লেন্থানাইডৰ সাধাৰণ জাৰণ অৱস্থা —
(ক) +1 (খ) +2 (গ) +3 (ঘ) +4
উত্তৰঃ (গ) +3।
প্ৰশ্ন ৬। Zn²⁺ আয়ন বৰ্ণহীন কিয়?
(ক) সম্পূৰ্ণ পূৰিত d-অৰবিটেল (খ) খালী d-অৰবিটেল (গ) উচ্চ আধান (ঘ) সৰু আকাৰ
উত্তৰঃ (ক) সম্পূৰ্ণ পূৰিত d-অৰবিটেল।
প্ৰশ্ন ৭। Haber-প্ৰক্ৰিয়াত ব্যৱহৃত অনুঘটক —
(ক) V₂O₅ (খ) Fe (গ) Ni (ঘ) Pt
উত্তৰঃ (খ) Fe।
প্ৰশ্ন ৮। ক্ৰোমাইট আকৰৰ সংকেত —
(ক) Cr₂O₃ (খ) FeCr₂O₄ (গ) MnO₂ (ঘ) PbCrO₄
উত্তৰঃ (খ) FeCr₂O₄।
প্ৰশ্ন ৯। চুম্বকীয় ভ্ৰামকৰ সূত্ৰ —
(ক) μ = √n(n+1) (খ) μ = √n(n+2) (গ) μ = n(n+1) (ঘ) μ = n²
উত্তৰঃ (খ) μ = √n(n+2) BM।
প্ৰশ্ন ১০। কোনটো একটিনাইড?
(ক) Ce (খ) U (গ) Gd (ঘ) Lu
উত্তৰঃ (খ) U।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১। সংক্ৰমণ মৌলৰ সাধাৰণ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস ______।
উত্তৰঃ (n-1)d¹⁻¹⁰ ns⁰⁻²।
প্ৰশ্ন ২। Mn-ৰ সৰ্বোচ্চ জাৰণ অৱস্থা ______।
উত্তৰঃ +7।
প্ৰশ্ন ৩। K₂Cr₂O₇-ৰ ৰং ______।
উত্তৰঃ কমলা।
প্ৰশ্ন ৪। ______ সংকোচনৰ ফলত Zr আৰু Hf-ৰ ব্যাসাৰ্ধ প্ৰায় সমান।
উত্তৰঃ লেন্থানাইড।
প্ৰশ্ন ৫। পাইৰল’ছাইট আকৰৰ সংকেত ______।
উত্তৰঃ MnO₂।
সঁচা/মিছা (True/False)
প্ৰশ্ন ১। Zn এটা প্ৰকৃত সংক্ৰমণ মৌল।
উত্তৰঃ মিছা।
প্ৰশ্ন ২। KMnO₄ এটা শক্তিশালী জাৰক।
উত্তৰঃ সঁচা।
প্ৰশ্ন ৩। সকলো লেন্থানাইড তেজস্ক্ৰিয়।
উত্তৰঃ মিছা (Pm বাদে অতেজস্ক্ৰিয়)।
প্ৰশ্ন ৪। সংক্ৰমণ মৌলবোৰে জটিল যৌগ গঠন কৰে।
উত্তৰঃ সঁচা।
প্ৰশ্ন ৫। Cr₂O₇²⁻ ক্ষাৰীয় মাধ্যমত হালধীয়া CrO₄²⁻ লৈ পৰিৱৰ্তিত হয়।
উত্তৰঃ সঁচা।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| English Term | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Transition Element | সংক্ৰমণ মৌল |
| Inner Transition Element | আভ্যন্তৰীণ সংক্ৰমণ মৌল |
| Lanthanide | লেন্থানাইড |
| Actinide | একটিনাইড |
| Lanthanide Contraction | লেন্থানাইড সংকোচন |
