দ্ৰৱণ

HSLC Guru-লৈ আদৰণি! এই পাঠটোত আমি ASSEB Class 12 Chemistry-ৰ দ্বিতীয় অধ্যায় দ্ৰৱণ (Solutions)-ৰ বিষয়ে অসমীয়া মাধ্যমত সম্পূৰ্ণ আলোচনা কৰিম। দ্ৰৱণৰ প্ৰকাৰ, গাঢ়তা প্ৰকাশৰ পদ্ধতি, দ্ৰৱণীয়তা, Henry-ৰ সূত্ৰ, Raoult-ৰ সূত্ৰ, আদৰ্শ আৰু অনাদৰ্শ দ্ৰৱণ, কলিগেটিভ ধৰ্ম, অস্বাভাৱিক মোলাৰ ভৰ আৰু van’t Hoff গুণনীয়ক সম্পৰ্কে ইয়াত বহল ব্যাখ্যা, KaTeX সূত্ৰ, সংখ্যাত্মক সমস্যা আৰু ASSEB পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ থাকিব।

---

সাৰাংশ (অসমীয়াত)

দ্ৰৱণ হৈছে দুটা বা ততোধিক উপাদানৰ সমজাতীয় (homogeneous) মিশ্ৰণ। সাধাৰণতে যিটো উপাদান অধিক পৰিমাণত থাকে তাক দ্ৰাৱক (solvent) আৰু কম পৰিমাণত থকা উপাদানক দ্ৰৱ্য (solute) বোলে। দ্ৰাৱক আৰু দ্ৰৱ্যৰ ভৌতিক অৱস্থাৰ ভিত্তিত দ্ৰৱণসমূহক ন প্ৰকাৰে শ্ৰেণীবিভাজন কৰিব পাৰি — কঠিন-কঠিন (যেনে মিশ্ৰধাতু), কঠিন-তৰল (যেনে পানীত চেনি), কঠিন-গেছ (যেনে কঠিনত H₂), তৰল-তৰল (যেনে এলকহল-পানী), তৰল-কঠিন (যেনে অমলগেম), তৰল-গেছ (যেনে পানীত O₂), গেছ-গেছ (যেনে বায়ু), গেছ-তৰল (যেনে আৰ্দ্ৰ বতাহ) আৰু গেছ-কঠিন (যেনে H₂ in Pd)। দ্ৰৱণৰ গাঢ়তা প্ৰকাশৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতি হ’ল — ভৰ শতাংশ (mass %), আয়তন শতাংশ (volume %), ভৰ-আয়তন শতাংশ, পাৰ্ট পাৰ মিলিয়ন (ppm), মোল ভগ্নাংশ (x), মোলাৰিটি (M = mol/L), মোলালিটি (m = mol/kg) আৰু নৰ্মালিটি (N = eq/L)। মোলালিটি উষ্ণতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে কিন্তু মোলাৰিটি নিৰ্ভৰ কৰে কাৰণ আয়তন উষ্ণতাৰ লগত সলনি হয়।

দ্ৰৱণীয়তা (Solubility): এটা দ্ৰৱ্যৰ দ্ৰৱণীয়তা হৈছে নিৰ্দিষ্ট উষ্ণতাত প্ৰতি ১০০ গ্ৰাম দ্ৰাৱকত গলিব পৰা সৰ্বাধিক পৰিমাণ। কঠিন দ্ৰৱ্যৰ তৰলত দ্ৰৱণীয়তা সাধাৰণতে উষ্ণতা বঢ়াৰ লগে লগে বঢ়ে যদি দ্ৰৱণ প্ৰক্ৰিয়া তাপগ্ৰাহী (endothermic) হয়, আৰু কমে যদি তাপোৎসৰ্জী (exothermic) হয় (Le Chatelier-ৰ মূলনীতি)। গেছৰ তৰলত দ্ৰৱণীয়তা চাপ বঢ়াৰ লগে লগে বঢ়ে আৰু উষ্ণতা বঢ়াৰ লগে লগে কমে। Henry-ৰ সূত্ৰ অনুসৰি, স্থিৰ উষ্ণতাত এটা গেছৰ তৰলত দ্ৰৱণীয়তা সেই গেছৰ আংশিক চাপৰ সমানুপাতিক — $p = K_H \cdot x$, ইয়াত K_H হৈছে Henry-ৰ ধ্ৰুৱক। K_H মান যিমানে অধিক, গেছৰ দ্ৰৱণীয়তা সিমানে কম।

