পৃষ্ঠ ৰসায়ন

নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী, HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ASSEB দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ পঞ্চম অধ্যায় “পৃষ্ঠ ৰসায়ন (Surface Chemistry)”ৰ এই বিশদ পাঠত আমি অধিশোষণ, প্ৰৱৰ্ধক, কলয়ড আৰু পৃষ্ঠ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণাবোৰ বিশ্লেষণ কৰিম। সাৰাংশ, প্ৰশ্নোত্তৰ, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ আৰু শব্দাৰ্থ সকলোবোৰ এই পাঠত সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে।

---

সাৰাংশ

পৃষ্ঠ ৰসায়ন হৈছে ৰসায়নৰ এক বিশেষ শাখা য’ত দুটা প্ৰাবস্থাৰ মাজৰ পৃষ্ঠত (interface) সংঘটিত হোৱা ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াসমূহৰ অধ্যয়ন কৰা হয়। অধিশোষণ (Adsorption) হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য’ত কোনো পদাৰ্থৰ অণু বা পৰমাণু আন এক পদাৰ্থৰ পৃষ্ঠত গাঢ়াকৈ সঞ্চিত হয়। যি পদাৰ্থে অধিশোষণ কৰে তাক অধিশোষক (adsorbent) আৰু যি পদাৰ্থ অধিশোষিত হয় তাক অধিশোষ্য (adsorbate) বোলে। অধিশোষণ মূলতঃ দুই প্ৰকাৰৰ – ভৌতিক অধিশোষণ (Physisorption) যি ৱেণ্ডাৰৱালছ বলৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয় আৰু কম তাপত স্থিৰ থাকে; ৰাসায়নিক অধিশোষণ (Chemisorption) যি ৰাসায়নিক বন্ধনৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয়, উচ্চ তাপত স্থিৰ আৰু নিৰ্বাচনাত্মক। অধিশোষণৰ মাত্ৰাক প্ৰভাৱিত কৰা মুখ্য কাৰকসমূহ হৈছে অধিশোষকৰ প্ৰকৃতি, পৃষ্ঠফল, তাপমাত্ৰা, চাপ আৰু অধিশোষ্যৰ প্ৰকৃতি।

অধিশোষণ সমতাপ ৰেখা (Adsorption Isotherm) এ এক স্থিৰ তাপমাত্ৰাত চাপ আৰু অধিশোষণৰ পৰিমাণৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে। ফ্ৰয়েণ্ডলিচ সমতাপ ৰেখাই কম আৰু মধ্যম চাপত ভালদৰে প্ৰযোজ্য, কিন্তু উচ্চ চাপত বিফল হয়। লেংমিউৰ সমতাপ ৰেখাই একস্তৰীয় অধিশোষণৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰে। অধিশোষণৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগসমূহৰ ভিতৰত আছে – গেছ মাস্ক, বৰ্ণহীনকৰণ, শুদ্ধিকৰণ, বিশ্লেষণ, ক্ৰমাটোগ্ৰাফী, ঔষধ প্ৰয়োগ আৰু উচ্চ ভেকুৱাম সৃষ্টি। অনুঘটন (Catalysis) হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য’ত কোনো পদাৰ্থে নিজে পৰিৱৰ্তিত নোহোৱাকৈ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ গতি সলনি কৰে। অনুঘটক সমাঙ্গ (homogeneous – একে প্ৰাবস্থাত) আৰু ভিন্নাঙ্গ (heterogeneous – বিভিন্ন প্ৰাবস্থাত) দুই প্ৰকাৰৰ। ইয়াৰ উপৰিও আছে স্ব-অনুঘটন (autocatalysis), প্ৰৱৰ্তিত অনুঘটন (induced catalysis) আৰু ঋণাত্মক অনুঘটন (negative catalysis)।

প্ৰৱৰ্ধক (Promoters) সেই পদাৰ্থ যি অনুঘটকৰ ক্ৰিয়াশীলতা বঢ়ায় (যেনে – হেবাৰ পদ্ধতিত মলিবডেনাম); বিষ (Poisons) সেই পদাৰ্থ যি অনুঘটকৰ ক্ৰিয়াশীলতা হ্ৰাস কৰে। উৎসেচক অনুঘটন (Enzyme catalysis) হৈছে জৈৱিক অনুঘটক যি অতি নিৰ্বাচনাত্মক আৰু প্ৰতি ক্ৰিয়াৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট pH আৰু তাপমাত্ৰাত ক্ৰিয়াশীল। জিঅ’লাইট (Zeolite) এক ত্ৰিমাত্ৰিক জালিকা গঠনৰ এলুমিনোছিলিকেট যি আকৃতি-নিৰ্বাচনাত্মক অনুঘটন (shape-selective catalysis) প্ৰদান কৰে; ইয়াৰ ছিদ্ৰৰ আকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কেৱল নিৰ্দিষ্ট আকাৰৰ অণুৱে বিক্ৰিয়াত অংশ লব পাৰে। ZSM-5 জিঅ’লাইটে এলক’হলক হাইড্ৰ’কাৰ্বনলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে।

