দৈনন্দিন জীৱনত ৰসায়ন

নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী সকল! HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। আজি আমি ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ ষোড়শ অধ্যায় “দৈনন্দিন জীৱনত ৰসায়ন” ৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোৱে আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত ব্যৱহৃত বিভিন্ন ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ লগত পৰিচয় কৰাই দিব—যেনে ঔষধ, খাদ্য সংৰক্ষক, কৃত্ৰিম মিঠাই, চাবোন আৰু কৃত্ৰিম পৰিষ্কাৰক। ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ এই প্ৰয়োগমূলক জ্ঞানে আমাৰ স্বাস্থ্য, পুষ্টি আৰু জীৱন-যাত্ৰাৰ মান উন্নত কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লৈছে।

---

সাৰাংশ

ঔষধ আৰু ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন: ঔষধ হ’ল কম আণৱিক ভৰৰ (~১০০–৫০০ u) ৰাসায়নিক পদাৰ্থ যিয়ে জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰ লগত আন্তঃক্ৰিয়া কৰি ঔষধি প্ৰভাৱ উৎপন্ন কৰে। কেমোথেৰাপী হ’ল ৰোগ নিৰাময়ৰ বাবে ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ। ঔষধৰ শ্ৰেণীবিভাজন চাৰিটা মূল আধাৰত কৰা হয়—(ক) ঔষধি প্ৰভাৱৰ ভিত্তিত (Pharmacological effect): ব্যথা নিৱাৰক, পচনতন্ত্ৰৰ ঔষধ আদি; (খ) ঔষধ ক্ৰিয়াৰ ভিত্তিত (Drug action): যিকোনো নিৰ্দিষ্ট জৈৱ-ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াত হস্তক্ষেপ কৰা; (গ) ৰাসায়নিক গাঠনিৰ ভিত্তিত (Chemical structure): সালফা ঔষধ, পেনিচিলিন আদি; আৰু (ঘ) আণৱিক লক্ষ্যৰ ভিত্তিত (Molecular target): এনজাইম, ৰিচেপ্টৰৰ লগত আন্তঃক্ৰিয়া।

বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ ঔষধৰ ঔষধি ক্ৰিয়া: এণ্টাচিড—পাকস্থলীৰ অম্লতা হ্ৰাস কৰে, যেনে Mg(OH)₂, ৰেনিটিডিন, ছিমেটিডিন। এণ্টিহিষ্টামিন—হিষ্টামিনৰ প্ৰভাৱ ৰোধ কৰে, যেনে ছিমেটিডিন, ব্ৰোমফেনিৰামিন। ট্ৰাংকুইলাইজাৰ—মানসিক চাপ কমায়, যেনে ডায়াজিপাম (ভেলিয়াম), বাৰ্বিচুৰিক এচিডৰ যৌগ। ব্যথা-নিৱাৰক—অ-নাৰ্কটিক যেনে এচপিৰিন, পেৰাচিটামল আৰু নাৰ্কটিক/অপিঅইড যেনে মৰ্ফিন। প্ৰতিজীৱাণু—সালফা ঔষধ, পেনিচিলিন (সংকীৰ্ণ-বৰ্ণালী), ক্ল’ৰামফেনিকল (বহল-বৰ্ণালী)। এণ্টিচেপ্টিকসমূহ জীৱিত কোষত (ফ্ৰুৰাচিন, ডেট’ল) আৰু ডিচইনফেক্টেণ্টসমূহ অজীৱ পৃষ্ঠত (০.২–০.৪% ফেনল, ১% SO₂) ব্যৱহৃত হয়। এণ্টিফাৰ্টিলিটি ঔষধ—গৰ্ভনিৰোধক, যেনে ন’ৰিথিনড্ৰন, ইথাইনাইল ইষ্ট্ৰাডিঅল।