বাষ্প চাপ আৰু Raoult-ৰ সূত্ৰ: দুটা অস্থিৰ তৰলৰ মিশ্ৰণৰ বাবে Raoult-ৰ সূত্ৰ হৈছে — প্ৰতিটো উপাদানৰ আংশিক বাষ্প চাপ ই দ্ৰৱণত উপস্থিত মোল ভগ্নাংশৰ সমানুপাতিক। অৰ্থাৎ $p_A = p_A^\circ \cdot x_A$ আৰু সম্পূৰ্ণ বাষ্প চাপ $p_{\text{total}} = p_A^\circ x_A + p_B^\circ x_B$। যদি দুয়োটা উপাদানে Raoult-ৰ সূত্ৰ মানি চলে, তেতিয়া তাক আদৰ্শ দ্ৰৱণ (ideal solution) বোলে (যেনে বেঞ্জিন + টলুইন, n-হেক্সেন + n-হেপ্টেন)। আদৰ্শ দ্ৰৱণত ΔH_mix = 0 আৰু ΔV_mix = 0 হয়। যদি দ্ৰৱে Raoult-ৰ সূত্ৰৰ পৰা বিচ্যুতি দেখুৱায়, তেনে দ্ৰৱণক অনাদৰ্শ দ্ৰৱণ বোলা হয়। ধনাত্মক বিচ্যুতি (positive deviation) ত মিশ্ৰণৰ পিছত নতুন আকৰ্ষণ দুৰ্বল হয় (যেনে এথানল + চাইক্লোহেক্সেন), ঋণাত্মক বিচ্যুতি (negative deviation) ত মিশ্ৰণৰ পিছত আকৰ্ষণ অধিক শক্তিশালী হয় (যেনে HCl + পানী)। যিবোৰ মিশ্ৰণে এটা নিৰ্দিষ্ট গাঁথনিত স্থিৰ স্ফুটনাংকেৰে পৃথক নোহোৱাকৈ উতলে, সেইবোৰক azeotrope বোলে। ধনাত্মক বিচ্যুতিৰ অনুকূল azeotrope-ক minimum boiling azeotrope (যেনে ৯৫% এথানল + পানী) আৰু ঋণাত্মক বিচ্যুতিৰ ক্ষেত্ৰত maximum boiling azeotrope (যেনে HNO₃ + H₂O) বোলে।

কলিগেটিভ ধৰ্ম (Colligative properties): এনে ধৰ্ম যিবোৰ দ্ৰৱণত উপস্থিত দ্ৰৱ্যৰ কণাসমূহৰ সংখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, কণাৰ প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নহয়। চাৰিটা মুখ্য কলিগেটিভ ধৰ্ম হ’ল — (i) আপেক্ষিক বাষ্প চাপৰ অৱনমন $\frac{p_A^\circ – p_A}{p_A^\circ} = x_B$, (ii) স্ফুটনাংকৰ উন্নয়ন $\Delta T_b = K_b \cdot m$, (iii) হিমাংকৰ অৱনমন $\Delta T_f = K_f \cdot m$, আৰু (iv) আসৃতি চাপ $\pi = \frac{n}{V}RT = MRT$। ইয়াত K_b = molal elevation constant (ebullioscopic constant), K_f = molal depression constant (cryoscopic constant)। বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য (electrolyte) দ্ৰৱ্যই দ্ৰৱণত আয়নলৈ বিচ্ছিন্ন বা যৌগ গঠন কৰিলে কণাৰ প্ৰকৃত সংখ্যা আৰু গণনাৰ পৰা পোৱা সংখ্যাৰ মাজত পাৰ্থক্য আহে — ফলত মোলাৰ ভৰ অস্বাভাৱিক (abnormal) দেখা যায়। এই বিচ্যুতি সংশোধনৰ বাবে van’t Hoff-এ $i = \frac{\text{observed colligative property}}{\text{calculated colligative property}}$ গুণনীয়ক প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। সংশোধিত সূত্ৰসমূহ হ’ল $\Delta T_b = i \cdot K_b \cdot m$, $\Delta T_f = i \cdot K_f \cdot m$ আৰু $\pi = iCRT$। বিচ্ছিন্নকাৰী দ্ৰৱ্যৰ বাবে i > 1 আৰু সংযোজনকাৰী (associating) দ্ৰৱ্যৰ বাবে i < 1 হয়।

KaTeX Formulas (key)

$p = K_H \cdot x$

$p_A = p_A^\circ \cdot x_A$

$p_{\text{total}} = p_A^\circ x_A + p_B^\circ x_B$

$\frac{p_A^\circ – p_A}{p_A^\circ} = x_B$

$\Delta T_b = K_b \cdot m$

$\Delta T_f = K_f \cdot m$

$\pi = \frac{n}{V}RT = MRT$

$i = \frac{\text{observed colligative property}}{\text{calculated colligative property}}$

$\Delta T_b = i \cdot K_b \cdot m$

$\pi = iCRT$

Summary (English ~165 words)