| Oxidation State | জাৰণ অৱস্থা |
| Paramagnetic | পেৰাচুম্বকীয় |
| Diamagnetic | ডায়াচুম্বকীয় |
| Catalyst | অনুঘটক |
| Interstitial Compound | অন্তঃস্থ যৌগ |
| Alloy | সংকৰ ধাতু |
| Complex Compound | জটিল যৌগ |
| d-d Transition | d-d ট্ৰানজিশন |
| Chromite Ore | ক্ৰোমাইট আকৰ |
| Pyrolusite | পাইৰল’ছাইট |
| Potassium Dichromate | পটাছিয়াম ডাইক্ৰ’মেট |
| Potassium Permanganate | পটাছিয়াম পাৰমেংগেনেট |
| Magnetic Moment | চুম্বকীয় ভ্ৰামক |
| Atomic Radius | পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ |
| Ionisation Enthalpy | আয়নীকৰণ এন্থেলপি |
| Radioactive | তেজস্ক্ৰিয় |
| Shielding Effect | আৱৰণ প্ৰভাৱ |
| Coloured Ion | ৰঙীন আয়ন |
| Variable Valency | পৰিৱৰ্তনশীল যোজ্যতা |
| Crystal Lattice | স্ফটিক জাল |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Important Q&A)
প্ৰশ্ন ২২। সংক্ৰমণ মৌলবোৰৰ গলনাংক আৰু স্ফুটনাংক কিয় উচ্চ?
উত্তৰঃ সংক্ৰমণ মৌলৰ পৰমাণুত ns আৰু (n-1)d ইলেকট্ৰন উভয়ে ধাতৱীয় বন্ধনত অংশগ্ৰহণ কৰে। ইয়াৰ ফলত শক্তিশালী ধাতৱীয় বন্ধন গঠিত হয় আৰু গলনাংক আৰু স্ফুটনাংক উচ্চ হয়। মাজভাগৰ মৌলবোৰত (যেনে Cr, Mo, W) এই বন্ধন সৰ্বাধিক শক্তিশালী, সেয়ে ইহঁতৰ গলনাংক সৰ্বোচ্চ।
প্ৰশ্ন ২৩। সংক্ৰমণ মৌলবোৰে অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে কিয়?
উত্তৰঃ দুটা প্ৰধান কাৰণ — (১) ইহঁতে পৰিৱৰ্তনশীল জাৰণ অৱস্থা প্ৰদৰ্শন কৰে আৰু বিভিন্ন স্তৰত মধ্যৱৰ্তী যৌগ গঠন কৰিব পাৰে। (২) ইহঁতৰ পৃষ্ঠত বিক্ৰিয়কৰ অণু শোষণ হ’ব পাৰে আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াৰ সক্ৰিয়ণ শক্তি কমাই দিয়ে। উদাহৰণ — Fe (Haber’s), V₂O₅ (Contact), Pt-Rh (Ostwald), Ni (hydrogenation)।
প্ৰশ্ন ২৪। জটিল যৌগ গঠনৰ ক্ষমতা সংক্ৰমণ মৌলৰ ক্ষেত্ৰত অধিক কিয়?
