p-খণ্ডৰ মৌলসমূহ
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guru ৱেবছাইটলৈ স্বাগতম। আজি আমি ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ সপ্তম অধ্যায় “p-খণ্ডৰ মৌলসমূহ” (The p-Block Elements) সম্পৰ্কে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত আমি গ্ৰুপ ১৫ (নাইট্ৰ’জেন পৰিয়াল), গ্ৰুপ ১৬ (কেলকোজেন), গ্ৰুপ ১৭ (হেলোজেন) আৰু গ্ৰুপ ১৮ (নিষ্ক্ৰিয় গেছ)ৰ মৌলসমূহৰ ইলেক্ট্ৰনিক বিন্যাস, প্ৰৱণতা, ৰাসায়নিক ধৰ্ম, যৌগসমূহৰ প্ৰস্তুতি আৰু ব্যৱহাৰ আদিৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিম। এই অধ্যায়টোৰ পৰা পৰীক্ষাত যথেষ্ট নম্বৰৰ প্ৰশ্ন আহে আৰু বহুতো অজৈৱ যৌগৰ ৰসায়নৰ ভিত্তি ইয়াত নিহিত আছে।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
গ্ৰুপ ১৫ — নাইট্ৰ’জেন পৰিয়াল (N, P, As, Sb, Bi): এই গ্ৰুপৰ মৌলসমূহৰ সাধাৰণ ইলেক্ট্ৰনিক বিন্যাস ns²np³। নাইট্ৰ’জেন (N) আৰু ফছফৰাছ (P) অধাতু, আৰ্ছেনিক (As) আৰু এন্টিমনি (Sb) উপধাতু আৰু বিছমাথ (Bi) ধাতু। গ্ৰুপৰ ওপৰৰ পৰা তললৈ গ’লে পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ বাঢ়ে, আয়নকৰণ এনথেলপি কমে, ঋণাত্মকতা কমে আৰু ধাতৱ চৰিত্ৰ বাঢ়ে। অক্সিডেচন অৱস্থা −৩, +৩, +৫ মুখ্য, কিন্তু গ্ৰুপৰ তলৰ মৌলবোৰে inert pair effect ৰ বাবে +৫ৰ পৰিৱৰ্তে +৩ অৱস্থা বেছিকৈ প্ৰদৰ্শন কৰে। নাইট্ৰ’জেনৰ অস্বাভাৱিক আচৰণ — ইয়াৰ ক্ষুদ্ৰ আকাৰ, উচ্চ ঋণাত্মকতা, d-কক্ষপথৰ অনুপস্থিতি আৰু pπ-pπ বহু-বন্ধন গঠনৰ ক্ষমতাৰ বাবে। N₂ অণু (N≡N) অতি স্থিৰ — বন্ধন বিযোজন শক্তি 941 kJ/mol। ফছফৰাছৰ মাজত pπ-pπ বন্ধন নহয় বাবে P₄ tetrahedral গঠন গঠন কৰে।
নাইট্ৰ’জেনৰ যৌগ: N₂ৰ পৰীক্ষাগাৰ প্ৰস্তুতি — NH₄Cl + NaNO₂ → N₂ + NaCl + 2H₂O। এমোনিয়া (NH₃) Haber প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা উৎপাদন: N₂ + 3H₂ ⇌ 2NH₃ (Fe উৎপ্ৰেৰক, 200 atm, 700 K)। নাইট্ৰিক এচিড (HNO₃) Ostwald প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত: 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O (Pt-Rh উৎপ্ৰেৰক), 2NO + O₂ → 2NO₂, 3NO₂ + H₂O → 2HNO₃ + NO। ফছফৰাছৰ অপৰূপ: বগা (P₄ tetrahedral, বিষাক্ত, অন্ধকাৰত জ্বলে), ৰঙা (polymeric, কম ক্ৰিয়াশীল), ক’লা (অতি স্থিৰ, ধাতৱ পৰিবাহিতা)। PH₃ (ফ’ছ্ফিন) — ৰঙহীন বিষাক্ত গেছ। PCl₃ (trigonal pyramidal, sp³), PCl₅ (trigonal bipyramidal, sp³d)। ফছফৰাছৰ অক্সো-এচিড: H₃PO₃ (ফছফোৰাছ), H₃PO₄ (অৰ্থ’ফছফৰিক), H₄P₂O₇ (পাইৰ’ফছফৰিক), HPO₃ (মেটাফছফৰিক)।