A solution is a homogeneous mixture of two or more components classified into nine types based on the physical state of solute and solvent. Concentration is expressed as mass %, volume %, mass/volume %, ppm, mole fraction, molarity (mol/L), molality (mol/kg) and normality (eq/L); molality is temperature independent. Solubility of a solid in liquid generally increases with temperature for endothermic dissolution and decreases for exothermic dissolution; gas solubility in liquid follows Henry’s law p = K_Hx and decreases with increasing temperature. Vapour pressure of a liquid-liquid solution obeys Raoult’s law p_A = p_A^° x_A. Ideal solutions show ΔH_mix = 0; non-ideal solutions show positive or negative deviations and may form minimum or maximum boiling azeotropes. The four colligative properties — relative lowering of vapour pressure, elevation of boiling point ΔT_b = K_bm, depression of freezing point ΔT_f = K_fm, and osmotic pressure π = MRT — depend on the number of solute particles. For electrolytes the van’t Hoff factor i corrects abnormal molar masses, giving ΔT_b = iK_bm and π = iCRT.

---

প্ৰশ্নোত্তৰ (Q&A)

১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। দ্ৰৱণ কাক বোলে?

উত্তৰঃ দুটা বা তাতকৈ অধিক উপাদানৰ সমজাতীয় মিশ্ৰণক দ্ৰৱণ বোলে।

প্ৰশ্ন ২। মোলালিটিৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰঃ ১ কিলোগ্ৰাম দ্ৰাৱকত দ্ৰৱীভূত দ্ৰৱ্যৰ মোল সংখ্যাক মোলালিটি (m) বোলে। একক — mol/kg।

প্ৰশ্ন ৩। মোলাৰিটি কিয় উষ্ণতা নিৰ্ভৰশীল?

উত্তৰঃ মোলাৰিটিৰ সংজ্ঞাত দ্ৰৱণৰ আয়তন থাকে; উষ্ণতা সলনি হ’লে আয়তন সলনি হয়, সেয়ে মোলাৰিটি উষ্ণতা নিৰ্ভৰশীল।

প্ৰশ্ন ৪। Henry-ৰ ধ্ৰুৱক K_H-ৰ একক কি?

উত্তৰঃ চাপৰ একক, যেনে bar বা torr।

প্ৰশ্ন ৫। azeotrope কি?

উত্তৰঃ এনে এক বিন্দুত স্থিৰ গাঁথনিৰ মিশ্ৰণ যিয়ে ধ্ৰুৱ স্ফুটনাংকেৰে উতলে আৰু সাধাৰণ পাতনত পৃথক নহয়।

প্ৰশ্ন ৬। কলিগেটিভ ধৰ্মৰ চাৰিটা উদাহৰণ লিখা।

উত্তৰঃ বাষ্প চাপৰ আপেক্ষিক অৱনমন, স্ফুটনাংকৰ উন্নয়ন, হিমাংকৰ অৱনমন আৰু আসৃতি চাপ।

প্ৰশ্ন ৭। isotonic দ্ৰৱণ কাক বোলে?

উত্তৰঃ একে আসৃতি চাপ থকা দুটা দ্ৰৱণক isotonic দ্ৰৱণ বোলে।

প্ৰশ্ন ৮। van’t Hoff গুণনীয়ক i-ৰ মান NaCl-ৰ লঘু জলীয় দ্ৰৱণত প্ৰায় কিমান হয়?

উত্তৰঃ i ≈ 2 (সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্নতা ধৰিলে)।

প্ৰশ্ন ৯। ppm-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ লিখা।

উত্তৰঃ Parts per million।

প্ৰশ্ন ১০। osmosis কাক বোলে?

উত্তৰঃ অৰ্ধভেদ্য পৰ্দাৰ মাজেৰে দ্ৰাৱকৰ অণু লঘু দ্ৰৱণৰ পৰা গাঢ় দ্ৰৱণলৈ প্ৰৱাহিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক আসৃতি বোলে।

২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন ১। Henry-ৰ সূত্ৰটো বিৱৃত কৰা আৰু ইয়াৰ দুটা প্ৰয়োগ লিখা।

উত্তৰঃ স্থিৰ উষ্ণতাত এটা অস্থিৰ গেছৰ তৰল দ্ৰাৱকত দ্ৰৱণীয়তা গেছৰ আংশিক চাপৰ সমানুপাতিক, অৰ্থাৎ $p = K_H \cdot x$। প্ৰয়োগসমূহ — (i) চোডা পানীৰ বটলত উচ্চ চাপত CO₂ ভৰোৱা হয় যাতে দ্ৰৱণীয়তা বৃদ্ধি পায়, (ii) ডুবুৰীসকলৰ অক্সিজেন চিলিণ্ডাৰত হেলিয়াম মিহলোৱা হয় যাতে নাইট্ৰ’জেনৰ অধিক দ্ৰৱণীয়তাৰ ফলত হোৱা “bends” ৰোগ এৰাব পৰা যায়।

