পলিমাৰ
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ পঞ্চদশ অধ্যায় পলিমাৰ (Polymers) অসমীয়া মাধ্যমত সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ আৰু শব্দাৰ্থ তালিকাৰ সৈতে এই পৃষ্ঠাত উপস্থাপন কৰা হৈছে। পলিমাৰ আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত প্লাষ্টিক, ৰবৰ, কাপোৰ আৰু ৰেজিন হিচাপে ব্যৱহাৰ হোৱা ডাঙৰ অণু (macromolecule)। এই পাঠত পলিমাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজন, পলিমাৰীকৰণৰ পদ্ধতি, বাণিজ্যিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ পলিমাৰ আৰু জৈৱ-অপঘটনযোগ্য পলিমাৰৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
পলিমাৰৰ সংজ্ঞা: পলিমাৰ (Polymer) হ’ল উচ্চ অণু-ভাৰৰ অধিকাৰী এনে এক বৃহৎ অণু (macromolecule) যিটো বহু সংখ্যক ক্ষুদ্ৰ পুনৰাবৃত্ত একক বা মনোমাৰ (monomer)-ৰ পুনৰাবৃত্ত সংযোগৰ ফলত গঠিত হয়। মনোমাৰৰ পৰা পলিমাৰ গঠন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোক পলিমাৰীকৰণ (Polymerisation) বুলি কোৱা হয়। পলিমাৰক ডাঙৰ অণু বুলি কোৱাৰ কাৰণ এই অণুবোৰৰ আণৱিক ভাৰ ১০³ৰ পৰা ১০⁷ গ্ৰাম/মোলৰ ভিতৰত থাকে।
উৎসৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাজন: (ক) প্ৰাকৃতিক পলিমাৰ (Natural polymer) — উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ পৰা প্ৰাপ্ত, যেনে চেলুলোজ, ষ্টাৰ্চ, প্ৰটিন, প্ৰাকৃতিক ৰবৰ, নিউক্লিক এচিড আদি। (খ) অৰ্ধ-সংশ্লেষিত পলিমাৰ (Semi-synthetic polymer) — প্ৰাকৃতিক পলিমাৰ ৰাসায়নিকভাৱে ৰূপান্তৰিত কৰি প্ৰস্তুত, যেনে চেলুলোজ এচিটেট (ৰেয়ন), চেলুলোজ নাইট্ৰেট। (গ) সংশ্লেষিত পলিমাৰ (Synthetic polymer) — প্ৰয়োগশালাত মানুহে প্ৰস্তুত কৰা পলিমাৰ, যেনে পলিথিন, নাইলন, পলিভিনাইল ক্লৰাইড (PVC), বেকেলাইট আদি।
গাঁথনিৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাজন: (ক) ৰেখীয় পলিমাৰ (Linear polymer) — মনোমাৰৰ এককসমূহে দীঘল সৰল শৃংখল গঠন কৰে, যেনে HDPE, PVC, নাইলন। (খ) শাখা-শৃংখল পলিমাৰ (Branched chain polymer) — মূল শৃংখলৰ পৰা পাৰ্শ্ব শাখা ওলায়, যেনে LDPE, এমিলোপেক্টিন, গ্লাইকোজেন। (গ) আঁৰ-সংযুক্ত পলিমাৰ (Cross-linked polymer) — শৃংখলবোৰ ভেলেন্সি বন্ধনেৰে আঁৰে আঁৰে সংযুক্ত হৈ ত্ৰিমাত্ৰিক জাল গঠন কৰে, যেনে বেকেলাইট, মেলামাইন, ভাল্কেনাইজড ৰবৰ।
আণৱিক বল আৰু পলিমাৰীকৰণৰ ধৰণ: আণৱিক আকৰ্ষণ বলৰ ভিত্তিত পলিমাৰক ইলাষ্ট’মাৰ (BUNA-S, ৰবৰ), আঁহ (নাইলন, টেৰিলিন), থাৰ্ম’প্লাষ্টিক (পলিথিন, PVC) আৰু থাৰ্ম’ছেটিং (বেকেলাইট, মেলামাইন) এই চাৰি ভাগত ভগোৱা হয়। পলিমাৰীকৰণ পদ্ধতিৰ ভিত্তিত — সংযোগী পলিমাৰীকৰণ (Addition polymerisation) মুক্ত ৰেডিক্যাল, কেচন বা এনিয়ন প্ৰক্ৰিয়াৰে চলে; জিগলাৰ-নাটা (Ziegler-Natta) প্ৰভাৱকেৰে ষ্টিৰিও-নিয়মিত পলিমাৰ পোৱা