কলয়ড (Colloid) হৈছে এনে এক ভিন্নাঙ্গ মিশ্ৰণ য’ত কণাৰ আকাৰ ১ nm ৰ পৰা ১০০০ nm ৰ ভিতৰত থাকে – প্ৰকৃত দ্ৰৱণ আৰু নিলম্বনৰ মাজৰ অৱস্থা। কলয়ডৰ শ্ৰেণীবিভাজন – ভৌতিক অৱস্থাৰ ভিত্তিত (ছল, জেল, অ’মুলছন, এৰ’ছল, ফোম); বিচ্ছুৰক মাধ্যমৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত (এক্ৱাছল, এলক’ছল); কণাৰ প্ৰকৃতিৰ ভিত্তিত (লায়’ফিলিক বা দ্ৰাৱক-প্ৰিয় – গাম, জিলেটিন; লায়’ফোবিক বা দ্ৰাৱক-বিদ্ৰোহী – ধাতু ছল); আৰু সঞ্চিত কলয়ড (associated colloid – চাবোন)। কলয়ড প্ৰস্তুতিৰ পদ্ধতি – বিচ্ছুৰণ পদ্ধতি (ব্ৰেডিগৰ আৰ্ক, পেপটাইজেচন, যান্ত্ৰিক) আৰু সংঘনন পদ্ধতি (ৰাসায়নিক, অদ্ৰাৱকৰ পৰিৱৰ্তন)। শুদ্ধিকৰণ পদ্ধতি – ডায়লাইছিছ, ইলেকট্ৰ’ডায়লাইছিছ, অতি-পৰিস্ৰাৱণ। কলয়ডৰ গুণ – টিণ্ডাল প্ৰভাৱ (Tyndall effect), ব্ৰাউনীয় গতি (Brownian motion), ইলেকট্ৰ’ফৰেছিছ, কোৱাগুলেচন (Hardy-Schulze ৰ নিয়ম)। অ’মুলছন (পানী/তেল মিশ্ৰণ) আৰু জেল (অৰ্ধ-কঠিন কলয়ড) ব্যৱহাৰিক জীৱনৰ অংশ। প্ৰয়োগ – জল-শুদ্ধিকৰণ, ৰবৰ-চিতাইলৈ পৰ্যন্ত।

Summary (in English)

Surface Chemistry studies phenomena occurring at interfaces between two phases. Adsorption is the accumulation of molecules on a surface; physisorption involves van der Waals forces (low temperature, reversible, low enthalpy), while chemisorption involves chemical bonds (high temperature, irreversible, high enthalpy). Adsorption depends on adsorbent nature, surface area, temperature, and pressure. Freundlich and Langmuir isotherms describe adsorption quantitatively. Catalysis accelerates reactions; it is homogeneous (same phase) or heterogeneous (different phases). Other types include autocatalysis, induced and negative catalysis. Promoters increase, while poisons decrease catalytic activity. Enzymes are biological catalysts with high specificity. Zeolites act as shape-selective catalysts due to their porous structure. Colloids are heterogeneous mixtures with particle sizes between 1-1000 nm; they are classified by physical state, dispersion medium, and particle nature (lyophilic, lyophobic, associated). Colloids are prepared by dispersion or condensation methods and purified by dialysis or ultrafiltration. Properties include the Tyndall effect, Brownian motion, electrophoresis, and coagulation (Hardy-Schulze rule). Emulsions, gels, and applications in industry, medicine and water purification highlight surface chemistry’s importance.

---

প্ৰশ্নোত্তৰ (১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন)

প্ৰশ্ন ১: অধিশোষণ কাক বোলে?

উত্তৰঃ কোনো পদাৰ্থৰ পৃষ্ঠত আন এক পদাৰ্থৰ অণু বা পৰমাণু গাঢ়াকৈ সঞ্চিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে অধিশোষণ বোলে।

প্ৰশ্ন ২: অধিশোষক আৰু অধিশোষ্য বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ যি পদাৰ্থে অন্য পদাৰ্থক নিজৰ পৃষ্ঠত আকৰ্ষণ কৰে তাক অধিশোষক (adsorbent) আৰু যি পদাৰ্থ আকৰ্ষিত হয় তাক অধিশোষ্য (adsorbate) বোলে।

প্ৰশ্ন ৩: ভৌতিক অধিশোষণ আৰু ৰাসায়নিক অধিশোষণৰ মাজত মূল পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ ভৌতিক অধিশোষণত ৱেণ্ডাৰৱালছ বল ক্ৰিয়াশীল হয় আৰু ই উভয়মুখী, কিন্তু ৰাসায়নিক অধিশোষণত ৰাসায়নিক বন্ধন গঠন হয় আৰু সাধাৰণতে অনুভয়মুখী।

প্ৰশ্ন ৪: অনুঘটক কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি পদাৰ্থে নিজে পৰিৱৰ্তিত নোহোৱাকৈ কোনো ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ গতি সলনি কৰে, তাকে অনুঘটক বোলে।

প্ৰশ্ন ৫: প্ৰৱৰ্ধক কাক বোলে?

উত্তৰঃ যি পদাৰ্থে অনুঘটকৰ লগত মিহলি হৈ অনুঘটকৰ ক্ৰিয়াশীলতা বঢ়ায়, তাকে প্ৰৱৰ্ধক (Promoter) বোলে।

প্ৰশ্ন ৬: অনুঘটক বিষ কি?

উত্তৰঃ যি পদাৰ্থে অনুঘটকৰ ক্ৰিয়াশীলতা হ্ৰাস বা নষ্ট কৰে, তাক অনুঘটক বিষ বা পয়জন বোলে।

প্ৰশ্ন ৭: টিণ্ডাল প্ৰভাৱ কাক বোলে?

উত্তৰঃ কলয়ডীয় কণাৰ দ্বাৰা পোহৰৰ প্ৰকীৰ্ণনৰ ফলত পোহৰৰ গতিপথ দৃশ্যমান হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকে টিণ্ডাল প্ৰভাৱ বোলে।

প্ৰশ্ন ৮: ব্ৰাউনীয় গতি বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ কলয়ডীয় কণাৰ অনিয়মিত আৰু আঁকা-বঁকা গতিকে ব্ৰাউনীয় গতি বোলে।

প্ৰশ্ন ৯: অ’মুলছন কাক বোলে?

উত্তৰঃ দুটা অমিশ্ৰণীয় তৰল পদাৰ্থেৰে গঠিত কলয়ডীয় বিচ্ছুৰণক অ’মুলছন বোলে।

প্ৰশ্ন ১০: জিঅ’লাইট কি?

উত্তৰঃ জিঅ’লাইট হৈছে ত্ৰিমাত্ৰিক জালিকা গঠনৰ ছিদ্ৰৱিশিষ্ট এলুমিনোছিলিকেট যি আকৃতি-নিৰ্বাচনাত্মক অনুঘটক হিচাপে কাম কৰে।

প্ৰশ্ন ১১: এৰ’ছল কাক বোলে?