খাদ্যত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ: কৃত্ৰিম মিঠাই—চেকাৰিন (চেনিতকৈ ৫৫০ গুণ মিঠা), এচপাৰ্টেম (১০০ গুণ), চুক্ৰালজ আৰু এলিটেম (চেনিতকৈ ২০০০ গুণ মিঠা)। ই কেলৰি ৰহিতভাৱে স্বাদ যোগায়। খাদ্য সংৰক্ষক—খাদ্যৰ ক্ষয়ৰোধী, যেনে ছ’ডিয়াম বেঞ্জোয়েট, পট’ছিয়াম মেটাবাইছালফাইট, ছ’ডিয়াম নাইট্ৰাইট আৰু চেনি-নিমখ। পৰিষ্কাৰক পদাৰ্থ: চাবোন—দীৰ্ঘ-শৃংখলিত বসা এচিডৰ ছ’ডিয়াম বা পট’ছিয়াম লৱণ। চাবোন প্ৰস্তুত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াক স্যাপ’নিফিকেচন বুলি কোৱা হয়। প্ৰকাৰ—গা-ধোৱা চাবোন, কাপোৰ ধোৱা চাবোন, স্বচ্ছ চাবোন আৰু ঔষধি চাবোন।

সংশ্লেষিত ডিটাৰ্জেণ্ট—কঠিন পানীতো ভালকৈ কাম কৰে। তিনি প্ৰকাৰ—(ক) এনায়নিক ডিটাৰ্জেণ্ট (ছ’ডিয়াম লৌৰিল ছালফেট); (খ) কেট্ আয়নিক ডিটাৰ্জেণ্ট (চেটিল ট্ৰাইমিথাইল এমোনিয়াম ব্ৰ’মাইড—জীৱাণুনাশক গুণসম্পন্ন); (গ) অ-আয়নিক ডিটাৰ্জেণ্ট (পলিইথিলিন গ্লাইকল ষ্টিয়াৰেট)। চাবোন আৰু ডিটাৰ্জেণ্টৰ অণুৰ এটা মূৰ মেৰুধৰ্মী (হাইড্ৰ’ফিলিক) আৰু আনটো অ-মেৰুধৰ্মী (হাইড্ৰ’ফোবিক), যাৰ ফলত মাইচেল গঠন হয় আৰু ময়লা আঁতৰি যায়।

Summary (English): Chapter 16 Chemistry in Everyday Life explores how chemistry plays a vital role in human health, food, hygiene and household needs. Drugs are low molecular mass chemical substances classified by pharmacological effect, drug action, chemical structure and molecular target. Major therapeutic classes include antacids (Mg(OH)₂, ranitidine, cimetidine) used to neutralise stomach acid; antihistamines that block histamine receptors; tranquilisers like diazepam (valium) and barbiturates that relieve anxiety; analgesics including non-narcotics (aspirin, paracetamol) and narcotics (morphine, codeine); antimicrobials such as sulpha drugs and antibiotics (penicillin – narrow spectrum, chloramphenicol – broad spectrum); antiseptics (Dettol, furacin) for living tissues and disinfectants (phenol, SO₂) for non-living surfaces; and antifertility drugs like norethindrone. Chemicals in food include artificial sweeteners (saccharin, aspartame, sucralose, alitame) and preservatives (sodium benzoate, salt, sugar). Cleansing agents are soaps (sodium/potassium salts of fatty acids made by saponification) and synthetic detergents (anionic, cationic, non-ionic). Soaps fail in hard water but detergents work efficiently because their calcium and magnesium salts remain soluble.

---

প্ৰশ্ন উত্তৰ (Question Answers)

১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন উত্তৰ

প্ৰশ্ন ১: ঔষধ কাক বোলে?

উত্তৰঃ কম আণৱিক ভৰৰ (~১০০–৫০০ u) ৰাসায়নিক পদাৰ্থ যিয়ে জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়াৰ লগত আন্তঃক্ৰিয়া কৰি ঔষধি প্ৰভাৱ উৎপন্ন কৰে, তাকে ঔষধ বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ২: কেমোথেৰাপী মানে কি?

উত্তৰঃ ৰোগ নিৰাময় বা প্ৰতিৰোধৰ বাবে ৰাসায়নিক পদাৰ্থ (ঔষধ) ৰ ব্যৱহাৰক কেমোথেৰাপী (Chemotherapy) বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: এণ্টাচিডৰ এটা উদাহৰণ লিখা।

উত্তৰঃ মেগনেছিয়াম হাইড্ৰ’ক্সাইড [Mg(OH)₂] আৰু ৰেনিটিডিন এণ্টাচিডৰ উদাহৰণ।

প্ৰশ্ন ৪: এণ্টিহিষ্টামিনৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ ছিমেটিডিন (Cimetidine) এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ এণ্টিহিষ্টামিন।

প্ৰশ্ন ৫: ভেলিয়াম কি ধৰণৰ ঔষধ?