যায়। ঘনীভৱনী পলিমাৰীকৰণ (Condensation polymerisation) দুটা ভিন্ন ক্ৰিয়াশীল গোটৰ মাজৰ পদক্ষেপ-বৃদ্ধি (step-growth) প্ৰক্ৰিয়াৰে চলে, যাৰ ফলত H₂O, NH₃, HCl আদি ক্ষুদ্ৰ অণু মুক্ত হয়। হ’মোপলিমাৰত এক প্ৰকাৰৰ মনোমাৰ থাকে, কিন্তু কপলিমাৰত দুই বা ততোধিক প্ৰকাৰৰ মনোমাৰ থাকে। বাণিজ্যিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ পলিমাৰৰ ভিতৰত আছে — পলিথিন (LDPE আৰু HDPE), পলিপ্ৰপিলিন, PVC, টেফলন, পলিএক্ৰিল’নাইট্ৰাইল, পলিষ্টাইৰিন, নিঅ’প্ৰিন, BUNA-S, BUNA-N, নাইলন-৬, নাইলন-৬,৬, টেৰিলিন/ডেক্ৰন, বেকেলাইট, মেলামাইন আৰু ইউৰিয়া-ফ’ৰমালডিহাইড ৰেজিন। পৰিৱেশ ৰক্ষাৰ্থে জৈৱ-অপঘটনযোগ্য পলিমাৰ যেনে PHBV আৰু নাইলন-২-নাইলন-৬ ব্যৱহাৰ হয়। পলিমাৰৰ আণৱিক ভাৰ দুই প্ৰকাৰে প্ৰকাশ কৰা হয় — সংখ্যা-গড় (number-average, M̄ₙ) আৰু ওজন-গড় (weight-average, M̄ᵥᵥ)। M̄ᵥᵥ/M̄ₙ অনুপাতক বহুবিচ্ছুৰিত সূচক (PDI) বুলি কোৱা হয়।
Summary (English)
A polymer is a high molecular mass macromolecule formed by repetitive linking of small monomers through polymerisation. Polymers are classified by source (natural — cellulose, starch, proteins, natural rubber; semi-synthetic — rayon, cellulose nitrate; synthetic — polythene, nylon, PVC), by structure (linear, branched, cross-linked), by mode of polymerisation (addition and condensation), and by intermolecular forces (elastomers, fibres, thermoplastics, thermosetting polymers). Addition polymerisation may proceed through free-radical, cationic, anionic or coordination (Ziegler-Natta) mechanisms, while condensation polymerisation follows step-growth with elimination of small molecules like water or ammonia. Homopolymers contain a single monomer; copolymers combine two or more. Important commercial polymers include LDPE, HDPE, polypropylene, PVC, Teflon, polyacrylonitrile, polystyrene, neoprene, BUNA-S, BUNA-N, nylon-6, nylon-66, terylene, bakelite, melamine and urea-formaldehyde resin. To reduce environmental pollution, biodegradable polymers such as PHBV and nylon-2-nylon-6 are developed. Molecular mass of a polymer is expressed as number-average (M̄ₙ) and weight-average (M̄ᵥᵥ), and their ratio gives the polydispersity index (PDI).
প্ৰশ্নোত্তৰ (Question and Answer)
এক নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: পলিমাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ বহু সংখ্যক ক্ষুদ্ৰ মনোমাৰৰ পুনৰাবৃত্ত সংযোগৰ ফলত গঠিত উচ্চ অণু-ভাৰযুক্ত বৃহৎ অণুকে পলিমাৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ২: মনোমাৰ কি?