উত্তৰঃ বায়ু মাধ্যমত কঠিন বা তৰল কণাৰ বিচ্ছুৰণৰ ফলত গঠিত হোৱা কলয়ডক এৰ’ছল বোলে। উদাহৰণ – ধোঁৱা, কুঁৱলী।

প্ৰশ্ন ১২: জেল কাক বোলে?

উত্তৰঃ তৰল মাধ্যমত কঠিন কণাৰ বিচ্ছুৰণে গঠন কৰা অৰ্ধ-কঠিন কলয়ডক জেল বোলে। উদাহৰণ – জিলেটিন, পনিৰ।

প্ৰশ্নোত্তৰ (২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন)

প্ৰশ্ন ১: ভৌতিক অধিশোষণ আৰু ৰাসায়নিক অধিশোষণৰ মাজৰ পাৰ্থক্য তিনিটা লিখা।

উত্তৰঃ (ক) ভৌতিক অধিশোষণত ৱেণ্ডাৰৱালছ বল ক্ৰিয়াশীল, ৰাসায়নিক অধিশোষণত ৰাসায়নিক বন্ধন গঠিত হয়। (খ) ভৌতিক অধিশোষণৰ এনথালপি কম (২০-৪০ kJ/mol), ৰাসায়নিক অধিশোষণৰ এনথালপি অধিক (৮০-২৪০ kJ/mol)। (গ) ভৌতিক অধিশোষণ কম তাপত স্থিৰ, ৰাসায়নিক অধিশোষণ উচ্চ তাপত স্থিৰ।

প্ৰশ্ন ২: অধিশোষণৰ গতি প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ অধিশোষণৰ গতি প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহ হ’ল – (১) অধিশোষকৰ পৃষ্ঠফল – পৃষ্ঠফল বাঢ়িলে অধিশোষণ বাঢ়ে; (২) তাপমাত্ৰা – ভৌতিক অধিশোষণ তাপমাত্ৰা বাঢ়িলে কমে, ৰাসায়নিক অধিশোষণ এক নিৰ্দিষ্ট সীমালৈ বাঢ়ে; (৩) চাপ – চাপ বাঢ়িলে অধিশোষণ বাঢ়ে; (৪) অধিশোষ্য আৰু অধিশোষকৰ প্ৰকৃতি।

প্ৰশ্ন ৩: সমাঙ্গ আৰু ভিন্নাঙ্গ অনুঘটনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ সমাঙ্গ অনুঘটনত অনুঘটক আৰু বিক্ৰিয়ক একে প্ৰাবস্থাত থাকে; যেনে ছীছ চেম্বাৰ পদ্ধতিত NO অনুঘটকৰূপে। ভিন্নাঙ্গ অনুঘটনত অনুঘটক আৰু বিক্ৰিয়ক বিভিন্ন প্ৰাবস্থাত থাকে; যেনে হেবাৰ পদ্ধতিত N₂ আৰু H₂ গেছৰ মাজত Fe কঠিন অনুঘটক।

প্ৰশ্ন ৪: উৎসেচক অনুঘটনৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যবোৰ লিখা।

উত্তৰঃ (ক) অতি ক্ষুদ্ৰ পৰিমাণে অতি বৃহৎ বিক্ৰিয়াত অংশ লয়; (খ) অতি নিৰ্বাচনাত্মক – প্ৰতিটো উৎসেচকে এটা নিৰ্দিষ্ট বিক্ৰিয়া অনুঘটিত কৰে; (গ) নিৰ্দিষ্ট pH আৰু তাপমাত্ৰাত (সাধাৰণতে ৩৫-৪০°C) ক্ৰিয়াশীল; (ঘ) উৎসেচক প্ৰৱৰ্ধক আৰু বিষৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হয়।

প্ৰশ্ন ৫: লায়’ফিলিক আৰু লায়’ফোবিক কলয়ডৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ (ক) লায়’ফিলিক কলয়ডে দ্ৰাৱকক আকৰ্ষণ কৰে আৰু সহজে গঠিত হয়; লায়’ফোবিক কলয়ডে দ্ৰাৱকক আকৰ্ষণ নকৰে। (খ) লায়’ফিলিক কলয়ড উভয়মুখী আৰু স্থিৰ; লায়’ফোবিক কলয়ড অনুভয়মুখী আৰু অস্থিৰ। (গ) লায়’ফিলিক উদাহৰণ – জিলেটিন, গাম; লায়’ফোবিক উদাহৰণ – ধাতু ছল, As₂S₃ ছল।

প্ৰশ্ন ৬: হাৰ্ডি-শুলজ নিয়ম কি?

উত্তৰঃ হাৰ্ডি-শুলজ নিয়ম অনুসৰি কোনো কলয়ডৰ কোৱাগুলেচন কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্যৰ পৰিমাণ সেই বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্যৰ ক্ৰিয়াশীল আয়নৰ যোজ্যতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। আয়নৰ যোজ্যতা যিমান অধিক হ’ব, কোৱাগুলেচন ক্ষমতা সিমান অধিক হ’ব। যেনে – ঋণাত্মক কলয়ডৰ বাবে Al³⁺ > Ba²⁺ > Na⁺।

প্ৰশ্ন ৭: অ’মুলছনৰ দুটা প্ৰকাৰ কি কি? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ অ’মুলছন দুই প্ৰকাৰৰ – (ক) তেল-পানীৰ অ’মুলছন (Oil-in-Water, O/W): পানী বিচ্ছুৰক মাধ্যম, তেল বিচ্ছুৰিত প্ৰাবস্থা। উদাহৰণ – দূধ, ভেনিচিং ক্ৰীম। (খ) পানী-তেলৰ অ’মুলছন (Water-in-Oil, W/O): তেল বিচ্ছুৰক মাধ্যম। উদাহৰণ – বাটাৰ, ক’ল্ড ক্ৰীম। অ’মুলিফায়াৰ (Emulsifier) এ অ’মুলছনৰ স্থিৰতা প্ৰদান কৰে।