উত্তৰঃ ভেলিয়াম (ডায়াজিপাম) এটা ট্ৰাংকুইলাইজাৰ যি মানসিক চাপ আৰু উদ্বেগ হ্ৰাস কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: মৰ্ফিন কি ধৰণৰ ব্যথা নিৱাৰক?

উত্তৰঃ মৰ্ফিন এবিধ অপিঅইড (নাৰ্কটিক) ব্যথা নিৱাৰক, যিটো অপিয়াম পপি গছৰ পৰা পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন ৭: স্যাপ’নিফিকেচন কি?

উত্তৰঃ বসা/তেলক ক্ষাৰৰ লগত উত্তপ্ত কৰি চাবোন আৰু গ্লিচাৰল উৎপাদন কৰাৰ ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াকে স্যাপ’নিফিকেচন (Saponification) বুলি কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: এচপাৰ্টেম কি?

উত্তৰঃ এচপাৰ্টেম এবিধ কৃত্ৰিম মিঠাই যি চেনিতকৈ প্ৰায় ১০০ গুণ মিঠা আৰু কেলৰি কম।

প্ৰশ্ন ৯: ছ’ডিয়াম বেঞ্জোয়েটৰ ব্যৱহাৰ কি?

উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম বেঞ্জোয়েট খাদ্য সংৰক্ষক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, ই খাদ্যত বেক্টেৰিয়া আৰু ফাঙ্গাছৰ বৃদ্ধি ৰোধ কৰে।

প্ৰশ্ন ১০: পেনিচিলিন কি?

উত্তৰঃ পেনিচিলিন এটা সংকীৰ্ণ-বৰ্ণালী প্ৰতিজীৱাণু (এণ্টিবায়’টিক), যিটো পেনিচিলিয়াম ন’টেটাম নামৰ ফাঙ্গাছৰ পৰা পোৱা যায়।

২–৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন উত্তৰ

প্ৰশ্ন ১: ঔষধৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ চাৰিটা আধাৰ কি কি?

উত্তৰঃ ঔষধৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ চাৰিটা আধাৰ হ’ল— (ক) ঔষধি প্ৰভাৱৰ ভিত্তিত (Pharmacological effect), (খ) ঔষধ ক্ৰিয়াৰ ভিত্তিত (Drug action), (গ) ৰাসায়নিক গাঠনিৰ ভিত্তিত (Chemical structure), আৰু (ঘ) আণৱিক লক্ষ্যৰ ভিত্তিত (Molecular target)।

প্ৰশ্ন ২: এণ্টিচেপ্টিক আৰু ডিচইনফেক্টেণ্টৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ এণ্টিচেপ্টিক হ’ল এনে ৰাসায়নিক পদাৰ্থ যি জীৱিত কোষ আৰু কলাত প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি যেনে—ডেট’ল, ফ্ৰুৰাচিন। ডিচইনফেক্টেণ্ট হ’ল এনে পদাৰ্থ যি কেৱল অজীৱ পৃষ্ঠ যেনে মজিয়া, পাত্ৰ আদিত প্ৰয়োগ কৰা হয়, যেনে—০.২–০.৪% ফেনল, ১% SO₂। দুয়োৰে কাম জীৱাণু ধ্বংস কৰা হ’লেও প্ৰয়োগ স্থল ভিন্ন।

প্ৰশ্ন ৩: চাবোন আৰু সংশ্লেষিত ডিটাৰ্জেণ্টৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ চাবোন হ’ল দীৰ্ঘ-শৃংখল বসা এচিডৰ ছ’ডিয়াম/পট’ছিয়াম লৱণ যি কঠিন পানীত ভালকৈ কাম নকৰে কাৰণ ই অদ্ৰৱনীয় Ca/Mg লৱণ গঠন কৰে। সংশ্লেষিত ডিটাৰ্জেণ্ট হ’ল ছালফোনিক এচিড বা ছালফেটৰ ছ’ডিয়াম লৱণ যি কঠিন পানীতো কাৰ্যকৰী, কাৰণ ইয়াৰ Ca/Mg লৱণো দ্ৰৱনীয়।