উত্তৰঃ পলিমাৰ গঠনৰ মৌলিক একক, অৰ্থাৎ যিবোৰ সাধাৰণ অণু পুনৰাবৃত্ত হৈ পলিমাৰ গঠন কৰে, সেইবোৰক মনোমাৰ বোলে। উদাহৰণ — ইথিলিন, প্ৰপিলিন, ভিনাইল ক্লৰাইড।
প্ৰশ্ন ৩: পলিমাৰীকৰণ কি?
উত্তৰঃ মনোমাৰৰ পৰা পলিমাৰ গঠন হোৱা ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াটোকে পলিমাৰীকৰণ বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: এটা প্ৰাকৃতিক পলিমাৰৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ চেলুলোজ, ষ্টাৰ্চ, প্ৰাকৃতিক ৰবৰ আদি প্ৰাকৃতিক পলিমাৰ।
প্ৰশ্ন ৫: ইলাষ্ট’মাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ দুৰ্বল আন্তঃআণৱিক বলৰ অধিকাৰী, ৰবৰৰ দৰে স্থিতিস্থাপক পলিমাৰক ইলাষ্ট’মাৰ বোলে। উদাহৰণ — BUNA-S, প্ৰাকৃতিক ৰবৰ।
প্ৰশ্ন ৬: থাৰ্ম’ছেটিং পলিমাৰৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বেকেলাইট, মেলামাইন আৰু ইউৰিয়া-ফ’ৰমালডিহাইড ৰেজিন থাৰ্ম’ছেটিং পলিমাৰ।
প্ৰশ্ন ৭: জিগলাৰ-নাটা প্ৰভাৱক কি?
উত্তৰঃ ট্ৰাইথিল এলুমিনিয়াম [Al(C₂H₅)₃] আৰু টাইটানিয়াম টেট্ৰাক্লৰাইড (TiCl₄)-ৰ মিশ্ৰণক জিগলাৰ-নাটা প্ৰভাৱক বোলে। ই HDPE আৰু পলিপ্ৰপিলিন প্ৰস্তুতিত ব্যৱহাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৮: নাইলন-৬,৬ ৰ মনোমাৰ দুটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ হেক্সামিথিলিন ডাইএমিন (HMDA) আৰু এডিপিক এচিড।
প্ৰশ্ন ৯: জৈৱ-অপঘটনযোগ্য পলিমাৰৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ PHBV (পলি-β-হাইড্ৰক্সিবিউটাইৰেট-co-β-হাইড্ৰক্সিভেলাৰেট) আৰু নাইলন-২-নাইলন-৬ জৈৱ-অপঘটনযোগ্য পলিমাৰ।
প্ৰশ্ন ১০: টেফলনৰ ৰাসায়নিক নাম কি?
উত্তৰঃ পলিটেট্ৰাফ্লুৰ’ইথিলিন (Polytetrafluoroethylene, PTFE)।
দুই-তিনি নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (2-3 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: হ’মোপলিমাৰ আৰু কপলিমাৰৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (i) যি পলিমাৰ এক প্ৰকাৰৰ মনোমাৰৰ পৰা গঠিত হয় তাক হ’মোপলিমাৰ বোলে; যেনে পলিথিন (-CH₂-CH₂-)ₙ। (ii) যি পলিমাৰ দুই বা ততোধিক প্ৰকাৰৰ মনোমাৰৰ পৰা গঠিত হয় তাক কপলিমাৰ বোলে; যেনে BUNA-S (১,৩-বিউটাডাইন আৰু ষ্টাইৰিনৰ পৰা)।