প্ৰশ্ন ৮: কোৱাগুলেচন আৰু পেপটাইজেচন বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ কোৱাগুলেচন (Coagulation) হ’ল কলয়ড কণাবোৰ একত্ৰিত হৈ অৱক্ষেপ পৰাৰ প্ৰক্ৰিয়া; বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য যোগ কৰিলে এনে হয়। পেপটাইজেচন (Peptization) হ’ল কোৱাগুলেচনৰ বিপৰীত প্ৰক্ৰিয়া – তাজা অৱক্ষেপৰ লগত উপযুক্ত বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য (পেপটাইজিং এজেন্ট) মিহলাই কলয়ডলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা।

প্ৰশ্নোত্তৰ (৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন)

প্ৰশ্ন ১: ফ্ৰয়েণ্ডলিচ অধিশোষণ সমতাপ ৰেখা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ ফ্ৰয়েণ্ডলিচ সমতাপ ৰেখাই এক স্থিৰ তাপমাত্ৰাত অধিশোষণৰ পৰিমাণ আৰু চাপৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ কৰে।

$\frac{x}{m} = k \cdot P^{1/n}$

ইয়াত x = অধিশোষিত গেছৰ পৰিমাণ, m = অধিশোষকৰ ভৰ, P = চাপ, k আৰু n স্থিৰাংক। লগ ৰূপত,

$\log\frac{x}{m} = \log k + \frac{1}{n}\log P$

log(x/m) ৰ বিপৰীতে log P লেখচিত্ৰ অঁকিলে এটা সৰল ৰেখা পোৱা যায়। ই কম আৰু মধ্যম চাপত প্ৰযোজ্য কিন্তু উচ্চ চাপত বিফল হয়।

প্ৰশ্ন ২: লেংমিউৰ অধিশোষণ সমতাপ ৰেখা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ লেংমিউৰ সমতাপ ৰেখাই অধিশোষকৰ পৃষ্ঠত একস্তৰীয় (monolayer) অধিশোষণৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰে। ইয়াৰ গাণিতিক ৰূপ –

$\frac{x}{m} = \frac{aP}{1 + bP}$

ইয়াত a আৰু b স্থিৰাংক। কম চাপত bP ≪ 1 হোৱাৰ বাবে x/m = aP, অৰ্থাৎ অধিশোষণ চাপৰ সমানুপাতিক। উচ্চ চাপত bP ≫ 1, ফলত x/m = a/b, যি স্থিৰ থাকে। লেংমিউৰ ধাৰণা মতে অধিশোষকৰ পৃষ্ঠত নিৰ্দিষ্ট সংখ্যক ক্ৰিয়াশীল স্থান থাকে আৰু এটা সম্পূৰ্ণ স্তৰ গঠিত হোৱাৰ পিছত অধিশোষণ স্থিৰ হয়।

প্ৰশ্ন ৩: কলয়ড প্ৰস্তুত কৰাৰ বিভিন্ন পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ কলয়ড প্ৰস্তুতিৰ দুই মূল পদ্ধতি – (১) বিচ্ছুৰণ পদ্ধতি (Dispersion Methods): বৃহৎ কণাক ক্ষুদ্ৰ কণালৈ ভঙা হয়। (ক) যান্ত্ৰিক বিচ্ছুৰণ – কলয়ড মিল ব্যৱহাৰ; (খ) ব্ৰেডিগৰ আৰ্ক পদ্ধতি – ধাতুৰ ছল প্ৰস্তুতিৰ বাবে বৈদ্যুতিক স্ফুলিঙ্গ ব্যৱহাৰ; (গ) পেপটাইজেচন – তাজা অৱক্ষেপৰ লগত উপযুক্ত বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য মিহলাই কলয়ডলৈ পৰিৱৰ্তন; (ঘ) অতি-শব্দ পদ্ধতি। (২) সংঘনন পদ্ধতি (Condensation Methods): বিভিন্ন ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ যোগেদি ক্ষুদ্ৰ অণুক একত্ৰিত কৰি কলয়ড প্ৰস্তুত কৰা হয়। যেনে – জাৰণ-অৱকৰণ, আৰ্দ্ৰ-বিশ্লেষণ, দ্বিগুণ অপৰিৱৰ্তন আৰু অদ্ৰাৱকৰ পৰিৱৰ্তন।