প্ৰশ্ন ৪: সংকীৰ্ণ-বৰ্ণালী আৰু বহল-বৰ্ণালী প্ৰতিজীৱাণুৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ সংকীৰ্ণ-বৰ্ণালী (Narrow spectrum) প্ৰতিজীৱাণুৱে কেৱল কিছুমান নিৰ্দিষ্ট জীৱাণুৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰে যেনে—পেনিচিলিন G। বহল-বৰ্ণালী (Broad spectrum) প্ৰতিজীৱাণুৱে গ্ৰাম-পজিটিভ আৰু গ্ৰাম-নেগেটিভ দুয়োপ্ৰকাৰৰ বিভিন্ন জীৱাণুৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰে যেনে—ক্ল’ৰামফেনিকল, এম্পিচিলিন, টেট্ৰাচাইক্লিন।

প্ৰশ্ন ৫: চাৰিবিধ ভিন্ন প্ৰকাৰৰ চাবোনৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ চাবোনৰ চাৰিবিধ প্ৰকাৰ হ’ল— (ক) গা-ধোৱা চাবোন (Bath/toilet soap), (খ) কাপোৰ-ধোৱা চাবোন (Washing/laundry soap), (গ) স্বচ্ছ চাবোন (Transparent soap), আৰু (ঘ) ঔষধি চাবোন (Medicated soap)। ইয়াৰ উপৰিও ফোটা চাবোন আৰু বৈদ্যুতিক ৰেজাৰৰ চাবোনো আছে।

প্ৰশ্ন ৬: সংশ্লেষিত ডিটাৰ্জেণ্টৰ তিনিটা প্ৰকাৰ লিখা।

উত্তৰঃ তিনিটা প্ৰকাৰ হ’ল— (ক) এনায়নিক ডিটাৰ্জেণ্ট—যেনে ছ’ডিয়াম লৌৰিল ছালফেট; (খ) কেট্ আয়নিক ডিটাৰ্জেণ্ট—যেনে চেটিল ট্ৰাইমিথাইল এমোনিয়াম ব্ৰ’মাইড, যাৰ জীৱাণুনাশক গুণ আছে; (গ) অ-আয়নিক ডিটাৰ্জেণ্ট—যেনে পলিইথিলিন গ্লাইকল ষ্টিয়াৰেট।

৫–৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন উত্তৰ

প্ৰশ্ন ১: বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ ব্যথা নিৱাৰকৰ (Analgesic) বিষয়ে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ব্যথা নিৱাৰক ঔষধে চেতনা নষ্ট নকৰাকৈ ব্যথা হ্ৰাস কৰে। ই দুটা মূল প্ৰকাৰৰ— (ক) অ-নাৰ্কটিক ব্যথা নিৱাৰক: যেনে এচপিৰিন (এচিটাইল চেলিচাইলিক এচিড) আৰু পেৰাচিটামল। ই মূৰৰ বিষ, গাঁঠিৰ বিষ, মাংসপেশীৰ বিষ আৰু জ্বৰ কমায়। এচপিৰিনে প্ৰষ্টাগ্লেণ্ডিনৰ সংশ্লেষণ ৰোধ কৰে আৰু ৰক্তৰ গোট মাৰি যোৱা প্ৰতিৰোধ কৰে। (খ) নাৰ্কটিক/অপিঅইড ব্যথা নিৱাৰক: যেনে মৰ্ফিন, ক’ডিন, হেৰ’ইন। ই অপিয়াম পপি গছৰ পৰা পোৱা যায় আৰু অস্ত্ৰোপচাৰৰ পিছৰ ব্যথা, কেঞ্চাৰৰ ব্যথা আৰু গভীৰ আঘাতৰ ব্যথা উপশম কৰিবলৈ ব্যৱহৃত হয়। মাত্ৰাধিক প্ৰয়োগে আসক্তি, নিদ্ৰাহীনতা আৰু শ্বাস ৰুদ্ধ হোৱাৰ আশংকা থাকে।