প্ৰশ্ন ২: সংযোগী পলিমাৰীকৰণ আৰু ঘনীভৱনী পলিমাৰীকৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (i) সংযোগী পলিমাৰীকৰণ — দ্বি-বন্ধন বা ত্ৰি-বন্ধন থকা মনোমাৰে পৰস্পৰে যোগ হৈ পলিমাৰ গঠন কৰে; কোনো উপজাত মুক্ত নহয়। উদাহৰণ — পলিথিন। (ii) ঘনীভৱনী পলিমাৰীকৰণ — দুটা ভিন্ন ক্ৰিয়াশীল গোটৰ মাজত প্ৰতিক্ৰিয়া হৈ পলিমাৰ গঠনৰ লগতে H₂O, NH₃, HCl আদি ক্ষুদ্ৰ অণু মুক্ত হয়। উদাহৰণ — নাইলন-৬,৬।
প্ৰশ্ন ৩: থাৰ্ম’প্লাষ্টিক আৰু থাৰ্ম’ছেটিং পলিমাৰৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (i) থাৰ্ম’প্লাষ্টিক — উত্তাপ দিলে কোমল হয় আৰু চেঁচা হ’লে কঠিন হয়, পুনৰ পুনৰ ছাঁচত ঢলিব পাৰি; ৰেখীয় পলিমাৰ। উদাহৰণ — পলিথিন, PVC। (ii) থাৰ্ম’ছেটিং — এবাৰ ছাঁচত ঢলাৰ পিছত পুনৰ গৰম কৰিলেও কোমল নহয়, আঁৰ-সংযুক্ত (cross-linked) পলিমাৰ। উদাহৰণ — বেকেলাইট, মেলামাইন।
প্ৰশ্ন ৪: LDPE আৰু HDPE-ৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (i) LDPE (নিম্ন ঘনত্বৰ পলিথিন) — উচ্চ চাপ (১০০০-২০০০ atm) আৰু পেৰক্সাইড আৰম্ভকেৰে প্ৰস্তুত, শাখা-শৃংখলযুক্ত, কোমল আৰু নমনীয়। ব্যৱহাৰ — প্লাষ্টিক বেগ, পেকেজিং ফিল্ম। (ii) HDPE (উচ্চ ঘনত্বৰ পলিথিন) — কম চাপত জিগলাৰ-নাটা প্ৰভাৱকেৰে প্ৰস্তুত, ৰেখীয় ও কঠিন। ব্যৱহাৰ — পাইপ, বটল, খেলনা।
প্ৰশ্ন ৫: BUNA-S আৰু BUNA-N কি? প্ৰস্তুতি লিখা।
উত্তৰঃ (i) BUNA-S — ১,৩-বিউটাডাইন আৰু ষ্টাইৰিনৰ মুক্ত-ৰেডিক্যাল কপলিমাৰীকৰণৰ ফলত গঠিত। ই কৃত্ৰিম ৰবৰ, টায়াৰ আৰু জোতাৰ চলত ব্যৱহাৰ হয়। (ii) BUNA-N — ১,৩-বিউটাডাইন আৰু এক্ৰিল’নাইট্ৰাইলৰ কপলিমাৰ। ই তেল, পেট্ৰল আৰু দ্ৰাৱকৰ পৰা প্ৰতিৰোধী, গেছকেট আৰু নলত ব্যৱহাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৬: নাইলন-৬ আৰু নাইলন-৬,৬-ৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (i) নাইলন-৬ — কেপ্ৰ’লেক্টামৰ চক্ৰভেদনৰ পৰা গঠিত হ’মোপলিমাৰ, ৬টা কাৰ্বনযুক্ত মনোমাৰ এটা। (ii) নাইলন-৬,৬ — হেক্সামিথিলিন ডাইএমিন আৰু এডিপিক এচিডৰ ঘনীভৱনৰ ফলত গঠিত কপলিমাৰ, প্ৰতিটো মনোমাৰত ৬টা কাৰ্বন থাকে। ই দড়ি, কাপোৰ আৰু ব্ৰাছত ব্যৱহাৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৭: সংখ্যা-গড় আৰু ওজন-গড় আণৱিক ভাৰৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (i) সংখ্যা-গড় M̄ₙ = Σ(NᵢMᵢ)/ΣNᵢ, য’ত Nᵢ হৈছে Mᵢ আণৱিক ভাৰযুক্ত অণুৰ সংখ্যা। ই আবিদ্ধ চাপ, হিমাংক হ্ৰাস আদি যৌগ-সংখ্যা ধৰ্মৰ পৰা পোৱা যায়। (ii) ওজন-গড় M̄ᵥᵥ = Σ(NᵢMᵢ²)/Σ(NᵢMᵢ)। ই পোহৰ-বিচ্ছুৰণ আৰু অৱক্ষেপণৰ পৰা পোৱা যায়। সাধাৰণতে M̄ᵥᵥ ≥ M̄ₙ।