প্ৰশ্ন ৪: কলয়ডৰ শুদ্ধিকৰণৰ পদ্ধতিসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ কলয়ডৰ পৰা অপদ্ৰৱ্য আঁতৰাবলৈ তিনিটা পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয় – (১) ডায়লাইছিছ (Dialysis): এটা পাৰদৰ্শক জলপটত (parchment paper বা cellophane) কলয়ড ৰাখি ই বহি যোৱা পানীত ডুবাই থোৱা হয়। বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য আয়নসমূহ ছিদ্ৰৰে বাহিৰলৈ ওলায়, কলয়ড কণা ভিতৰতে থাকে। (২) ইলেকট্ৰ’ডায়লাইছিছ: ডায়লাইছিছত বৈদ্যুতিক ক্ষেত্ৰ প্ৰয়োগ কৰি প্ৰক্ৰিয়াটো দ্ৰুত কৰা হয়। (৩) অতি-পৰিস্ৰাৱণ (Ultrafiltration): বিশেষ ধৰণৰ অতি-সূক্ষ্ম ছিদ্ৰৱিশিষ্ট পৰিস্ৰাৱকৰে কলয়ডক চেপি বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য আৰু দ্ৰাৱক পৃথক কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৫: কলয়ডৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ গুণসমূহ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ (ক) টিণ্ডাল প্ৰভাৱ – কলয়ড কণাৰ দ্বাৰা পোহৰৰ প্ৰকীৰ্ণনৰ ফলত পোহৰ পথ দৃশ্যমান হয়। (খ) ব্ৰাউনীয় গতি – কলয়ড কণাৰ অনিয়মিত আঁকা-বঁকা গতি, যি বিচ্ছুৰক মাধ্যমৰ অণুৰ আঘাতৰ ফলত হয়। (গ) আধান – কলয়ড কণাত ধনাত্মক বা ঋণাত্মক আধান থাকে; ই কলয়ডৰ স্থিৰতা ৰক্ষা কৰে। (ঘ) ইলেকট্ৰ’ফৰেছিছ – বৈদ্যুতিক ক্ষেত্ৰত কলয়ড কণাৰ চলাচল। (ঙ) কোৱাগুলেচন – বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য যোগ কৰিলে কলয়ড কণা একত্ৰিত হৈ অৱক্ষেপ পৰে; ই হাৰ্ডি-শুলজ নিয়মৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত। এই গুণসমূহে কলয়ডৰ ভিন্নাঙ্গ প্ৰকৃতি আৰু কণাৰ আকাৰ প্ৰমাণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: অনুঘটনৰ আধুনিক তত্ত্ব (Modern Theory of Catalysis) ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ ভিন্নাঙ্গ অনুঘটনৰ আধুনিক তত্ত্ব অধিশোষণ তত্ত্বৰ ওপৰত আধাৰিত। এই তত্ত্ব মতে অনুঘটক বিক্ৰিয়া পাঁচটা পৰ্যায়ত সংঘটিত হয় – (১) বিক্ৰিয়কৰ অণু অনুঘটকৰ পৃষ্ঠৰ ওচৰলৈ বিচ্ছুৰিত হয়; (২) বিক্ৰিয়ক অণুৰ অধিশোষণ অনুঘটকৰ পৃষ্ঠত হয়; (৩) অধিশোষিত অণুসমূহৰ মাজত ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া হয়; (৪) বিক্ৰিয়াৰ ফলত গঠিত উৎপাদৰ বিচ্ছিন্নকৰণ (desorption); (৫) উৎপাদ পৃষ্ঠৰ পৰা আঁতৰি যায়। অনুঘটকৰ পৃষ্ঠৰ অসম স্থানসমূহক ক্ৰিয়াশীল কেন্দ্ৰ (active centres) বোলে; এই কেন্দ্ৰবোৰে বিক্ৰিয়কৰ অণু আকৰ্ষণ কৰি বিক্ৰিয়াৰ গতিবেগ বঢ়ায়। আকৃতি-নিৰ্বাচনাত্মক অনুঘটকে বিশেষ আকাৰ-আকৃতিৰ অণুৱে ভিতৰলৈ যাব পৰাকৈ অনুমতি দিয়ে।

বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)

প্ৰশ্ন ১: কলয়ডীয় কণাৰ আকাৰৰ পৰিসৰ –
(ক) < 1 nm (খ) 1-1000 nm (গ) > 1000 nm (ঘ) কোনোটো নহয়
উত্তৰঃ (খ) 1-1000 nm

প্ৰশ্ন ২: ফ্ৰয়েণ্ডলিচ অধিশোষণ সমতাপ ৰেখাত n=1 হ’লে x/m কিহৰ সমানুপাতিক?
(ক) P (খ) P² (গ) √P (ঘ) 1/P
উত্তৰঃ (ক) P

প্ৰশ্ন ৩: হেবাৰ পদ্ধতিত প্ৰৱৰ্ধকৰূপে ব্যৱহৃত পদাৰ্থ –
(ক) Pt (খ) Mo (গ) Cu (ঘ) Ag
উত্তৰঃ (খ) Mo

প্ৰশ্ন ৪: তলৰ কোনটো লায়’ফোবিক কলয়ডৰ উদাহৰণ?
(ক) জিলেটিন (খ) গাম (গ) ছ্বৰ্ণ ছল (ঘ) ষ্টাৰ্চ
উত্তৰঃ (গ) ছ্বৰ্ণ ছল

প্ৰশ্ন ৫: কলয়ডৰ কণাৰ অনিয়মিত গতিক কোৱা হয় –
(ক) টিণ্ডাল গতি (খ) ব্ৰাউনীয় গতি (গ) ইলেকট্ৰ’ফৰেছিছ (ঘ) ডায়লাইছিছ
উত্তৰঃ (খ) ব্ৰাউনীয় গতি

প্ৰশ্ন ৬: দূধ কোনটো অ’মুলছনৰ উদাহৰণ?
(ক) পানী/তেল (খ) তেল/পানী (গ) কঠিন/পানী (ঘ) গেছ/পানী
উত্তৰঃ (খ) তেল/পানী

প্ৰশ্ন ৭: ইণ্ডাষ্ট্ৰিয়েল গেছ মাস্কত ব্যৱহৃত হয় –
(ক) চিলিকা জেল (খ) সক্ৰিয় কাৰ্বন (গ) এলুমিনা (ঘ) ফেৰিক অক্সাইড
উত্তৰঃ (খ) সক্ৰিয় কাৰ্বন

প্ৰশ্ন ৮: ZSM-5 কি ধৰণৰ অনুঘটক?
(ক) সমাঙ্গ (খ) উৎসেচক (গ) আকৃতি-নিৰ্বাচনাত্মক (ঘ) ঋণাত্মক
উত্তৰঃ (গ) আকৃতি-নিৰ্বাচনাত্মক

প্ৰশ্ন ৯: চাবোন কোনটো কলয়ডৰ উদাহৰণ?
(ক) লায়’ফিলিক (খ) লায়’ফোবিক (গ) সঞ্চিত কলয়ড (ঘ) ম্যাক্ৰ’মলিকিউলাৰ
উত্তৰঃ (গ) সঞ্চিত কলয়ড