গ্ৰুপ ১৬ — কেলকোজেন (O, S, Se, Te, Po): সাধাৰণ ইলেক্ট্ৰনিক বিন্যাস ns²np⁴। অক্সিজেনৰ অপৰূপ: O₂ আৰু O₃ (অজোন)। গন্ধকৰ অপৰূপ: ৰম্বিক (S₈, α-form), মন’ক্লিনিক (S₈, β-form, 369 K ৰ ওপৰত স্থিৰ), প্লাষ্টিক গন্ধক। অজোন (O₃) প্ৰস্তুত: 3O₂ ⇌ 2O₃ (silent electric discharge)। SO₂ — 2SO₂ + O₂ ⇌ 2SO₃ (V₂O₅ উৎপ্ৰেৰক)। সালফিউৰিক এচিড (H₂SO₄) — Contact প্ৰক্ৰিয়া: S + O₂ → SO₂, 2SO₂ + O₂ → 2SO₃, SO₃ + H₂SO₄ → H₂S₂O₇ (oleum), H₂S₂O₇ + H₂O → 2H₂SO₄। গন্ধকৰ অক্সো-এচিড: H₂SO₃ (সালফিউৰাছ), H₂SO₄ (সালফিউৰিক), H₂S₂O₇ (পাইৰ’সালফিউৰিক), H₂S₂O₈ (পাৰ’ক্সিডাইসালফিউৰিক)।
গ্ৰুপ ১৭ — হেলোজেন (F, Cl, Br, I, At): সাধাৰণ ইলেক্ট্ৰনিক বিন্যাস ns²np⁵। সকলোৱেই অধাতু, এক ইলেক্ট্ৰন গ্ৰহণ কৰি X⁻ আয়ন গঠন কৰে। F সকলোতকৈ অধিক ঋণাত্মক মৌল। ক্ল’ৰিন (Cl₂) প্ৰস্তুতি — MnO₂ + 4HCl → MnCl₂ + Cl₂ + 2H₂O। HCl প্ৰস্তুতি — NaCl + H₂SO₄ → NaHSO₄ + HCl। ক্ল’ৰিনৰ অক্সো-এচিড: HOCl (হাইপ’ক্ল’ৰাছ), HClO₂ (ক্ল’ৰাছ), HClO₃ (ক্ল’ৰিক), HClO₄ (পাৰক্ল’ৰিক)। অম্ল শক্তিৰ ক্ৰম: HOCl < HClO₂ < HClO₃ < HClO₄। ইণ্টাৰহেলোজেন যৌগ — ClF, BrF₃, IF₅, IF₇ আদি। ছিউড’হেলোজেন — CN⁻, SCN⁻, OCN⁻ আদি। গ্ৰুপ ১৮ — নিষ্ক্ৰিয় গেছ (He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn): ns²np⁶ (He: 1s²)। সম্পূৰ্ণ ভৰা কক্ষপথৰ বাবে প্ৰায় নিষ্ক্ৰিয়। জেননৰ যৌগ: XeF₂ (linear, sp³d), XeF₄ (square planar, sp³d²), XeF₆ (distorted octahedral, sp³d³), XeOF₄ (square pyramidal)।
Summary (English)
The p-block consists of Groups 13 to 18, but Class 12 Chapter 7 focuses on Groups 15 to 18. Group 15 (Pnictogens — N, P, As, Sb, Bi) has general configuration ns²np³. Nitrogen shows anomalous behaviour due to small size, high electronegativity, and absence of d-orbitals. Important compounds: NH₃ (Haber process), HNO₃ (Ostwald process), allotropes of phosphorus (white P₄, red, black), PH₃, PCl₃, PCl₅, oxoacids of P (H₃PO₃, H₃PO₄). Group 16 (Chalcogens — O, S, Se, Te, Po) has ns²np⁴. Allotropes of oxygen are O₂ and O₃; sulphur exists as rhombic and monoclinic. H₂SO₄ is manufactured by the Contact process