প্ৰশ্ন ২। আদৰ্শ আৰু অনাদৰ্শ দ্ৰৱণৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ আদৰ্শ দ্ৰৱে Raoult-ৰ সূত্ৰ সকলো গাঁথনিত মানি চলে, ΔH_mix = 0, ΔV_mix = 0; উদাহৰণ — বেঞ্জিন + টলুইন। অনাদৰ্শ দ্ৰৱে Raoult-ৰ সূত্ৰ মানি নচলে, ΔH_mix ≠ 0 আৰু ΔV_mix ≠ 0; উদাহৰণ — এথানল + পানী, এচিটোন + ক্ল’ৰ’ফৰ্ম।

প্ৰশ্ন ৩। ধনাত্মক আৰু ঋণাত্মক বিচ্যুতিৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুউৱা।

উত্তৰঃ ধনাত্মক বিচ্যুতিত প্ৰকৃত বাষ্প চাপ Raoult-ৰ পূৰ্বানুমানতকৈ অধিক, A-B আকৰ্ষণ A-A বা B-B-তকৈ দুৰ্বল, ΔH_mix > 0; উদাহৰণ — এথানল + চাইক্লোহেক্সেন। ঋণাত্মক বিচ্যুতিত বাষ্প চাপ Raoult-ৰ পূৰ্বানুমানতকৈ কম, A-B আকৰ্ষণ অধিক শক্তিশালী, ΔH_mix < 0; উদাহৰণ — HCl + পানী।

প্ৰশ্ন ৪। দ্ৰৱণত দ্ৰৱ্য যোগ কৰিলে দ্ৰাৱকৰ বাষ্প চাপ হ্ৰাস হোৱাৰ কাৰণ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ অস্থিৰ দ্ৰৱ্য যোগ কৰিলে পৃষ্ঠতলৰ কিছু অংশ দ্ৰৱ্যৰ অণুৱে আবৃত কৰে। ফলত দ্ৰাৱক অণুৰ বাষ্পীভৱনৰ পৃষ্ঠ ক্ষেত্ৰ হ্ৰাস পায় আৰু দ্ৰাৱকৰ বাষ্প চাপ কমে। আপেক্ষিক হ্ৰাস $\frac{p_A^\circ – p_A}{p_A^\circ} = x_B$।

প্ৰশ্ন ৫। isotonic, hypertonic আৰু hypotonic দ্ৰৱণ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ সমান আসৃতি চাপ থকা দ্ৰৱযুগলক isotonic, অধিক আসৃতি চাপ থকা দ্ৰৱণক hypertonic আৰু কম আসৃতি চাপ থকা দ্ৰৱণক hypotonic বোলে। ০.৯% NaCl ৰক্তৰ লগত isotonic।

প্ৰশ্ন ৬। van’t Hoff গুণনীয়ক i বুজোৱা আৰু KCl-ৰ বাবে i-ৰ মান লিখা।

উত্তৰঃ $i = \frac{\text{observed colligative property}}{\text{calculated colligative property}}$। KCl বিচ্ছিন্ন হৈ K⁺ + Cl⁻ দিয়ে; সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্নতাত i ≈ 2।

৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (সংখ্যাত্মকসহ)

প্ৰশ্ন ১। Raoult-ৰ সূত্ৰ বিৱৃত কৰা আৰু ইয়াৰ পৰা “আপেক্ষিক বাষ্প চাপৰ অৱনমন” উপপাদ্য কৰা।

উত্তৰঃ Raoult-ৰ সূত্ৰ — অস্থিৰ তৰল মিশ্ৰণৰ প্ৰতিটো উপাদানৰ আংশিক বাষ্প চাপ ই দ্ৰৱণত উপস্থিত মোল ভগ্নাংশৰ সমানুপাতিক। দ্ৰাৱক A-ৰ বাবে $p_A = p_A^\circ \cdot x_A$। দ্ৰৱণত A-ৰ মোল ভগ্নাংশ x_A + x_B = ১, সেয়ে x_A = ১ − x_B। সেয়েহে p_A = p_A^°(১ − x_B), অৰ্থাৎ p_A^° − p_A = p_A^°·x_B। দুয়োফালে p_A^° ৰে ভাগ কৰিলে $\frac{p_A^\circ – p_A}{p_A^\circ} = x_B$, যিটো আপেক্ষিক বাষ্প চাপৰ অৱনমন। ইটো এক কলিগেটিভ ধৰ্ম কাৰণ ই কেৱল দ্ৰৱ্যৰ মোল ভগ্নাংশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।

প্ৰশ্ন ২। ১৮.০ গ্ৰাম গ্লুক’জ (M = ১৮০ g/mol) ১.০ কিলোগ্ৰাম পানীত গলিলে স্ফুটনাংকৰ উন্নয়ন গণনা কৰা। K_b(পানী) = ০.৫২ K kg mol^−১।

উত্তৰঃ মোলালিটি m = (১৮/১৮০) ÷ ১ = ০.১ mol/kg। $\Delta T_b = K_b \cdot m$ = ০.৫২ × ০.১ = ০.০৫২ K। সেয়ে দ্ৰৱণৰ স্ফুটনাংক = ১০০.০৫২ °C।