প্ৰশ্ন ২: চাবোন আৰু ডিটাৰ্জেণ্টৰ পৰিষ্কাৰ-প্ৰক্ৰিয়া (Cleansing action) বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ চাবোন আৰু ডিটাৰ্জেণ্ট অণুৰ দুটা মূৰ থাকে—এটা মেৰুধৰ্মী (-COO⁻Na⁺), যাক হাইড্ৰ’ফিলিক বুলি কোৱা হয়, আৰু আনটো দীৰ্ঘ অ-মেৰুধৰ্মী হাইড্ৰ’কাৰ্বন শৃংখল, যাক হাইড্ৰ’ফোবিক বুলি কোৱা হয়। যেতিয়া পানীত চাবোন দিয়া হয়, তেতিয়া অণুবোৰে এটা গোলাকাৰ গঠন উৎপাদন কৰে যাক মাইচেল বুলি কোৱা হয়। ময়লা/তেল মাইচেলৰ ভিতৰৰ অ-মেৰুধৰ্মী অংশই আৱদ্ধ কৰি ৰাখে আৰু বাহিৰৰ মেৰুধৰ্মী অংশই পানীৰ লগত মিলি যায়। ফলত ময়লা সংলগ্ন পৃষ্ঠৰ পৰা আঁতৰি যায় আৰু পানীৰ লগত উটি যায়। সেয়ে কাপোৰ পৰিষ্কাৰ হয়।

প্ৰশ্ন ৩: কৃত্ৰিম মিঠাই (Artificial sweetener)ৰ প্ৰকাৰ আৰু গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ কৃত্ৰিম মিঠাই হ’ল এনে ৰাসায়নিক পদাৰ্থ যি কেলৰি প্ৰদান নকৰাকৈ মিঠা স্বাদ যোগায়, বিশেষকৈ মধুমেহ ৰোগী আৰু অতিৰিক্ত শৰীৰৰ ভৰ থকা ব্যক্তিৰ বাবে উপকাৰী। প্ৰধান প্ৰকাৰ— (ক) চেকাৰিন (Saccharin): চেনিতকৈ ৫৫০ গুণ মিঠা, কেলৰি ৰহিত, ১৮৭৯ চনত আৱিষ্কৃত। (খ) এচপাৰ্টেম (Aspartame): চেনিতকৈ ১০০ গুণ মিঠা, কেৱল চেতল খাদ্যত ব্যৱহাৰ্য, কাৰণ উত্তাপত স্থিৰ নহয়। (গ) চুক্ৰালজ (Sucralose): উত্তাপত স্থিৰ, খোৱা যোৱা চেনিৰ দৰে স্বাদ, পাকনিষ্পন্ন খাদ্যৰ বাবে উপযোগী। (ঘ) এলিটেম (Alitame): চেনিতকৈ প্ৰায় ২০০০ গুণ মিঠা, এচপাৰ্টেমতকৈ স্থিৰ। কৃত্ৰিম মিঠাইয়ে চেনিৰ স্থানত স্বাদ যোগাই কেলৰি গ্ৰহণ হ্ৰাস কৰি স্বাস্থ্য ৰক্ষাত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: এণ্টাচিড আৰু এণ্টিহিষ্টামিনৰ ক্ৰিয়া বুজাই লিখা।

উত্তৰঃ এণ্টাচিড: পাকস্থলীত হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এচিডৰ আধিক্য হ’লে অম্লতা, পাকস্থলীৰ আলচাৰ আদি ৰোগ হয়। এণ্টাচিডে অতিৰিক্ত এচিড নিষ্ক্ৰিয় কৰে। দুৰ্বল এণ্টাচিড—Mg(OH)₂, Al(OH)₃, NaHCO₃ ই HCl ৰ লগত প্ৰতিক্ৰিয়া কৰি লৱণ আৰু পানী উৎপাদন কৰে। আধুনিক এণ্টাচিড—ৰেনিটিডিন, ছিমেটিডিনে পাকস্থলীত এচিড উৎপাদন কৰা হিষ্টামিন H₂ ৰিচেপ্টৰক প্ৰতিৰোধ কৰে। এণ্টিহিষ্টামিন: এলাৰ্জিৰ লগত জড়িত হিষ্টামিন এক জৈৱ-যৌগ যিয়ে নাকৰ পৰা পানী বহা, হাঁপানি, চকুৰ পানী আদি লক্ষণ ঘটায়। এণ্টিহিষ্টামিনে হিষ্টামিন ৰিচেপ্টৰৰ লগত আবদ্ধ হৈ ইয়াৰ ক্ৰিয়া প্ৰতিৰোধ কৰে। উদাহৰণ—ব্ৰোমফেনিৰামিন, টেৰফেনাডিন, ছিমেটিডিন।