using V₂O₅ catalyst. Group 17 (Halogens — F, Cl, Br, I, At) has ns²np⁵; F is the most electronegative element. Cl₂, HCl, oxoacids of chlorine, interhalogen compounds (ClF, BrF₃, IF₇), and pseudohalogens (CN⁻, SCN⁻) are studied. Group 18 (Noble gases — He, Ne, Ar, Kr, Xe, Rn) has ns²np⁶. Xenon forms compounds with F and O — XeF₂, XeF₄, XeF₆, XeOF₄ — having sp³d, sp³d², sp³d³ hybridisation respectively. Trends across groups include increasing atomic radius, decreasing ionisation enthalpy, decreasing electronegativity, and increasing metallic character down the group.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Questions and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: গ্ৰুপ ১৫ৰ মৌলসমূহৰ সাধাৰণ ইলেক্ট্ৰনিক বিন্যাস কি?
উত্তৰঃ গ্ৰুপ ১৫ৰ মৌলসমূহৰ সাধাৰণ ইলেক্ট্ৰনিক বিন্যাস ns²np³।
প্ৰশ্ন ২: কেলকোজেন কাক বোলে?
উত্তৰঃ গ্ৰুপ ১৬ৰ মৌলসমূহক (O, S, Se, Te, Po) কেলকোজেন বোলা হয়। ইয়াৰ অৰ্থ “অৰে গঠন কৰা মৌল”।
প্ৰশ্ন ৩: সকলোতকৈ অধিক ঋণাত্মক মৌলটো কি?
উত্তৰঃ ফ্ল’ৰিন (F) সকলোতকৈ অধিক ঋণাত্মক মৌল। ইয়াৰ ঋণাত্মকতা মান ৪.০।
প্ৰশ্ন ৪: বগা ফছফৰাছৰ অণুৰ গঠন কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ বগা ফছফৰাছৰ অণু P₄ চতুষ্ফলকীয় (tetrahedral) গঠনৰ। প্ৰতিটো P-পৰমাণু আন তিনিটা P-পৰমাণুৰ সৈতে আবদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫: অজোন (O₃)ৰ আকৃতি কি?
উত্তৰঃ অজোন (O₃) এটা বঙা (bent / V-shape) আকৃতিৰ অণু। বন্ধন কোণ প্ৰায় ১১৭°।
প্ৰশ্ন ৬: XeF₄ৰ আকৃতি কি?
উত্তৰঃ XeF₄ৰ আকৃতি বৰ্গাকাৰ সমতলীয় (square planar)। ইয়াৰ সংকৰণ sp³d²।
প্ৰশ্ন ৭: ছিউড’হেলোজেন কাক বোলে? এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যিবোৰ আয়ন বা যৌগে হেলোজেনৰ দৰে আচৰণ কৰে তাকে ছিউড’হেলোজেন বোলে। উদাহৰণ — চাইনাইড আয়ন (CN⁻), থায়’চাইনেট (SCN⁻)।
প্ৰশ্ন ৮: Haber প্ৰক্ৰিয়াত ব্যৱহৃত উৎপ্ৰেৰকটো কি?
উত্তৰঃ Haber প্ৰক্ৰিয়াত (NH₃ৰ উৎপাদন) লোহাৰ চূৰ্ণ (Fe) উৎপ্ৰেৰক হিচাপে আৰু Mo বা K₂Oক প্ৰৱৰ্তক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: PCl₅ত ফছফৰাছৰ সংকৰণ কি?
উত্তৰঃ PCl₅ত ফছফৰাছৰ সংকৰণ sp³d আৰু আকৃতি ত্ৰিকোণীয় দ্বিপিৰামিডিয় (trigonal bipyramidal)।
প্ৰশ্ন ১০: Contact প্ৰক্ৰিয়াত ব্যৱহৃত উৎপ্ৰেৰকটো কি?