প্ৰশ্ন ৩। ০.৫ গ্ৰাম এটা অ-বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য পদাৰ্থক ৫০ গ্ৰাম বেঞ্জিনত গলালে হিমাংকৰ অৱনমন ০.৪ K হয়। K_f(বেঞ্জিন) = ৫.১২ K kg mol^−১। দ্ৰৱ্যৰ মোলাৰ ভৰ গণনা কৰা।

উত্তৰঃ $\Delta T_f = K_f \cdot m$ ⇒ m = ০.৪/৫.১২ = ০.০৭৮১ mol/kg। ৫০ গ্ৰাম = ০.০৫ kg বেঞ্জিনত মোল = ০.০৭৮১ × ০.০৫ = ০.০০৩৯০৬ mol। মোলাৰ ভৰ M = ০.৫/০.০০৩৯০৬ ≈ ১২৮ g/mol। (ই ন্যাফথেলিনৰ মোলাৰ ভৰৰ লগত মিল আছে)।

প্ৰশ্ন ৪। ৩০০ K উষ্ণতাত ০.১ মোল NaCl ১ লিটাৰ পানীত আছে। সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্নতা ধৰি আসৃতি চাপ গণনা কৰা। R = ০.০৮২১ L atm K^−১ mol^−১।

উত্তৰঃ NaCl → Na⁺ + Cl⁻, i = ২। $\pi = iCRT$ = ২ × ০.১ × ০.০৮২১ × ৩০০ = ৪.৯২৬ atm।

প্ৰশ্ন ৫। অস্বাভাৱিক মোলাৰ ভৰ আৰু van’t Hoff গুণনীয়ক i-ৰ সম্বন্ধটো ব্যাখ্যা কৰা। সংশোধিত কলিগেটিভ সূত্ৰসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্যই দ্ৰৱণত বিচ্ছিন্ন হোৱাৰ ফলত প্ৰকৃত কণাৰ সংখ্যা গণনাকৃততকৈ অধিক হয়, সেয়েহে কলিগেটিভ ধৰ্মৰ পৰা গণনা কৰা মোলাৰ ভৰ প্ৰকৃততকৈ কম হয় — ইয়াকে অস্বাভাৱিক মোলাৰ ভৰ বোলে। সংযোজনৰ ক্ষেত্ৰত (যেনে বেঞ্জিনত এচিটিক এচিড dimer গঠন কৰে) বিপৰীত হয় — মোলাৰ ভৰ অধিক দেখা যায়। van’t Hoff-এ এই বিচ্যুতি সংশোধনৰ বাবে গুণনীয়ক $i = \frac{\text{observed colligative property}}{\text{calculated colligative property}}$ প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। সংশোধিত সূত্ৰসমূহ — $\frac{p_A^\circ – p_A}{p_A^\circ} = i \cdot x_B$, $\Delta T_b = i \cdot K_b \cdot m$, $\Delta T_f = i \cdot K_f \cdot m$ আৰু $\pi = iCRT$। বিচ্ছিন্নতা মাত্ৰা α হ’লে n-আয়নলৈ বিচ্ছিন্ন দ্ৰৱ্যৰ বাবে i = ১ + (n − ১)α; সংযোজনত i = ১ − (১ − ১/n)α।

প্ৰশ্ন ৬। ৩৪.২ গ্ৰাম চুক্ৰ’জ (M = ৩৪২ g/mol) ১ লিটাৰ পানীত গলালে ২৭৩ K উষ্ণতাত আসৃতি চাপ কিমান হ’ব? R = ০.০৮২১ L atm K^−১ mol^−১।

উত্তৰঃ মোল n = ৩৪.২/৩৪২ = ০.১ mol; C = ০.১ mol/L। $\pi = \frac{n}{V}RT = MRT$ = ০.১ × ০.০৮২১ × ২৭৩ = ২.২৪ atm। চুক্ৰ’জ এক অ-বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য, সেয়ে i = ১।

প্ৰশ্ন ৭। ৬০ গ্ৰাম ইউৰিয়া (M = ৬০ g/mol) ১ কিলোগ্ৰাম পানীত যোগ কৰিলে দ্ৰৱণৰ হিমাংক গণনা কৰা। K_f(পানী) = ১.৮৬ K kg mol^−১।

উত্তৰঃ m = (৬০/৬০)/১ = ১ mol/kg। $\Delta T_f = K_f \cdot m$ = ১.৮৬ × ১ = ১.৮৬ K। নতুন হিমাংক T_f = ০ − ১.৮৬ = −১.৮৬ °C।

MCQ (১০টা)

প্ৰশ্ন ১। মোলালিটিৰ একক—
(a) mol/L (b) mol/kg (c) g/L (d) eq/L
উত্তৰঃ (b) mol/kg।