উত্তৰঃ তিনিটা প্ৰধান কাৰণ — (১) সংক্ৰমণ আয়নৰ আকাৰ সৰু কিন্তু আধান উচ্চ, ফলত আধান ঘনত্ব (charge density) অধিক। (২) আংশিকভাৱে পূৰিত d-অৰবিটেল থাকে যিয়ে লিগেণ্ডৰ লগত বন্ধন গঠনত অংশগ্ৰহণ কৰে। (৩) সঠিক জ্যামিতিৰ d-অৰবিটেল সংস্থানৰ বাবে অষ্টভুজীয়, চতুৰ্ভুজীয় বা বৰ্গাকাৰ সমতলীয় জ্যামিতি গঠন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ২৫। সংক্ৰমণ ধাতু আৰু ইহঁতৰ যৌগ চুম্বকীয় হোৱাৰ কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ সংক্ৰমণ ধাতু বা ইহঁতৰ আয়নত আংশিকভাৱে পূৰিত d-অৰবিটেলত অযুগ্ম ইলেকট্ৰন থাকিব পাৰে। এই অযুগ্ম ইলেকট্ৰনৰ স্পিনৰ ফলত পেৰাচুম্বকীয় আচৰণ দেখা যায়। অযুগ্ম ইলেকট্ৰনৰ সংখ্যা যিমান অধিক, চুম্বকীয় ভ্ৰামক সিমান অধিক। সূত্ৰ — μ = √n(n+2) BM, য’ত n হ’ল অযুগ্ম ইলেকট্ৰনৰ সংখ্যা। উদাহৰণ — Fe³⁺ (d⁵)-ত পাঁচটা অযুগ্ম ইলেকট্ৰন থাকে, সেয়ে μ = √35 = 5.92 BM।
প্ৰশ্ন ২৬। সংকৰ ধাতু (alloy) কাক বোলে? সংক্ৰমণ ধাতুৰ সংকৰ ধাতু গঠনৰ ক্ষমতা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দুটা বা ততোধিক ধাতু অথবা ধাতু আৰু অধাতুৰ সমজাতীয় মিশ্ৰণক সংকৰ ধাতু বোলে। সংক্ৰমণ ধাতুসমূহৰ পাৰমাণৱিক আকাৰ প্ৰায় সমান হোৱাৰ বাবে ইহঁতে সহজে এজনৰ স্ফটিক জালত আনজনে স্থান লাভ কৰে। উদাহৰণ — পিতল (Cu+Zn), ব্ৰঞ্জ (Cu+Sn), ষ্টীল (Fe+C), ষ্টেইনলেছ ষ্টীল (Fe+Cr+Ni)।
প্ৰশ্ন ২৭। অম্লীয় মাধ্যমত K₂Cr₂O₇-ৰ FeSO₄, KI আৰু H₂S-ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া লিখা।
উত্তৰঃ (১) K₂Cr₂O₇ + 4H₂SO₄ + 6FeSO₄ → K₂SO₄ + Cr₂(SO₄)₃ + 3Fe₂(SO₄)₃ + 4H₂O। (২) K₂Cr₂O₇ + 7H₂SO₄ + 6KI → 4K₂SO₄ + Cr₂(SO₄)₃ + 3I₂ + 7H₂O। (৩) K₂Cr₂O₇ + 4H₂SO₄ + 3H₂S → K₂SO₄ + Cr₂(SO₄)₃ + 7H₂O + 3S।
প্ৰশ্ন ২৮। অম্লীয় মাধ্যমত KMnO₄-ৰ FeSO₄, H₂C₂O₄ আৰু KI-ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া লিখা।
উত্তৰঃ (১) 2KMnO₄ + 8H₂SO₄ + 10FeSO₄ → K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 5Fe₂(SO₄)₃ + 8H₂O। (২) 2KMnO₄ + 3H₂SO₄ + 5H₂C₂O₄ → K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 10CO₂ + 8H₂O। (৩) 2KMnO₄ + 8H₂SO₄ + 10KI → 6K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 5I₂ + 8H₂O।