উত্তৰঃ Contact প্ৰক্ৰিয়াত (H₂SO₄ৰ উৎপাদন) ভেনাডিয়াম পেণ্ট’ক্সাইড (V₂O₅) উৎপ্ৰেৰক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (2-3 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১১: নাইট্ৰ’জেনে গ্ৰুপ ১৫ৰ আন মৌলসমূহতকৈ অস্বাভাৱিক আচৰণ কিয় প্ৰদৰ্শন কৰে?
উত্তৰঃ নাইট্ৰ’জেনৰ অস্বাভাৱিক আচৰণৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল:
- ইয়াৰ পাৰমাণৱিক আকাৰ অতি ক্ষুদ্ৰ।
- উচ্চ ঋণাত্মকতা (3.0)।
- সংযোজী খোলত d-কক্ষপথ নাই, সেয়ে সৰ্বাধিক সহযোজ্যতা ৪।
- pπ-pπ বহু-বন্ধন গঠনৰ ক্ষমতা — N₂ত N≡N।
- উচ্চ আয়নকৰণ এনথেলপি।
প্ৰশ্ন ১২: Haber প্ৰক্ৰিয়াত NH₃ৰ উৎপাদন কেনেকৈ কৰা হয়?
উত্তৰঃ Haber প্ৰক্ৰিয়াত নাইট্ৰ’জেন আৰু হাইড্ৰ’জেনৰ পোনপটীয়া সংযোগেৰে এমোনিয়া উৎপাদন কৰা হয়:
N₂(g) + 3H₂(g) ⇌ 2NH₃(g) + তাপ
অনুকূল অৱস্থা: তাপ ≈ 700 K, চাপ ≈ 200 atm, উৎপ্ৰেৰক — Fe (লোহাৰ চূৰ্ণ), প্ৰৱৰ্তক — Mo বা K₂O। বিক্ৰিয়াটো ঊষ্ম-নিৰ্গমী আৰু আয়তন হ্ৰাস হোৱা — সেয়ে কম তাপ আৰু উচ্চ চাপত উৎপাদন বাঢ়ে।
প্ৰশ্ন ১৩: বগা আৰু ৰঙা ফছফৰাছৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ
| বৈশিষ্ট্য | বগা ফছফৰাছ | ৰঙা ফছফৰাছ |
|---|---|---|
| গঠন | P₄ tetrahedral | polymeric (P₄ শৃংখল) |
| ৰং | বগা/হালধীয়া | ৰঙা |
| ক্ৰিয়াশীলতা | অতি ক্ৰিয়াশীল | কম ক্ৰিয়াশীল |
| বিষাক্ততা | অতি বিষাক্ত | অবিষাক্ত |
| অন্ধকাৰত উজ্জ্বলতা | উজ্জ্বল হয় (chemiluminescence) | উজ্জ্বল নহয় |
| দ্ৰাব্যতা | CS₂ত দ্ৰৱণীয় | CS₂ত অদ্ৰৱণীয় |
প্ৰশ্ন ১৪: অজোনে কেনেকৈ ক্ষাৰীয় KIৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে?