প্ৰশ্ন ১০: ঋণাত্মক ছ্বৰ্ণ ছলৰ কোৱাগুলেচন কৰিবলৈ আটাইতকৈ ক্ৰিয়াশীল আয়ন –
(ক) Na⁺ (খ) Mg²⁺ (গ) Al³⁺ (ঘ) Cl⁻
উত্তৰঃ (গ) Al³⁺

খালী ঠাই পূৰণ কৰা

প্ৰশ্ন ১: অধিশোষকৰ পৃষ্ঠত অধিশোষ্য জমা হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক ____ বোলে।
উত্তৰঃ অধিশোষণ

প্ৰশ্ন ২: ৰাসায়নিক অধিশোষণৰ এনথালপি ____ kJ/mol-ৰ ক্ৰমত।
উত্তৰঃ ৮০-২৪০

প্ৰশ্ন ৩: ____ এ কলয়ডীয় কণাৰ ৰিপোৰ্ট-পথ দৃশ্যমান কৰে।
উত্তৰঃ টিণ্ডাল প্ৰভাৱ

প্ৰশ্ন ৪: ____ এক জৈৱিক অনুঘটক যি অতি নিৰ্বাচনাত্মক।
উত্তৰঃ উৎসেচক

প্ৰশ্ন ৫: ____ ছিদ্ৰৱিশিষ্ট এলুমিনোছিলিকেট আৰু আকৃতি-নিৰ্বাচনাত্মক অনুঘটক।
উত্তৰঃ জিঅ’লাইট

সঁচা/মিছা

প্ৰশ্ন ১: ভৌতিক অধিশোষণ তাপমাত্ৰা বঢ়িলে বঢ়ে।
উত্তৰঃ মিছা (কমে)

প্ৰশ্ন ২: অনুঘটকে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ সাম্যাৱস্থা সলনি কৰে।
উত্তৰঃ মিছা

প্ৰশ্ন ৩: জিলেটিন এক লায়’ফিলিক কলয়ড।
উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ৪: হাৰ্ডি-শুলজ নিয়ম মতে আয়নৰ যোজ্যতা বঢ়িলে কোৱাগুলেচন ক্ষমতা বাঢ়ে।
উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ৫: ফ্ৰয়েণ্ডলিচ সমতাপ ৰেখা সকলো চাপত প্ৰযোজ্য।
উত্তৰঃ মিছা (উচ্চ চাপত বিফল)

শব্দাৰ্থ (Glossary)

অসমীয়া শব্দ	English Term	অৰ্থ / Meaning
অধিশোষণ	Adsorption	পৃষ্ঠত পদাৰ্থ গাঢ়াকৈ সঞ্চিত হোৱা
অধিশোষক	Adsorbent	যি পৃষ্ঠত আকৰ্ষণ কৰে
অধিশোষ্য	Adsorbate	যি অধিশোষিত হয়
ভৌতিক অধিশোষণ	Physisorption	ৱেণ্ডাৰৱালছ বলেৰে অধিশোষণ
ৰাসায়নিক অধিশোষণ	Chemisorption	ৰাসায়নিক বন্ধনেৰে অধিশোষণ
সমতাপ ৰেখা	Isotherm	স্থিৰ তাপত চাপ-অধিশোষণ সম্পৰ্ক
অনুঘটক	Catalyst	বিক্ৰিয়াৰ গতি সলনি কৰা পদাৰ্থ
প্ৰৱৰ্ধক	Promoter	অনুঘটকৰ ক্ৰিয়াশীলতা বঢ়োৱা
বিষ	Poison	অনুঘটকৰ ক্ৰিয়া হ্ৰাস কৰা
উৎসেচক	Enzyme	জৈৱিক অনুঘটক
জিঅ’লাইট	Zeolite	আকৃতি-নিৰ্বাচনাত্মক অনুঘটক
কলয়ড	Colloid	মধ্যম আকাৰৰ কণাৰ মিশ্ৰণ
লায়’ফিলিক	Lyophilic	দ্ৰাৱক-প্ৰিয় কলয়ড
লায়’ফোবিক	Lyophobic	দ্ৰাৱক-বিদ্ৰোহী কলয়ড
টিণ্ডাল প্ৰভাৱ	Tyndall Effect	পোহৰৰ প্ৰকীৰ্ণন
ব্ৰাউনীয় গতি	Brownian Motion	কণাৰ অনিয়মিত গতি
ইলেকট্ৰ’ফৰেছিছ	Electrophoresis	বৈদ্যুতিক ক্ষেত্ৰত কণাৰ গতি
কোৱাগুলেচন	Coagulation	কলয়ড কণা একত্ৰীকৰণ
ডায়লাইছিছ	Dialysis	পাৰদৰ্শক জলপটেৰে শুদ্ধিকৰণ
অ’মুলছন	Emulsion	তৰল-তৰল কলয়ড

সূত্ৰ-তালিকা (Formula Table)

সূত্ৰ	প্ৰকাশভঙ্গী	প্ৰয়োগ
ফ্ৰয়েণ্ডলিচ সমতাপ	x/m = k·P^(1/n)	কম-মধ্যম চাপত
ফ্ৰয়েণ্ডলিচ লগ ৰূপ	log(x/m) = log k + (1/n)·log P	লেখচিত্ৰ অঁকা
লেংমিউৰ সমতাপ	x/m = aP/(1+bP)	একস্তৰীয় অধিশোষণ
হাৰ্ডি-শুলজ ক্ৰম (ঋণাত্মক ছল)	Al³⁺ > Ba²⁺ > Na⁺	কোৱাগুলেচন
হাৰ্ডি-শুলজ ক্ৰম (ধনাত্মক ছল)	[Fe(CN)₆]⁴⁻ > PO₄³⁻ > SO₄²⁻ > Cl⁻	কোৱাগুলেচন
কলয়ড কণাৰ পৰিসৰ	1 nm – 1000 nm	শ্ৰেণীবিভাজন
ভৌতিক অধিশোষণ এনথালপি	20–40 kJ/mol	অধিশোষণ চিনাক্ত
ৰাসায়নিক অধিশোষণ এনথালপি	80–240 kJ/mol	অধিশোষণ চিনাক্ত