প্ৰশ্ন ৫: খাদ্য সংৰক্ষক (Food Preservatives)ৰ গুৰুত্ব আৰু উদাহৰণ লিখা।

উত্তৰঃ খাদ্য সংৰক্ষক হ’ল এনে ৰাসায়নিক পদাৰ্থ যি খাদ্যক ক্ষয়, ৰং সলনি, স্বাদ-গন্ধ পৰিৱৰ্তন আৰু জীৱাণু সংক্ৰমণৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। খাদ্যৰ আয়ুস বৃদ্ধিত ইহঁতে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লয়। উদাহৰণ— (ক) প্ৰাকৃতিক সংৰক্ষক: চেনি, নিমখ, ভিনেগাৰ, খাদ্য তেল। (খ) ৰাসায়নিক সংৰক্ষক: ছ’ডিয়াম বেঞ্জোয়েট (C₆H₅COONa) ফল-ৰস, জেম, জেলিত, ছ’ডিয়াম মেটাবাইছালফাইট, ছ’ডিয়াম নাইট্ৰাইট মাছ-মাংসত, প্ৰপায়’নিক এচিডৰ লৱণ পাঁউৰুটিত আৰু চৰবিক এচিডৰ লৱণ চিজত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সংৰক্ষকে অণুজীৱৰ বৃদ্ধি ৰোধ কৰে আৰু এনজাইম ক্ৰিয়া হ্ৰাস কৰে, ফলত খাদ্য বহুদিনলৈ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

---

বহু বিকল্পৰ প্ৰশ্ন (MCQ)

প্ৰশ্ন ১: এণ্টাচিড হিচাপে ব্যৱহৃত হয়—
(ক) এচপিৰিন (খ) মৰ্ফিন (গ) Mg(OH)₂ (ঘ) ভেলিয়াম
উত্তৰঃ (গ) Mg(OH)₂

প্ৰশ্ন ২: ভেলিয়াম এবিধ—
(ক) প্ৰতিজীৱাণু (খ) ট্ৰাংকুইলাইজাৰ (গ) এণ্টিচেপ্টিক (ঘ) এণ্টাচিড
উত্তৰঃ (খ) ট্ৰাংকুইলাইজাৰ

প্ৰশ্ন ৩: অপিঅইড ব্যথা নিৱাৰকৰ উদাহৰণ—
(ক) এচপিৰিন (খ) পেৰাচিটামল (গ) মৰ্ফিন (ঘ) চেকাৰিন
উত্তৰঃ (গ) মৰ্ফিন

প্ৰশ্ন ৪: চেনিতকৈ ৫৫০ গুণ মিঠা—
(ক) এচপাৰ্টেম (খ) চেকাৰিন (গ) চুক্ৰালজ (ঘ) এলিটেম
উত্তৰঃ (খ) চেকাৰিন

প্ৰশ্ন ৫: পেনিচিলিন এবিধ—
(ক) বহল-বৰ্ণালী প্ৰতিজীৱাণু (খ) সংকীৰ্ণ-বৰ্ণালী প্ৰতিজীৱাণু (গ) এণ্টাচিড (ঘ) এণ্টিচেপ্টিক
উত্তৰঃ (খ) সংকীৰ্ণ-বৰ্ণালী প্ৰতিজীৱাণু

প্ৰশ্ন ৬: ডেট’ল এবিধ—
(ক) ডিচইনফেক্টেণ্ট (খ) এণ্টিচেপ্টিক (গ) এণ্টাচিড (ঘ) এণ্টিহিষ্টামিন
উত্তৰঃ (খ) এণ্টিচেপ্টিক