উত্তৰঃ অজোন এটা শক্তিশালী জাৰক। ই ক্ষাৰীয় KI দ্ৰাৱনৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি I₂ মুক্ত কৰে:
2KI + H₂O + O₃ → 2KOH + I₂ + O₂
মুক্ত হোৱা I₂ স্টাৰ্চৰ সৈতে নীলা ৰং দিয়ে — এই বিক্ৰিয়াটো অজোন চিনাক্তকৰণৰ পৰীক্ষা।
প্ৰশ্ন ১৫: ইণ্টাৰহেলোজেন যৌগ কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ দুটা বেলেগ বেলেগ হেলোজেন মৌলৰ মাজত গঠিত হোৱা যৌগসমূহক ইণ্টাৰহেলোজেন যৌগ বোলা হয়। ইহঁতৰ সাধাৰণ সংকেত XYₙ য’ত n = 1, 3, 5, 7 আৰু X-ৰ আকাৰ Y-ৰ আকাৰতকৈ বৃহৎ।
উদাহৰণ: ClF (linear), BrF₃ (T-shape), IF₅ (square pyramidal), IF₇ (pentagonal bipyramidal)।
প্ৰশ্ন ১৬: XeF₂, XeF₄ আৰু XeF₆ৰ আকৃতি আৰু সংকৰণ লিখা।
উত্তৰঃ
| যৌগ | সংকৰণ | আকৃতি |
|---|---|---|
| XeF₂ | sp³d | linear |
| XeF₄ | sp³d² | square planar |
| XeF₆ | sp³d³ | distorted octahedral |
| XeOF₄ | sp³d² | square pyramidal |
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (5-7 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১৭: Ostwald প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা HNO₃ৰ উৎপাদন বিষয়ে বিতংভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ Ostwald প্ৰক্ৰিয়া হ’ল NH₃ৰ পৰা HNO₃ উৎপাদনৰ এক ব্যৱসায়িক পদ্ধতি। ই তিনিটা পৰ্যায়ত হয়:
পৰ্যায় ১: NH₃ৰ জাৰণ — Pt-Rh গজ উৎপ্ৰেৰক, 500 K, 9 atm:
4NH₃(g) + 5O₂(g) → 4NO(g) + 6H₂O(g)
পৰ্যায় ২: NOৰ আৰু জাৰণ:
2NO(g) + O₂(g) → 2NO₂(g)
পৰ্যায় ৩: NO₂ৰ পানীত শোষণ:
3NO₂(g) + H₂O(l) → 2HNO₃(aq) + NO(g)
মুক্ত হোৱা NOক পুনৰ পৰ্যায় ২লৈ ঘূৰাই দিয়া হয়। এইদৰে প্ৰাপ্ত হোৱা HNO₃ৰ গাঢ়তা ~৬৮%, যাক পাতন কৰি গাঢ় HNO₃ (98%) লোৱা হয়। গাঢ় HNO₃ এক শক্তিশালী জাৰক — Cu, Zn আদিৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি NO₂ মুক্ত কৰে।
প্ৰশ্ন ১৮: Contact প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা H₂SO₄ৰ উৎপাদনৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ Contact প্ৰক্ৰিয়াত গন্ধক বা সালফাইডৰ পৰা সালফিউৰিক এচিড উৎপাদন কৰা হয়। পৰ্যায়সমূহ:
পৰ্যায় ১: SO₂ৰ উৎপাদন — S বা FeS₂ৰ দহন:
S(s) + O₂(g) → SO₂(g)
4FeS₂ + 11O₂ → 2Fe₂O₃ + 8SO₂
পৰ্যায় ২: SO₂ৰ পৰা SO₃ — V₂O₅ উৎপ্ৰেৰক, 720 K, 2 atm:
2SO₂(g) + O₂(g) ⇌ 2SO₃(g) + তাপ