প্ৰশ্ন ২৯। d-খণ্ড আৰু f-খণ্ডৰ মৌলৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ d-খণ্ডৰ মৌলবোৰত বহিঃস্থ ইলেকট্ৰন (n-1)d অৰবিটেলত প্ৰৱেশ কৰে; ইহঁতে চাৰিটা শাৰীত (3d, 4d, 5d, 6d) বিভক্ত। f-খণ্ডৰ মৌলবোৰত শেষৰ ইলেকট্ৰন (n-2)f অৰবিটেলত প্ৰৱেশ কৰে; ইহঁতে দুটা শাৰীত (4f-লেন্থানাইড, 5f-একটিনাইড) বিভক্ত। d-খণ্ডৰ মৌল প্ৰধানতঃ বহল জাৰণ অৱস্থা আৰু ৰঙীন যৌগ গঠনৰ বাবে পৰিচিত, আনহাতে f-খণ্ডৰ মৌলত +3 প্ৰধান অৱস্থা আৰু ৰং দুৰ্বল।
প্ৰশ্ন ৩০। d আৰু f-খণ্ডৰ মৌলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ (১) Fe — ইস্পাত নিৰ্মাণ, যন্ত্ৰপাতি, নিৰ্মাণ। (২) Cu — বৈদ্যুতিক তাঁৰ, পাইপ, পিতল উৎপাদন। (৩) Ag, Au — অলংকাৰ, মুদ্ৰা, ফটোগ্ৰাফী। (৪) Pt, Pd — অনুঘটক, যাদুমন্ত্ৰৰ যৌগ, গহনা। (৫) Zn — গেলভেনাইজিং, পিতল উৎপাদন। (৬) Ti — বিমান উদ্যোগ, চিকিৎসা ইম্প্লেণ্ট। (৭) U, Pu — পাৰমাণৱিক জ্বালানি। (৮) লেন্থানাইড — মিশ্ৰ ধাতু (mischmetal), লাইটাৰ ফ্লিন্ট, লেজাৰ, চুম্বক। (৯) Ce — গাড়ীৰ কেটেলিটিক কনভাৰ্টাৰ। (১০) Nd — শক্তিশালী চুম্বক।
প্ৰশ্ন ৩১। Cu²⁺ আৰু Cu⁺ আয়নৰ ৰং কি? কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ Cu²⁺ (3d⁹) — নীলা, কাৰণ অযুগ্ম ইলেকট্ৰন থকাৰ ফলত d-d ট্ৰানজিশন সম্ভৱ। Cu⁺ (3d¹⁰) — বৰ্ণহীন, কাৰণ d-অৰবিটেল সম্পূৰ্ণ পূৰিত আৰু d-d ট্ৰানজিশন অসম্ভৱ।
প্ৰশ্ন ৩২। মিশ্ৰ ধাতু (mischmetal) কি?
উত্তৰঃ মিশ্ৰ ধাতু এক বিশেষ লেন্থানাইড সংকৰ ধাতু যাৰ গঠন প্ৰায় ৯৫% লেন্থানাইড (প্ৰধানতঃ Ce ৪০-৫০%, La ২৫%, Nd, Pr) আৰু ৫% লোহা। ইয়াত সামান্য পৰিমাণে S, C, Ca, Al ইত্যাদিও থাকিব পাৰে। ইয়াক লাইটাৰৰ ফ্লিন্ট, ট্ৰেচাৰ বুলেট, চুম্বকীয় সংকৰ ধাতু আদিত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৩৩। Cr²⁺ আৰু Mn³⁺-ৰ মাজত কোনটো অধিক জাৰক আৰু কিয়?
উত্তৰঃ Mn³⁺ অধিক জাৰক। কাৰণ Mn³⁺-এ ইলেকট্ৰন গ্ৰহণ কৰি Mn²⁺ (3d⁵) লৈ পৰিৱৰ্তিত হয়, যিটো অৰ্ধপূৰিত স্থিৰ বিন্যাস। আনহাতে Cr²⁺ (3d⁴) ইলেকট্ৰন ত্যাগ কৰি Cr³⁺ (3d³) লৈ যায় যিটোও স্থিৰ। সেয়ে Mn³⁺ অধিক সহজে বিজাৰিত হয় আৰু অধিক জাৰক।
প্ৰশ্ন ৩৪। Sc-এ +2 জাৰণ অৱস্থা প্ৰদৰ্শন নকৰে কিয়?
উত্তৰঃ Sc-ৰ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস [Ar] 3d¹ 4s²। Sc²⁺ গঠন কৰিবলৈ 4s ৰ পৰা দুটা ইলেকট্ৰন আঁতৰিব লাগে কিন্তু 3d¹ ইলেকট্ৰন থাকে যাৰ ফলত স্থিৰ বিন্যাস নহয়। Sc³⁺ (3d⁰) আৰু সেয়ে অধিক স্থিৰ। সেইবাবে Sc-এ প্ৰধানতঃ +3 অৱস্থা দেখুৱায়।
প্ৰশ্ন ৩৫। ক্ৰোমিয়াম (Cr)-ৰ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাসত অস্বাভাৱিকতা কি?