প্ৰশ্ন ২। Henry-ৰ সূত্ৰ মতে—
(a) p ∝ ১/x (b) p = K_Hx (c) x = K_Hp^২ (d) p = K_H/x
উত্তৰঃ (b) p = K_Hx।

প্ৰশ্ন ৩। আদৰ্শ দ্ৰৱণৰ বাবে ΔH_mix-ৰ মান—
(a) > 0 (b) < 0 (c) = 0 (d) অসীম
উত্তৰঃ (c) = 0।

প্ৰশ্ন ৪। এচিটোন + ক্ল’ৰ’ফৰ্ম দ্ৰৱে দেখুৱায়—
(a) ধনাত্মক বিচ্যুতি (b) ঋণাত্মক বিচ্যুতি (c) আদৰ্শ আচৰণ (d) কোনো নহয়
উত্তৰঃ (b) ঋণাত্মক বিচ্যুতি।

প্ৰশ্ন ৫। কোনটো কলিগেটিভ ধৰ্ম নহয়—
(a) ΔT_b (b) ΔT_f (c) π (d) ঘনত্ব
উত্তৰঃ (d) ঘনত্ব।

প্ৰশ্ন ৬। পানীৰ K_f-ৰ মান (K kg mol^−১)—
(a) ০.৫২ (b) ১.৮৬ (c) ৫.১২ (d) ৩.৬৩
উত্তৰঃ (b) ১.৮৬।

প্ৰশ্ন ৭। NaCl-ৰ লঘু জলীয় দ্ৰৱণত van’t Hoff গুণনীয়ক—
(a) ১ (b) ২ (c) ৩ (d) ০.৫
উত্তৰঃ (b) ২।

প্ৰশ্ন ৮। osmotic pressure সূত্ৰ—
(a) π = nRT (b) π = MRT (c) π = m·R (d) π = K_bm
উত্তৰঃ (b) π = MRT।

প্ৰশ্ন ৯। সাধাৰণ পাতনৰে পৃথক কৰিব নোৱাৰা মিশ্ৰণক বোলে—
(a) ideal solution (b) azeotrope (c) colloid (d) suspension
উত্তৰঃ (b) azeotrope।

প্ৰশ্ন ১০। বেঞ্জিনত এচিটিক এচিড dimer গঠন কৰিলে i-ৰ মান—
(a) > 1 (b) = 1 (c) < 1 (d) = 2
উত্তৰঃ (c) < 1।

প্ৰশ্ন ১১। দ্ৰৱণত দ্ৰৱ্য যোগ কৰিলে দ্ৰাৱকৰ স্ফুটনাংক—
(a) কমে (b) বঢ়ে (c) সলনি নহয় (d) শূন্য হয়
উত্তৰঃ (b) বঢ়ে।

প্ৰশ্ন ১২। বেঞ্জিন + টলুইন এক ______ দ্ৰৱণ—
(a) আদৰ্শ (b) ধনাত্মক বিচ্যুত (c) ঋণাত্মক বিচ্যুত (d) azeotropic
উত্তৰঃ (a) আদৰ্শ।

খালী ঠাই পূৰণ (৫টা)

প্ৰশ্ন ১। মোলালিটিৰ একক ______।
উত্তৰঃ mol/kg।

প্ৰশ্ন ২। π = ______ RT।
উত্তৰঃ M (অথবা n/V)।

প্ৰশ্ন ৩। Henry-ৰ সূত্ৰ — p = ______ · x।
উত্তৰঃ K_H।

প্ৰশ্ন ৪। ৯৫% এথানল-পানী মিশ্ৰণ এক ______ azeotrope।
উত্তৰঃ minimum boiling।

প্ৰশ্ন ৫। বিচ্ছিন্নকাৰী দ্ৰৱ্যৰ বাবে i ______ ১।
উত্তৰঃ > (অধিক)।

প্ৰশ্ন ৬। বেঞ্জিনত এচিটিক এচিড ______ গঠন কৰে।
উত্তৰঃ dimer।

প্ৰশ্ন ৭। পানীৰ K_b-ৰ মান ______ K kg mol^−১।
উত্তৰঃ ০.৫২।

সঁচা/মিছা (৫টা)

প্ৰশ্ন ১। মোলালিটি উষ্ণতা নিৰ্ভৰশীল।
উত্তৰঃ মিছা।

প্ৰশ্ন ২। গেছৰ দ্ৰৱণীয়তা উষ্ণতা বঢ়াৰ লগে লগে কমে।
উত্তৰঃ সঁচা।

প্ৰশ্ন ৩। আদৰ্শ দ্ৰৱে Raoult-ৰ সূত্ৰ মানি চলে।
উত্তৰঃ সঁচা।

প্ৰশ্ন ৪। ঘনত্ব এক কলিগেটিভ ধৰ্ম।
উত্তৰঃ মিছা।

প্ৰশ্ন ৫। বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্যৰ বাবে i > ১ হ’ব পাৰে।
উত্তৰঃ সঁচা।