পৰ্যায় ৩: SO₃ৰ পৰা oleum (পানীত পোনে পোনে শোষণ কৰিলে কুঁৱলী হয়, সেয়ে গাঢ় H₂SO₄ত শোষণ কৰে):
SO₃ + H₂SO₄ → H₂S₂O₇ (oleum)
পৰ্যায় ৪: oleumৰ লঘুকৰণ:
H₂S₂O₇ + H₂O → 2H₂SO₄
উৎপাদিত H₂SO₄ৰ গাঢ়তা ~৯৮%। ই এক শক্তিশালী অম্ল, ডাঃহাইড্ৰেচন কাৰক আৰু জাৰক। ব্যৱহাৰ — সাৰ উৎপাদন, পেট্ৰোলিয়াম পৰিশোধন, বেটাৰীত আদি।
প্ৰশ্ন ১৯: ক্ল’ৰিনৰ চাৰিটা অক্সো-এচিডৰ গাঁথনি আৰু অম্ল শক্তিৰ ক্ৰম লিখা।
উত্তৰঃ ক্ল’ৰিনৰ চাৰিটা অক্সো-এচিড:
| এচিড | সংকেত | Cl-ৰ অক্সিডেচন অৱস্থা | আকৃতি |
|---|---|---|---|
| হাইপ’ক্ল’ৰাছ | HOCl | +1 | bent |
| ক্ল’ৰাছ | HClO₂ | +3 | angular |
| ক্ল’ৰিক | HClO₃ | +5 | pyramidal |
| পাৰক্ল’ৰিক | HClO₄ | +7 | tetrahedral |
অম্ল শক্তিৰ ক্ৰম: HOCl < HClO₂ < HClO₃ < HClO₄। কাৰণ — অক্সিজেনৰ সংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে কেন্দ্ৰীয় ক্ল’ৰিন পৰমাণুৰ ধনাত্মক মাত্ৰা বৃদ্ধি পায়, ফলত conjugate baseৰ স্থিৰতা বৃদ্ধি পাই অম্ল শক্তি বাঢ়ে। সেয়ে HClO₄ সকলোতকৈ শক্তিশালী অক্সো-এচিড।
প্ৰশ্ন ২০: নিষ্ক্ৰিয় গেছসমূহৰ সাধাৰণ ধৰ্ম আৰু XeF₆ৰ প্ৰস্তুতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নিষ্ক্ৰিয় গেছসমূহৰ ধৰ্ম:
- সকলোৱেই ৰঙহীন, গন্ধহীন, স্বাদহীন গেছ।
- সম্পূৰ্ণ ভৰা সংযোজী কক্ষপথ ns²np⁶ (He: 1s²)।
- অতি উচ্চ আয়নকৰণ এনথেলপি — সেয়ে নিষ্ক্ৰিয়।
- প্ৰায় শূন্য ইলেক্ট্ৰন আকৰ্ষণ এনথেলপি।
- মনোএটমিক, কম স্ফুটনাংক।
- Xe ও Kr-এ F আৰু O-ৰ সৈতে যৌগ গঠন কৰে।
XeF₆ৰ প্ৰস্তুতি: Xe আৰু F₂ৰ মাজত উচ্চ চাপ আৰু উচ্চ তাপত বিক্ৰিয়াঃ
Xe(g) + 3F₂(g) → XeF₆(s) (573 K, 60-70 atm)
XeF₆ ৰঙহীন কঠিন পদাৰ্থ। ইয়াৰ সংকৰণ sp³d³ আৰু আকৃতি বিকৃত অষ্টফলকীয় (distorted octahedral)। ই পানীৰ সৈতে আংশিক জল-বিশ্লেষণ কৰি XeOF₄ আৰু XeO₃ গঠন কৰে।
প্ৰশ্ন ২১: ফছফৰাছৰ অক্সো-এচিডসমূহৰ গঠন আৰু basicity আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ফছফৰাছৰ মুখ্য অক্সো-এচিড:
| এচিড | সংকেত | P-ৰ অৱস্থা | Basicity |
|---|---|---|---|
| হাইপ’ফছফৰাছ | H₃PO₂ | +1 | মন’বেচিক |
| ফছফোৰাছ | H₃PO₃ | +3 | ডাইবেচিক |
| অৰ্থ’ফছফৰিক | H₃PO₄ | +5 | ট্ৰাইবেচিক |
| পাইৰ’ফছফৰিক | H₄P₂O₇ | +5 | টেট্ৰাবেচিক |
| মেটাফছফৰিক | (HPO₃)ₙ | +5 | মন’বেচিক প্ৰতি একক |