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহ

(ক) অধিশোষণৰ বাণিজ্যিক প্ৰয়োগ: চিনি শোধনাগাৰত বৰ্ণহীনকৰণৰ বাবে চাৰক’ল ব্যৱহৃত হয়। গেছ মাস্কত সক্ৰিয় কাৰ্বনে বিষাক্ত গেছ অধিশোষণ কৰে। চিলিকা জেলে আৰ্দ্ৰতা অধিশোষণ কৰে। অধিশোষণ ক্ৰমাটোগ্ৰাফীৰে যৌগিক পদাৰ্থ পৃথক কৰা হয়। ঔষধ ক্ষেত্ৰত নিৰ্দিষ্ট পৃষ্ঠীয় ক্ৰিয়াকাৰী ক্ষেত্ৰৰ ওপৰত ঔষধ অধিশোষিত হয়।

(খ) উৎসেচক অনুঘটনৰ বৈশিষ্ট্য: উৎসেচক অতি ক্ষুদ্ৰ পৰিমাণে অতি বৃহৎ পৰিমাণৰ বিক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰে; প্ৰতিটো উৎসেচক এটা নিৰ্দিষ্ট বিক্ৰিয়াৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট; pH 5-7 আৰু তাপমাত্ৰা ৩৫°-৪০°C ত আটাইতকৈ ক্ৰিয়াশীল; প্ৰৱৰ্ধক (যেনে কো-উৎসেচক) ই ক্ৰিয়াশীলতা বঢ়ায়; ভাৰী ধাতু আয়ন উৎসেচকৰ বিষ। উদাহৰণ – ছুক্ৰোজৰ আৰ্দ্ৰ-বিশ্লেষণত ইনভাৰ্টেজ; প্ৰটিন আৰ্দ্ৰ-বিশ্লেষণত পেপছিন আৰু ট্ৰিপছিন।

(গ) কলয়ডৰ ব্যৱহাৰ: কঠিন বৰ্জ্য পদাৰ্থৰ পৰা পেট্ৰোলিয়াম শোধন; ৰৰ্বৰ চিতাইত (ৰৰ্বৰ লেটেক্স – ঋণাত্মক কলয়ড); ফটোগ্ৰাফিক প্লেটত AgBr জিলেটিন কলয়ড; কলয়ডিয় ঔষধ – ছিল্ভাৰ সল (আৰ্গাইৰল) চকুৰ ৰোগৰ বাবে; পানী শোধনত পটাছ এলম যোগ কৰি কলয়ডিয় অপদ্ৰৱ্য কোৱাগুলেট কৰা হয়; কেলিকো ছপাত মৰ্ডেণ্টিং; ৰাবৰ ইণ্ডাষ্ট্ৰিত লেটেক্স প্ৰয়োগ।

(ঘ) প্ৰাকৃতিক প্ৰক্ৰিয়াত কলয়ড: ব্লু চাগৰ ৰং, নীল আকাশৰ ৰং (টিণ্ডাল প্ৰভাৱ), নদীমুখত ভাৰী ভিত্তি গঠন (নদীৰ পানীৰ মাটি কণা ঋণাত্মক, সাগৰৰ পানীত উপস্থিত Na⁺/Mg²⁺ আয়নে কোৱাগুলেট কৰে), ৰক্তৰ স্কন্ধন (FeCl₃ এ ৰক্তৰ ঋণাত্মক কলয়ড কণা কোৱাগুলেট কৰে), কুঁৱলী আৰু ধোঁৱাই বায়ু কলয়ড গঠন কৰে। এই সকলো প্ৰক্ৰিয়াই দেখুৱায় যে কলয়ড আমাৰ চাৰিওফালৰ প্ৰাকৃতিক জগতৰ আৱশ্যক অংশ।

সম্ভাব্য পৰীক্ষাৰ প্ৰশ্ন (Sample Examination Questions)

প্ৰশ্ন ১: ছিলিকা জেল আৰু সক্ৰিয় কাৰ্বনৰ অধিশোষণ ক্ষমতাৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ ছিলিকা জেলে মূলতঃ পানীৰ অণু (আৰ্দ্ৰতা) অধিশোষণ কৰে কাৰণ ইয়াৰ পৃষ্ঠত OH গ্ৰুপ আছে। সক্ৰিয় কাৰ্বনে জৈৱিক অণু আৰু গেছ অণু অধিশোষণ কৰে কাৰণ ইয়াৰ অতি বৃহৎ পৃষ্ঠফল আছে। সক্ৰিয় কাৰ্বনৰ পৃষ্ঠফল প্ৰতি গ্ৰামত প্ৰায় ১০০০ বৰ্গমিটাৰ।

প্ৰশ্ন ২: ইলেকট্ৰ’ফৰেছিছ আৰু ইলেকট্ৰ’-অ’ছমছিছৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বুজাই দিয়া।

উত্তৰঃ ইলেকট্ৰ’ফৰেছিছত বৈদ্যুতিক ক্ষেত্ৰ প্ৰয়োগ কৰিলে কলয়ড কণা গতিশীল হয়, কিন্তু বিচ্ছুৰক মাধ্যম স্থিৰ থাকে। ইলেকট্ৰ’-অ’ছমছিছত কলয়ড কণা স্থিৰ ৰাখি বৈদ্যুতিক ক্ষেত্ৰৰ প্ৰভাৱত বিচ্ছুৰক মাধ্যম গতিশীল হয়। দুয়োটাই কলয়ডৰ আধান প্ৰদৰ্শন কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: বহু-আণৱিক, ম্যাক্ৰ’-আণৱিক আৰু সঞ্চিত কলয়ডৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ (ক) বহু-আণৱিক কলয়ড – ক্ষুদ্ৰ অণুৰ একত্ৰীকৰণে গঠিত, যেনে S₈ ৰ ছল। (খ) ম্যাক্ৰ’-আণৱিক কলয়ড – বৃহৎ অণুসমূহে স্বয়ং কলয়ডীয় আকাৰৰ, যেনে স্টাৰ্চ, ছেলুলোজ। (গ) সঞ্চিত কলয়ড – কম গাঢ়তাত প্ৰকৃত দ্ৰৱণ, কিন্তু উচ্চ গাঢ়তাত মাইছেল গঠন কৰে; যেনে চাবোন, ডিটাৰজেণ্ট।

প্ৰশ্ন ৪: কঠিন কলয়ডৰ স্থিৰতা কেনেকৈ ৰক্ষা কৰা হয়?