উত্তৰঃ Cr-ৰ প্ৰত্যাশিত বিন্যাস [Ar] 3d⁴ 4s² কিন্তু প্ৰকৃত বিন্যাস [Ar] 3d⁵ 4s¹। ইয়াৰ কাৰণ অৰ্ধপূৰিত d⁵ বিন্যাস বিশেষ স্থিৰ — এক্সচেঞ্জ এনাৰ্জি অধিক। তেনেদৰে Cu-ৰ প্ৰকৃত বিন্যাস [Ar] 3d¹⁰ 4s¹ যাৰ কাৰণ সম্পূৰ্ণপূৰিত d¹⁰ বিন্যাসৰ স্থিৰতা।
প্ৰশ্ন ৩৬। ল্যান্থানম (La) আৰু একটিনিয়াম (Ac)-ক কেতিয়াবা d-খণ্ডৰ মৌল হিচাপে ধৰা হয় কিয়?
উত্তৰঃ La-ৰ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস [Xe] 5d¹ 6s² (4f খালী) আৰু Ac-ৰ [Rn] 6d¹ 7s² (5f খালী)। বহিঃস্থ ইলেকট্ৰন d-অৰবিটেলত প্ৰৱেশ কৰে বাবে এই দুটা মৌলক d-খণ্ডৰ মৌল হিচাপেও বিবেচনা কৰা হয়। তথাপি ইহঁতৰ ৰাসায়নিক আচৰণ যথাক্ৰমে লেন্থানাইড আৰু একটিনাইডৰ লগত মিলে।
প্ৰশ্ন ৩৭। CrO₄²⁻ আৰু Cr₂O₇²⁻-ৰ মাজৰ ভাৰসাম্য বিক্ৰিয়া লিখা।
উত্তৰঃ অম্লীয় আৰু ক্ষাৰীয় মাধ্যমত ক্ৰ’মেট আৰু ডাইক্ৰ’মেট আয়নৰ মাজত ভাৰসাম্য আছে। 2CrO₄²⁻ + 2H⁺ ⇌ Cr₂O₇²⁻ + H₂O। অম্লীয় মাধ্যমত (H⁺ যোগ কৰিলে) ভাৰসাম্য সোঁফালে গৈ Cr₂O₇²⁻ (কমলা) উৎপন্ন হয়। ক্ষাৰীয় মাধ্যমত (OH⁻ যোগ কৰিলে) ভাৰসাম্য বাঁওফালে গৈ CrO₄²⁻ (হালধীয়া) উৎপন্ন হয়।
প্ৰশ্ন ৩৮। 4d আৰু 5d শাৰীৰ মৌলৰ ব্যাসাৰ্ধ প্ৰায় সমান কিয়?
উত্তৰঃ 5d শাৰী আৰম্ভ হয় La (Z=57)-ৰ পিছত এটা সম্পূৰ্ণ লেন্থানাইড শাৰী (Ce-Lu, 14টা মৌল) সোমাই পৰে। সেই শাৰীত লেন্থানাইড সংকোচন হয় বাবে 5d শাৰীৰ মৌলৰ আশানুৰূপ ব্যাসাৰ্ধ বৃদ্ধি ঘটি ৰোধ পৰে। ফলত 4d আৰু 5d শাৰীৰ একে গোটৰ মৌলৰ ব্যাসাৰ্ধ প্ৰায় একে — যেনে Zr (160 pm) ≈ Hf (159 pm), Nb ≈ Ta, Mo ≈ W।
প্ৰশ্ন ৩৯। KMnO₄ অম্লীয় মাধ্যমত SO₂, FeSO₄ আৰু H₂O₂-ৰ লগত কেনে বিক্ৰিয়া কৰে?