প্ৰশ্ন ৬। বেঞ্জিন আৰু টলুইনৰ মিশ্ৰণ এক আদৰ্শ দ্ৰৱণ।
উত্তৰঃ সঁচা।

প্ৰশ্ন ৭। কঠিন দ্ৰৱ্যৰ দ্ৰৱণীয়তা চাপৰ ওপৰত গভীৰ নিৰ্ভৰ কৰে।
উত্তৰঃ মিছা।

শব্দাৰ্থ (Glossary)

ইংৰাজী শব্দ	অসমীয়া অৰ্থ
Solution	দ্ৰৱণ
Solvent	দ্ৰাৱক
Solute	দ্ৰৱ্য
Molarity	মোলাৰিটি
Molality	মোলালিটি
Mole fraction	মোল ভগ্নাংশ
Solubility	দ্ৰৱণীয়তা
Vapour pressure	বাষ্প চাপ
Ideal solution	আদৰ্শ দ্ৰৱণ
Azeotrope	স্থিৰ-স্ফুটনাংক মিশ্ৰণ
Colligative property	কলিগেটিভ ধৰ্ম
Boiling point elevation	স্ফুটনাংকৰ উন্নয়ন
Freezing point depression	হিমাংকৰ অৱনমন
Osmotic pressure	আসৃতি চাপ
Semi-permeable membrane	অৰ্ধভেদ্য পৰ্দা
Isotonic	সম-আসৃতিক
Abnormal molar mass	অস্বাভাৱিক মোলাৰ ভৰ
van’t Hoff factor	van’t Hoff গুণনীয়ক
Dissociation	বিচ্ছিন্নতা
Association	সংযোজন

সূত্ৰ তালিকা (Formula Table)

সূত্ৰৰ নাম	সমীকৰণ
মোলাৰিটি	M = nsolute/Vsolution (L)
মোলালিটি	m = nsolute/Wsolvent (kg)
মোল ভগ্নাংশ	xA = nA/(nA+nB)
Henry-ৰ সূত্ৰ	p = KH·x
Raoult-ৰ সূত্ৰ	pA = pA°·xA
সম্পূৰ্ণ বাষ্প চাপ	ptotal = pA°xA + pB°xB
আপেক্ষিক বাষ্প চাপৰ অৱনমন	(pA° − pA)/pA° = xB
ΔTb	ΔTb = Kb·m
ΔTf	ΔTf = Kf·m
আসৃতি চাপ	π = MRT = (n/V)RT
van’t Hoff factor	i = observed/calculated
সংশোধিত ΔTb	ΔTb = i·Kb·m
সংশোধিত π	π = iCRT
বিচ্ছিন্নতাৰ বাবে i	i = 1 + (n − 1)α
সংযোজনৰ বাবে i	i = 1 − (1 − 1/n)α

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন। ১০ গ্ৰাম এটা অ-বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য দ্ৰৱ্য ১০০ গ্ৰাম পানীত গলালে দ্ৰৱণৰ হিমাংক ০.৯৩ K কমে। দ্ৰৱ্যৰ মোলাৰ ভৰ গণনা কৰা। K_f(পানী) = ১.৮৬।

উত্তৰঃ $\Delta T_f = K_f \cdot m$ ⇒ m = ০.৯৩/১.৮৬ = ০.৫ mol/kg। ০.১ kg পানীত মোল = ০.০৫। M = ১০/০.০৫ = ২০০ g/mol।

প্ৰশ্ন। ০.০১ M K₃[Fe(CN)₆] দ্ৰৱণৰ ৩০০ K উষ্ণতাত আসৃতি চাপ গণনা কৰা (সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্নতা ধৰি)।

উত্তৰঃ K₃[Fe(CN)₆] → ৩K⁺ + [Fe(CN)₆]^৩−, i = ৪। $\pi = iCRT$ = ৪ × ০.০১ × ০.০৮২১ × ৩০০ = ০.৯৮৫ atm।

প্ৰশ্ন। reverse osmosis কাক বোলে আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগ লিখা।

উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো দ্ৰৱণৰ ওপৰত ইয়াৰ আসৃতি চাপতকৈ অধিক চাপ প্ৰয়োগ কৰা হয়, তেতিয়া দ্ৰাৱক অৰ্ধভেদ্য পৰ্দাৰ মাজেৰে গাঢ় দ্ৰৱণৰ পৰা লঘু দ্ৰৱণলৈ বিপৰীত দিশত প্ৰৱাহিত হয়; এই প্ৰক্ৰিয়াকে reverse osmosis বোলে। ইয়াৰ মুখ্য প্ৰয়োগ — সাগৰৰ পানীক বিশুদ্ধ পানীলৈ ৰূপান্তৰ (desalination), গৃহস্থৰ RO পানী বিশুদ্ধিকৰণ যন্ত্ৰত ব্যৱহাৰ।