উত্তৰঃ কঠিন কলয়ডৰ স্থিৰতা বজাই ৰখা কাৰক – (১) আধানৰ উপস্থিতি – একে আধানযুক্ত কণাবোৰে পৰস্পৰক বিকৰ্ষণ কৰে; (২) ব্ৰাউনীয় গতি – এই গতিয়ে কণাবোৰক একত্ৰিত হোৱাত বাধা দিয়ে; (৩) স্থিৰীকৰণকাৰী এজেন্টৰ উপস্থিতি; (৪) দ্ৰাৱকৰ লগত পৃষ্ঠ-সৌহাৰ্দ্য (লায়’ফিলিকৰ ক্ষেত্ৰত)।

কাৰ্যকৰী মূল-বিন্দু (Quick Revision Points)

• অধিশোষণ – পৃষ্ঠ পৰিঘটনা; শোষণ – সমগ্ৰ আয়তনত।
• ভৌতিক অধিশোষণ – উভয়মুখী, ৰাসায়নিক অধিশোষণ – অনুভয়মুখী।
• ফ্ৰয়েণ্ডলিচ – কম-মধ্যম চাপ; লেংমিউৰ – সকলো চাপ।
• প্ৰৱৰ্ধক বঢ়ায়, বিষ কমায়, অনুঘটক একে থাকে।
• কলয়ড আকাৰ – ১ nm ৰ পৰা ১০০০ nm পৰ্যন্ত।
• লায়’ফিলিক স্থিৰ, লায়’ফোবিক অস্থিৰ।
• টিণ্ডাল প্ৰভাৱ – কলয়ড চিনাক্ত পৰীক্ষা।
• হাৰ্ডি-শুলজ – যোজ্যতা বঢ়িলে কোৱাগুলেচন বঢ়ে।
• O/W = দূধ; W/O = বাটাৰ।
• জিঅ’লাইট ZSM-5 – আকৃতি-নিৰ্বাচনাত্মক অনুঘটক।

উল্লেখযোগ্য তথ্য (Important Notes)

(১) অধিশোষণ আৰু শোষণ: অধিশোষণ মাত্ৰ পৃষ্ঠ পৰিঘটনা; শোষণ সমগ্ৰ আয়তনত হয়। একেলগে দুয়োটা ঘটিলে তাক “ছৰ্পচন (sorption)” বোলে।

(২) মূল অনুঘটক ব্যৱসায়িক প্ৰক্ৰিয়া: হেবাৰ পদ্ধতি (NH₃ উৎপাদন – Fe + Mo); যোগাযোগ পদ্ধতি (H₂SO₄ – V₂O₅); অস্টৱাল্ড পদ্ধতি (HNO₃ – Pt); ৰাবৰ ভলকানিকৰণ (S); অলেফিন পলিমাৰাইজেচন (Ziegler-Natta অনুঘটক)।

(৩) সাধাৰণ কলয়ড উদাহৰণ: তেল-পানী অ’মুলছন (দূধ), পানী-তেল অ’মুলছন (বাটাৰ), কঠিন-গেছ এৰ’ছল (ধোঁৱা), তৰল-গেছ এৰ’ছল (কুঁৱলী), গেছ-তৰল ফোম (চাবোন ফোম), কঠিন-তৰল ছল (ৰং), কঠিন-কঠিন (ৰূপান্তৰ মিশ্ৰ ধাতু)।

(৪) ৰক্ত স্কন্ধন: ৰক্তত উপস্থিত প্ৰটিন (এলবুমিন) এক ঋণাত্মক কলয়ড। আঘাত পাইলে এইটো FeCl₃ বা Al³⁺ আয়নৰ দ্বাৰা কোৱাগুলেট হয়। চিকিৎসা ক্ষেত্ৰত স্কন্ধন প্ৰক্ৰিয়াত এই ৰাসায়নিক ভিত্তিৰ গুৰুত্ব আছে।

(৫) উদ্যোগিক প্ৰয়োগৰ সাৰাংশ: পৃষ্ঠ ৰসায়নৰ ধাৰণাবোৰ ৰাসায়নিক উদ্যোগ, খাদ্য বিজ্ঞান, ঔষধ-নিৰ্মাণ, পেট্ৰ’ৰাসায়নিক, প্ৰসাধন সামগ্ৰী আৰু পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত অপৰিহাৰ্য। ভিন্নাঙ্গ অনুঘটনৰ জ্ঞানে শক্তি-সঞ্চয়কাৰী বিক্ৰিয়া আৰু সেউজীয়া ৰসায়নৰ পথ মুকলি কৰিছে।

আশা কৰোঁ এই পাঠটোৱে ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ পঞ্চম অধ্যায় “পৃষ্ঠ ৰসায়ন”ৰ মূল ধাৰণাবোৰ সৰল আৰু স্পষ্টভাৱে বুজাত সহায় কৰিছে। অধিশোষণ, অনুঘটন, কলয়ড, সমতাপ ৰেখা, হাৰ্ডি-শুলজ নিয়ম, টিণ্ডাল প্ৰভাৱ আদি বিষয়সমূহ পৰীক্ষাৰ বাবে অতিকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ। সকলোবোৰ সূত্ৰ আৰু উদাহৰণ ভালদৰে অনুশীলন কৰা। HSLC Guru-ৰ লগত শিক্ষাৰ যাত্ৰা অব্যাহত ৰাখা।