উত্তৰঃ (১) SO₂ — 2KMnO₄ + 5SO₂ + 2H₂O → K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 2H₂SO₄। (২) FeSO₄ — 2KMnO₄ + 8H₂SO₄ + 10FeSO₄ → K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 5Fe₂(SO₄)₃ + 8H₂O। (৩) H₂O₂ — 2KMnO₄ + 3H₂SO₄ + 5H₂O₂ → K₂SO₄ + 2MnSO₄ + 8H₂O + 5O₂।
প্ৰশ্ন ৪০। তৃতীয় সংক্ৰমণ শাৰী (5d) ইহঁতৰ গোটৰ আগৰ মৌলবোৰতকৈ অধিক স্থিৰ যৌগ গঠন কৰে — কিয়?
উত্তৰঃ 5d শাৰীৰ মৌলসমূহৰ আকাৰ লেন্থানাইড সংকোচনৰ ফলত 4d শাৰীৰ লগত প্ৰায় একে। তদুপৰি ইহঁতৰ আয়নীকৰণ এন্থেলপি অধিক, ৰাসায়নিকভাৱে ইহঁত স্থিৰ আৰু উচ্চ গলনাংক বিশিষ্ট। ফলত ইহঁতৰ যৌগ অধিক স্থিৰ — যেনে WO₃, Os০৪, IrO₂ অতি স্থিৰ।
অতিৰিক্ত MCQ (Additional MCQs)
প্ৰশ্ন ১১। কোনটো d¹⁰ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস?
(ক) Cu²⁺ (খ) Zn²⁺ (গ) Ni²⁺ (ঘ) Fe²⁺
উত্তৰঃ (খ) Zn²⁺।
প্ৰশ্ন ১২। Fe³⁺ আয়নৰ অযুগ্ম ইলেকট্ৰনৰ সংখ্যা —
(ক) 3 (খ) 4 (গ) 5 (ঘ) 6
উত্তৰঃ (গ) 5।
প্ৰশ্ন ১৩। Contact প্ৰক্ৰিয়াত ব্যৱহৃত অনুঘটক —
(ক) Fe (খ) V₂O₅ (গ) Ni (ঘ) Pt
উত্তৰঃ (খ) V₂O₅।
প্ৰশ্ন ১৪। লেন্থানাইডৰ মৌলৰ সংখ্যা —
(ক) 10 (খ) 14 (গ) 15 (ঘ) 7
উত্তৰঃ (খ) 14।
প্ৰশ্ন ১৫। Cu-ৰ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস —
(ক) [Ar] 3d⁹ 4s² (খ) [Ar] 3d¹⁰ 4s¹ (গ) [Ar] 3d⁸ 4s² (ঘ) [Ar] 3d¹⁰ 4s²
উত্তৰঃ (খ) [Ar] 3d¹⁰ 4s¹।
অতিৰিক্ত খালী ঠাই পূৰণ (Additional Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ৬। Mn²⁺ আয়নত অযুগ্ম ইলেকট্ৰনৰ সংখ্যা ______।
উত্তৰঃ 5।
প্ৰশ্ন ৭। মিশ্ৰ ধাতুত প্ৰধান উপাদান ______।
উত্তৰঃ ছেৰিয়াম (Ce)।
প্ৰশ্ন ৮। পাৰমাণৱিক জ্বালানি হিচাপে ব্যৱহৃত একটিনাইড ______।
উত্তৰঃ ইউৰেনিয়াম (U)।
প্ৰশ্ন ৯। চুম্বকীয় ভ্ৰামকৰ একক ______।
উত্তৰঃ বোহৰ মেগনেটন (BM)।
প্ৰশ্ন ১০। Zr আৰু Hf-ৰ ব্যাসাৰ্ধ প্ৰায় সমান হোৱাৰ কাৰণ ______।
উত্তৰঃ লেন্থানাইড সংকোচন।
অতিৰিক্ত সঁচা/মিছা (Additional True/False)
প্ৰশ্ন ৬। Cu⁺ আয়ন বৰ্ণহীন।
উত্তৰঃ সঁচা।