প্ৰশ্ন। ০.৫ মোলাল KCl দ্ৰৱণৰ হিমাংকৰ অৱনমন গণনা কৰা যদি বিচ্ছিন্নতা মাত্ৰা α = ০.৮। K_f = ১.৮৬ K kg mol^−১।

উত্তৰঃ KCl-ৰ বাবে n = ২। i = ১ + (২ − ১) × ০.৮ = ১.৮। $\Delta T_f = i \cdot K_f \cdot m$ = ১.৮ × ১.৮৬ × ০.৫ = ১.৬৭৪ K।

প্ৰশ্ন। এটা অ-বিদ্যুৎ-বিশ্লেষ্য দ্ৰৱ্যৰ ৬ গ্ৰাম ১০০ গ্ৰাম পানীত গলালে স্ফুটনাংক ০.১৩ K বঢ়িল। দ্ৰৱ্যৰ মোলাৰ ভৰ গণনা কৰা। K_b(পানী) = ০.৫২ K kg mol^−১।

উত্তৰঃ $\Delta T_b = K_b \cdot m$ ⇒ m = ০.১৩/০.৫২ = ০.২৫ mol/kg। ০.১ kg পানীত মোল = ০.২৫ × ০.১ = ০.০২৫। M = ৬/০.০২৫ = ২৪০ g/mol।

প্ৰশ্ন। azeotrope কেইপ্ৰকাৰ আৰু প্ৰতিটোৰ এটাকৈ উদাহৰণ লিখা।

উত্তৰঃ দুপ্ৰকাৰ — (i) Minimum boiling azeotrope (ধনাত্মক বিচ্যুতি) — ৯৫.৬৩% এথানল-পানী মিশ্ৰণ ৩৫১.১৫ K উষ্ণতাত উতলে; (ii) Maximum boiling azeotrope (ঋণাত্মক বিচ্যুতি) — ৬৮% HNO₃-পানী মিশ্ৰণ ৩৯৩.৫ K উষ্ণতাত উতলে।

প্ৰশ্ন। অস্থিৰ আৰু অ-অস্থিৰ দ্ৰৱ্যৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ অস্থিৰ দ্ৰৱ্যই (volatile) সাধাৰণ উষ্ণতাত সহজে বাষ্পীভূত হয়, যেনে এথানল, এচিটোন; ই সম্পূৰ্ণ বাষ্প চাপত যোগ দিয়ে। অ-অস্থিৰ দ্ৰৱ্যৰ (non-volatile) বাষ্প চাপ অতি ক্ষুদ্ৰ, যেনে চেনি, ইউৰিয়া, NaCl; ইহঁতে দ্ৰাৱকৰ বাষ্প চাপ হ্ৰাস কৰে।

গুৰুত্বপূৰ্ণ মন্তব্য

মোলালিটি (m) ব্যৱহাৰ কৰা হয় ΔT_b আৰু ΔT_f-ৰ গণনাত কাৰণ মোলালিটি উষ্ণতা নিৰ্ভৰশীল নহয়, কিন্তু আসৃতি চাপ π-ৰ গণনাত মোলাৰিটি (M) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কঠিন দ্ৰৱ্যৰ দ্ৰৱণীয়তা সাধাৰণতে উষ্ণতাৰ লগত বঢ়ে কিন্তু গেছৰ দ্ৰৱণীয়তা উষ্ণতা বঢ়াৰ লগত কমে। CO₂-যুক্ত পানীয়, ৰক্তত O₂-ৰ পৰিবহন, পৰ্বতাৰোহণৰ সময়ত শ্বাসকষ্ট আদি Henry-ৰ সূত্ৰৰ বাস্তৱ প্ৰয়োগ।

Reverse Osmosis (RO)-ৰ সহায়ত সাগৰৰ পানীক বিশুদ্ধ পানীলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয় — বাহ্যিক চাপ আসৃতি চাপতকৈ অধিক প্ৰয়োগ কৰি দ্ৰাৱকক বিপৰীত দিশলৈ ঠেলি দিয়া হয়। এইটো আজিৰ যুগৰ পানী বিশুদ্ধিকৰণৰ এক প্ৰধান প্ৰযুক্তি।

এই অধ্যায়টো ভালদৰে আয়ত্ত কৰিবলৈ ASSEB Class 12 Chemistry Chapter 2 দ্ৰৱণ-ৰ গাঢ়তা প্ৰকাশৰ পদ্ধতি, Raoult-ৰ আৰু Henry-ৰ সূত্ৰ আৰু কলিগেটিভ ধৰ্মৰ সংখ্যাত্মক সমস্যাবোৰ বাৰংবাৰ অভ্যাস কৰক। HSLC Guru-ত আমি ASSEB পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি অসমীয়া মাধ্যমৰ অধ্যয়ন সামগ্ৰী যোগান ধৰি আছোঁ।