পাঁচ-সাত নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (5-7 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: পলিমাৰৰ শ্ৰেণীবিভাজনৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ পলিমাৰক বিভিন্ন ধৰণে শ্ৰেণীভাগ কৰা হয়:
- উৎসৰ ভিত্তিত: (i) প্ৰাকৃতিক — চেলুলোজ, ষ্টাৰ্চ, প্ৰটিন; (ii) অৰ্ধ-সংশ্লেষিত — ৰেয়ন, চেলুলোজ এচিটেট; (iii) সংশ্লেষিত — পলিথিন, নাইলন।
- গাঁথনিৰ ভিত্তিত: (i) ৰেখীয় (HDPE, নাইলন), (ii) শাখা-শৃংখল (LDPE, এমিলোপেক্টিন), (iii) আঁৰ-সংযুক্ত (বেকেলাইট, ভাল্কেনাইজড ৰবৰ)।
- পলিমাৰীকৰণ পদ্ধতিৰ ভিত্তিত: (i) সংযোগী পলিমাৰ — পলিথিন, পলিপ্ৰপিলিন; (ii) ঘনীভৱনী পলিমাৰ — নাইলন, টেৰিলিন।
- আণৱিক বলৰ ভিত্তিত: (i) ইলাষ্ট’মাৰ — BUNA-S, ৰবৰ; (ii) আঁহ — নাইলন, টেৰিলিন; (iii) থাৰ্ম’প্লাষ্টিক — পলিথিন, PVC; (iv) থাৰ্ম’ছেটিং — বেকেলাইট, মেলামাইন।
- মনোমাৰৰ সংখ্যা মতে: হ’মোপলিমাৰ আৰু কপলিমাৰ।
প্ৰশ্ন ২: মুক্ত ৰেডিক্যাল প্ৰক্ৰিয়াৰে ইথিলিনৰ পৰা পলিথিনৰ পলিমাৰীকৰণ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মুক্ত-ৰেডিক্যাল পলিমাৰীকৰণৰ তিনিটা পদক্ষেপ:
- আৰম্ভণ (Initiation): বেঞ্জাইল পেৰক্সাইডে উত্তাপত ভাঙি ফেনাইল ৰেডিক্যাল (Ph•) দিয়ে; এই ৰেডিক্যাল ইথিলিনৰ দ্বি-বন্ধনত যোগ হৈ Ph–CH₂–CH₂• ৰেডিক্যাল গঠন কৰে।
- প্ৰচাৰ (Propagation): এই ৰেডিক্যাল আন এটা ইথিলিন অণুৰ সৈতে যোগ হৈ ডাঙৰ ৰেডিক্যাল গঠন কৰে আৰু এই প্ৰক্ৰিয়া পুনৰাবৃত্ত হৈ থাকে: Ph–CH₂–CH₂–CH₂–CH₂• ইত্যাদি।
- সমাপ্তি (Termination): দুটা ৰেডিক্যাল পৰস্পৰে সংযোগ হ’লে বা অসমানুপাতী হ’লে শৃংখল বৃদ্ধি বন্ধ হয় আৰু পলিথিন অণু লাভ হয়।
প্ৰশ্ন ৩: তলত উল্লেখ কৰা পলিমাৰবোৰৰ প্ৰস্তুতি, মনোমাৰ আৰু ব্যৱহাৰ লিখা: (ক) টেফলন, (খ) PVC, (গ) পলিএক্ৰিল’নাইট্ৰাইল, (ঘ) নিঅ’প্ৰিন।
উত্তৰঃ
- টেফলন: মনোমাৰ — টেট্ৰাফ্লুৰ’ইথিলিন (CF₂=CF₂); উচ্চ চাপত পেৰক্সাইডেৰে পলিমাৰীকৰণ। ব্যৱহাৰ — অজঁটি বাচন, ছিল, ৰাসায়নিক উপকৰণ।