Basicity নিৰ্ভৰ কৰে P-OH বন্ধনৰ সংখ্যাৰ ওপৰত। P-H বন্ধন বিযোজিত নহয়।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQs)
প্ৰশ্ন ১: গ্ৰুপ ১৫ৰ মৌলসমূহৰ সাধাৰণ ইলেক্ট্ৰনিক বিন্যাস —
(a) ns²np² (b) ns²np³ (c) ns²np⁴ (d) ns²np⁵
উত্তৰঃ (b) ns²np³
প্ৰশ্ন ২: বগা ফছফৰাছৰ অণুৰ আকৃতি —
(a) ৰৈখিক (b) সমতলীয় (c) চতুষ্ফলকীয় (d) অষ্টফলকীয়
উত্তৰঃ (c) চতুষ্ফলকীয় (P₄ tetrahedral)
প্ৰশ্ন ৩: Contact প্ৰক্ৰিয়াত উৎপ্ৰেৰক হিচাপে ব্যৱহৃত হয় —
(a) Fe (b) Pt (c) V₂O₅ (d) Ni
উত্তৰঃ (c) V₂O₅
প্ৰশ্ন ৪: XeF₄ৰ আকৃতি —
(a) চতুষ্ফলকীয় (b) বৰ্গাকাৰ সমতলীয় (c) ৰৈখিক (d) ত্ৰিকোণীয় দ্বিপিৰামিডিয়
উত্তৰঃ (b) বৰ্গাকাৰ সমতলীয় (square planar)
প্ৰশ্ন ৫: অজোনৰ অণুত পৰমাণুৰ সংখ্যা —
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
উত্তৰঃ (c) 3 (O₃)
প্ৰশ্ন ৬: সকলোতকৈ অধিক ঋণাত্মক মৌল —
(a) Cl (b) F (c) O (d) N
উত্তৰঃ (b) F
প্ৰশ্ন ৭: PCl₅ত ফছফৰাছৰ সংকৰণ —
(a) sp³ (b) sp³d (c) sp³d² (d) sp²
উত্তৰঃ (b) sp³d
প্ৰশ্ন ৮: H₃PO₃ৰ basicity —
(a) 1 (b) 2 (c) 3 (d) 4
উত্তৰঃ (b) 2 (ডাইবেচিক)
প্ৰশ্ন ৯: Haber প্ৰক্ৰিয়াত উৎপ্ৰেৰক —
(a) Pt (b) V₂O₅ (c) Fe (d) Ni
উত্তৰঃ (c) Fe
প্ৰশ্ন ১০: ক্ল’ৰিনৰ অক্সো-এচিডসমূহৰ মাজত শক্তিশালীটো —
(a) HOCl (b) HClO₂ (c) HClO₃ (d) HClO₄
উত্তৰঃ (d) HClO₄ (পাৰক্ল’ৰিক এচিড)
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the blanks)
১. গ্ৰুপ ১৬ৰ মৌলসমূহক ________ বোলা হয়।
উত্তৰঃ কেলকোজেন
২. N₂ত নাইট্ৰ’জেনৰ মাজত ________ বন্ধন আছে।
উত্তৰঃ ত্ৰি-বন্ধন (N≡N)
৩. XeF₂ৰ আকৃতি ________।
উত্তৰঃ ৰৈখিক (linear)
৪. Oleumৰ ৰাসায়নিক সংকেত ________।
উত্তৰঃ H₂S₂O₇
৫. অজোনৰ বন্ধন কোণ প্ৰায় ________।
উত্তৰঃ ১১৭°
সঁচা/মিছা (True/False)
১. ফ্ল’ৰিন সকলোতকৈ অধিক ঋণাত্মক মৌল।
উত্তৰঃ সঁচা
২. বগা ফছফৰাছ ৰঙা ফছফৰাছতকৈ কম ক্ৰিয়াশীল।
উত্তৰঃ মিছা (বগা ফছফৰাছ অধিক ক্ৰিয়াশীল)
৩. XeF₄ৰ আকৃতি বৰ্গাকাৰ সমতলীয়।
উত্তৰঃ সঁচা
৪. Contact প্ৰক্ৰিয়াত Pt উৎপ্ৰেৰক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
উত্তৰঃ মিছা (V₂O₅ ব্যৱহাৰ কৰা হয়)
৫. H₃PO₃ ট্ৰাইবেচিক এচিড।
উত্তৰঃ মিছা (ই ডাইবেচিক)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| p-Block Elements | p-খণ্ডৰ মৌল |
| Pnictogens | নাইট্ৰ’জেন পৰিয়াল |
| Chalcogens | কেলকোজেন |
| Halogens | হেলোজেন |