প্ৰশ্ন ৭: খাদ্য সংৰক্ষক হিচাপে ব্যৱহৃত হয়—
(ক) এচপাৰ্টেম (খ) ছ’ডিয়াম বেঞ্জোয়েট (গ) মৰ্ফিন (ঘ) পেৰাচিটামল
উত্তৰঃ (খ) ছ’ডিয়াম বেঞ্জোয়েট

প্ৰশ্ন ৮: জীৱাণুনাশক গুণ থকা ডিটাৰ্জেণ্ট—
(ক) এনায়নিক (খ) কেট্ আয়নিক (গ) অ-আয়নিক (ঘ) প্ৰাকৃতিক
উত্তৰঃ (খ) কেট্ আয়নিক

প্ৰশ্ন ৯: চাবোন প্ৰস্তুতিৰ প্ৰক্ৰিয়াক কোৱা হয়—
(ক) প’লিমাৰাইজেচন (খ) স্যাপ’নিফিকেচন (গ) হাইড্ৰ’লাইছিছ (ঘ) ক্ৰেকিং
উত্তৰঃ (খ) স্যাপ’নিফিকেচন

প্ৰশ্ন ১০: এচপিৰিনৰ ৰাসায়নিক নাম—
(ক) এচিটাইল চেলিচাইলিক এচিড (খ) বেঞ্জোয়িক এচিড (গ) ফৰ্মিক এচিড (ঘ) ছাইট্ৰিক এচিড
উত্তৰঃ (ক) এচিটাইল চেলিচাইলিক এচিড

খালী ঠাই পূৰ কৰা (Fill in the Blanks)

প্ৰশ্ন ১: ________ চেনিতকৈ প্ৰায় ১০০ গুণ মিঠা।
উত্তৰঃ এচপাৰ্টেম

প্ৰশ্ন ২: ________ এবিধ অপিঅইড ব্যথা নিৱাৰক।
উত্তৰঃ মৰ্ফিন

প্ৰশ্ন ৩: পেনিচিলিন এটা ________-বৰ্ণালী প্ৰতিজীৱাণু।
উত্তৰঃ সংকীৰ্ণ

প্ৰশ্ন ৪: ________ এবিধ সাধাৰণ খাদ্য সংৰক্ষক।
উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম বেঞ্জোয়েট

প্ৰশ্ন ৫: চাবোন প্ৰস্তুতিৰ ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াক ________ বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ স্যাপ’নিফিকেচন

সঁচা/মিছা (True/False)

প্ৰশ্ন ১: এচপিৰিন এবিধ অপিঅইড ব্যথা নিৱাৰক। — উত্তৰঃ মিছা (অ-নাৰ্কটিক)

প্ৰশ্ন ২: ডেট’ল জীৱিত কলাত প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি। — উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ৩: চেকাৰিনে কেলৰি প্ৰদান কৰে। — উত্তৰঃ মিছা

প্ৰশ্ন ৪: সংশ্লেষিত ডিটাৰ্জেণ্ট কঠিন পানীতো কাৰ্যকৰী। — উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ৫: ভেলিয়াম এবিধ ব্যথা নিৱাৰক। — উত্তৰঃ মিছা (ট্ৰাংকুইলাইজাৰ)

শব্দাৰ্থ (Glossary)