প্ৰশ্ন ৭। 3d শাৰীত Mn-এ সৰ্বোচ্চ +6 জাৰণ অৱস্থা প্ৰদৰ্শন কৰে।
উত্তৰঃ মিছা (+7)।
প্ৰশ্ন ৮। অন্তঃস্থ যৌগ মৃদু আৰু কম গলনাংক বিশিষ্ট।
উত্তৰঃ মিছা।
প্ৰশ্ন ৯। একটিনাইডৰ +3 অৱস্থা প্ৰধান।
উত্তৰঃ সঁচা।
প্ৰশ্ন ১০। Ni-ক হাইড্ৰ’জিনেচন বিক্ৰিয়াত অনুঘটক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ সঁচা।
3d শাৰীৰ মৌলৰ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস (Electronic Configuration of 3d Series)
| মৌল | চিহ্ন | Z | ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস | সাধাৰণ অৱস্থা |
|---|---|---|---|---|
| স্কেণ্ডিয়াম | Sc | 21 | [Ar] 3d¹ 4s² | +3 |
| টাইটেনিয়াম | Ti | 22 | [Ar] 3d² 4s² | +4 |
| ভেনাডিয়াম | V | 23 | [Ar] 3d³ 4s² | +5 |
| ক্ৰোমিয়াম | Cr | 24 | [Ar] 3d⁵ 4s¹ | +3, +6 |
| মেংগানিজ | Mn | 25 | [Ar] 3d⁵ 4s² | +2, +4, +7 |
| আইৰন | Fe | 26 | [Ar] 3d⁶ 4s² | +2, +3 |
| কোবাল্ট | Co | 27 | [Ar] 3d⁷ 4s² | +2, +3 |
| নিকেল | Ni | 28 | [Ar] 3d⁸ 4s² | +2 |
| কপাৰ | Cu | 29 | [Ar] 3d¹⁰ 4s¹ | +1, +2 |
| জিংক | Zn | 30 | [Ar] 3d¹⁰ 4s² | +2 |
সংক্ৰমণ মৌলৰ অনুঘটকীয় ব্যৱহাৰ (Catalytic Uses)
| প্ৰক্ৰিয়া | অনুঘটক | উৎপাদ |
|---|---|---|
| হাবাৰ প্ৰক্ৰিয়া | Fe | NH₃ |
| কন্টেক্ট প্ৰক্ৰিয়া | V₂O₅ | H₂SO₄ |
| অষ্টৱাল্ড প্ৰক্ৰিয়া | Pt-Rh | HNO₃ |
| হাইড্ৰ’জিনেচন | Ni | স্নেহজাত |
| ৱেকাৰ প্ৰক্ৰিয়া | PdCl₂ | এচিটেলডিহাইড |
| জিগলাৰ-নাটা | TiCl₄ + Al(C₂H₅)₃ | পলিইথিলিন |
আশা কৰোঁ HSLC Guru-ৰ এই পাঠটোৱে ASSEB Class 12 Chemistry Chapter 8 — d- আৰু f-খণ্ডৰ মৌলসমূহ ভালদৰে বুজিবলৈ সহায় কৰিব। অধিক অনুশীলনৰ বাবে আমাৰ ৱেবচাইট চাওক আৰু পৰৱৰ্তী অধ্যায়লৈ আগবাঢ়ক। প্ৰতিটো গুৰুত্বপূৰ্ণ পইণ্ট মনত ৰাখিব আৰু নিয়মীয়াকৈ অভ্যাস কৰিব। ASSEB পৰীক্ষাত এই অধ্যায়ৰ পৰা প্ৰায়ে প্ৰশ্ন আহে — বিশেষকৈ K₂Cr₂O₇, KMnO₄-ৰ প্ৰস্তুত আৰু বিক্ৰিয়া, লেন্থানাইড সংকোচন, পৰিৱৰ্তনশীল জাৰণ অৱস্থা আদি বিষয়ত। শুভকামনা।