| Noble gases | নিষ্ক্ৰিয় গেছ |
| Allotropes | অপৰূপ |
| Inert pair effect | নিষ্ক্ৰিয় যুগ্ম প্ৰভাৱ |
| Electronegativity | ঋণাত্মকতা |
| Ionisation enthalpy | আয়নকৰণ এনথেলপি |
| Catalyst | উৎপ্ৰেৰক |
| Promoter | প্ৰৱৰ্তক |
| Hybridisation | সংকৰণ |
| Tetrahedral | চতুষ্ফলকীয় |
| Trigonal bipyramidal | ত্ৰিকোণীয় দ্বিপিৰামিডিয় |
| Square planar | বৰ্গাকাৰ সমতলীয় |
| Linear | ৰৈখিক |
| Octahedral | অষ্টফলকীয় |
| Oxidising agent | জাৰক |
| Reducing agent | বিজাৰক |
| Oxoacid | অক্সো-এচিড |
| Basicity | ক্ষাৰীয়তা |
| Interhalogen | ইণ্টাৰহেলোজেন |
| Pseudohalogen | ছিউড’হেলোজেন |
| Anomalous behaviour | অস্বাভাৱিক আচৰণ |
| Disproportionation | স্বঃ-জাৰণ-বিজাৰণ |
| Bond dissociation energy | বন্ধন বিযোজন শক্তি |
| Phosphine | ফ’ছ্ফিন |
| Ammonia | এমোনিয়া |
| Nitric acid | নাইট্ৰিক এচিড |
| Sulphuric acid | সালফিউৰিক এচিড |
| Ostwald process | Ostwald প্ৰক্ৰিয়া |
| Contact process | Contact প্ৰক্ৰিয়া |
| Haber process | Haber প্ৰক্ৰিয়া |
| White phosphorus | বগা ফছফৰাছ |
| Red phosphorus | ৰঙা ফছফৰাছ |
| Black phosphorus | ক’লা ফছফৰাছ |
| Ozone | অজোন |
| Chemiluminescence | ৰাসায়নিক প্ৰভা |
| Xenon fluoride | জেনন ফ্ল’ৰাইড |
| Conjugate base | সংযুগ্ম ক্ষাৰক |
| Atomic radius | পাৰমাণৱিক ব্যাসাৰ্ধ |
| Metallic character | ধাতৱ চৰিত্ৰ |
| Oxidation state | অক্সিডেচন অৱস্থা |
| Multiple bond | বহু-বন্ধন |
| Pyramidal | পিৰামিডিয় |
| Square pyramidal | বৰ্গাকাৰ পিৰামিডিয় |
| Distorted octahedral | বিকৃত অষ্টফলকীয় |
| Polymeric | পলিমাৰিক |
| Monoatomic | মনোএটমিক |
| Boiling point | স্ফুটনাংক |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞান পৰীক্ষাত আপোনাক ভাল ফল লাভ কৰাত সহায় কৰিব। p-খণ্ডৰ মৌলসমূহৰ ইলেক্ট্ৰনিক বিন্যাস, প্ৰৱণতা, যৌগৰ গঠন আৰু প্ৰস্তুতি প্ৰক্ৰিয়াসমূহ ভালদৰে আয়ত্ত কৰিলে আপুনি যিকোনো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিব পাৰিব। সমীকৰণসমূহ ভালদৰে অনুশীলন কৰক আৰু গাঁথনিসমূহ অংকন কৰি অভ্যাস কৰক।
অধিক অধ্যায় আৰু অনুশীলনী প্ৰশ্নৰ বাবে HSLC Guru ৱেবছাইট নিয়মীয়াকৈ ভ্ৰমণ কৰক। ভাল কৈ পঢ়িব, পৰীক্ষাত সফলতা লাভ কৰক!