অসমীয়া শব্দ	ইংৰাজী অৰ্থ	ব্যাখ্যা
ঔষধ	Drug	কম আণৱিক ভৰৰ ৰাসায়নিক পদাৰ্থ
কেমোথেৰাপী	Chemotherapy	ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰে চিকিৎসা
এণ্টাচিড	Antacid	পাকস্থলীৰ অম্লতা হ্ৰাসকাৰী
এণ্টিহিষ্টামিন	Antihistamine	হিষ্টামিন প্ৰতিৰোধক
ট্ৰাংকুইলাইজাৰ	Tranquiliser	মানসিক চাপ হ্ৰাসকাৰী
ব্যথা নিৱাৰক	Analgesic	বিষ কমোৱা ঔষধ
প্ৰতিজীৱাণু	Antibiotic	জীৱাণু ধ্বংসকাৰী
এণ্টিচেপ্টিক	Antiseptic	জীৱিত কলাৰ জীৱাণুনাশক
ডিচইনফেক্টেণ্ট	Disinfectant	অজীৱ পৃষ্ঠৰ জীৱাণুনাশক
স্যাপ’নিফিকেচন	Saponification	চাবোন উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া
মাইচেল	Micelle	চাবোন অণুৰ গোলাকাৰ গোট
হাইড্ৰ’ফিলিক	Hydrophilic	পানীপ্ৰিয় অংশ
হাইড্ৰ’ফোবিক	Hydrophobic	পানীবিদ্বেষী অংশ
চেকাৰিন	Saccharin	কৃত্ৰিম মিঠাই
এচপাৰ্টেম	Aspartame	কৃত্ৰিম মিঠাই
ছ’ডিয়াম বেঞ্জোয়েট	Sodium Benzoate	খাদ্য সংৰক্ষক
পেনিচিলিন	Penicillin	সংকীৰ্ণ-বৰ্ণালী প্ৰতিজীৱাণু
মৰ্ফিন	Morphine	অপিঅইড ব্যথা নিৱাৰক
এচপিৰিন	Aspirin	অ-নাৰ্কটিক ব্যথা নিৱাৰক
এণ্টিফাৰ্টিলিটি	Antifertility Drug	গৰ্ভনিৰোধক ঔষধ

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

প্ৰশ্ন: এণ্টিফাৰ্টিলিটি ঔষধ কি? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ এণ্টিফাৰ্টিলিটি ঔষধ হ’ল গৰ্ভনিৰোধক ঔষধ যিয়ে গৰ্ভাধান প্ৰতিৰোধ কৰে। এইবোৰ মূলতঃ কৃত্ৰিম প্ৰজেষ্টেৰন আৰু ইষ্ট্ৰ’জেন উৎপাদ। উদাহৰণ—ন’ৰিথিনড্ৰন (কৃত্ৰিম প্ৰজেষ্টেৰন) আৰু ইথাইনাইল ইষ্ট্ৰাডিঅল/ন’ভেষ্ট্ৰল (কৃত্ৰিম ইষ্ট্ৰ’জেন)। ই জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা লয়।

প্ৰশ্ন: সালফা ঔষধ কি?

উত্তৰঃ সালফা ঔষধ হ’ল ছালফোনামাইডৰ পৰা প্ৰাপ্ত প্ৰতিজীৱাণু যৌগ যি জীৱাণুৰ বৃদ্ধি ৰোধ কৰে। উদাহৰণ—ছালফাডায়াজিন, ছালফাপাইৰিডিন। ই প্ৰথম শ্ৰেণীৰ সংশ্লেষিত প্ৰতিজীৱাণু আৰু ১৯৩৫ চনত আৱিষ্কৃত হৈছিল।

প্ৰশ্ন: চাবোনে কঠিন পানীত কাম নকৰে কিয়?

উত্তৰঃ কঠিন পানীত Ca²⁺ আৰু Mg²⁺ আয়ন থাকে। চাবোনৰ লগত প্ৰতিক্ৰিয়া কৰি ই অদ্ৰৱনীয় কেলচিয়াম আৰু মেগনেছিয়াম ষ্টিয়াৰেট গঠন কৰে যিয়ে শণো-পদাৰ্থ (scum) সৃষ্টি কৰে। সেয়ে ফেন উৎপন্ন নহয় আৰু কাপোৰ পৰিষ্কাৰ নহয়।

প্ৰশ্ন: বাৰ্বিচুৰেট কি?

উত্তৰঃ বাৰ্বিচুৰেট হ’ল বাৰ্বিচুৰিক এচিডৰ পৰা প্ৰাপ্ত শক্তিশালী ট্ৰাংকুইলাইজাৰ আৰু ঘুমৰ ঔষধ, যেনে ভেৰ’নাল, লুমিনাল। ই কেন্দ্ৰীয় স্নায়ুতন্ত্ৰক হ্ৰাস কৰি নিদ্ৰা প্ৰদান কৰে। অতিৰিক্ত মাত্ৰাত মৃত্যুজনক হ’ব পাৰে।

আশাকৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে আপোনালোকক ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞান পৰীক্ষাত সহায় কৰিব। ভাল কৰি অধ্যয়ন কৰক, আৰু HSLC Guru-ৰ লগতে থাকক। সকলো শুভেচ্ছা থাকিল!