- PVC: মনোমাৰ — ভিনাইল ক্লৰাইড (CH₂=CHCl); সংযোগী পলিমাৰীকৰণ। ব্যৱহাৰ — পাইপ, ৰেইনক’ট, কেবল কভাৰ, ফ্ল’ৰিং।
- পলিএক্ৰিল’নাইট্ৰাইল: মনোমাৰ — এক্ৰিল’নাইট্ৰাইল (CH₂=CH–CN); পেৰক্সাইড আৰম্ভকেৰে পলিমাৰীকৰণ। ব্যৱহাৰ — অৰল’ন আঁহ, কম্বল, কাৰ্পেট।
- নিঅ’প্ৰিন: মনোমাৰ — ক্ল’ৰ’প্ৰিন (CH₂=CCl–CH=CH₂); মুক্ত-ৰেডিক্যাল পলিমাৰীকৰণ। ব্যৱহাৰ — পেট্ৰলৰ পৰা প্ৰতিৰোধী নল, গেছকেট, কনভেয়ৰ বেল্ট।
প্ৰশ্ন ৪: নাইলন-৬,৬, টেৰিলিন আৰু বেকেলাইটৰ প্ৰস্তুতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ
- নাইলন-৬,৬: হেক্সামিথিলিন ডাইএমিন [H₂N–(CH₂)₆–NH₂] আৰু এডিপিক এচিড [HOOC–(CH₂)₄–COOH]-ৰ ঘনীভৱন পলিমাৰীকৰণ। উচ্চ তাপ আৰু চাপত পানী মুক্ত হৈ এমাইড বন্ধন গঠন কৰে। ব্যৱহাৰ — কাপোৰ, দড়ি, ব্ৰাছ।
- টেৰিলিন (ডেক্ৰন): ইথিলিন গ্লাইকল আৰু টেৰেফথেলিক এচিডৰ ঘনীভৱনৰ ফলত প্ৰাপ্ত পলিএষ্টাৰ। প্ৰভাৱক — জিংক এচিটেট-এন্টিমনি ট্ৰাইঅক্সাইড। ব্যৱহাৰ — পোহাক, পাল কাপোৰ, ম্যাগনেটিক টেপ।
- বেকেলাইট: ফেনল আৰু ফৰ্মালডিহাইডৰ ঘনীভৱনত প্ৰথমে নবোলেক, পিছত ৰেজ’ল আৰু অৱশেষত ত্ৰিমাত্ৰিক আঁৰ-সংযুক্ত বেকেলাইট গঠন হয়। ব্যৱহাৰ — সুইচ্, হেণ্ডেল, কম্পিউটাৰৰ অংশ।
প্ৰশ্ন ৫: পলিমাৰৰ আণৱিক ভাৰ পৰিমাপৰ পদ্ধতি আৰু গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ পলিমাৰৰ ভৌতিক ধৰ্ম যেনে দৃঢ়তা, স্থিতিস্থাপকতা, গলনাংক, দ্ৰাব্যতা আৰু সান্দ্ৰতা — সকলো আণৱিক ভাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। পলিমাৰৰ অণুৰ আকাৰ একে নহয় বাবে গড় আণৱিক ভাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
- সংখ্যা-গড় আণৱিক ভাৰ (M̄ₙ): মুঠ ভৰক মুঠ অণু-সংখ্যাৰে ভাগ কৰিলে পোৱা যায়। ই আবিদ্ধ চাপ, হিমাংক হ্ৰাস আৰু স্ফুটনাংক বৃদ্ধিৰ পৰা পৰিমাপ কৰা হয়।
- ওজন-গড় আণৱিক ভাৰ (M̄ᵥᵥ): অণুৰ ওজনক আধাৰ কৰি গণনা কৰা হয়। ই পোহৰ-বিচ্ছুৰণ, অতি-কেন্দ্ৰাপসাৰিতা পদ্ধতিৰে নিৰ্ণয় কৰা হয়।
- PDI (M̄ᵥᵥ/M̄ₙ): ১ হ’লে পলিমাৰটো এক-বিচ্ছুৰিত (monodisperse), ১তকৈ ডাঙৰ হ’লে বহু-বিচ্ছুৰিত। সংশ্লেষিত পলিমাৰৰ PDI সাধাৰণতে ১তকৈ অধিক।
প্ৰশ্ন ৬: জৈৱ-অপঘটনযোগ্য পলিমাৰ কাক বোলে? PHBV আৰু নাইলন-২-নাইলন-৬-ৰ গঠন আৰু ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ অণুজীৱ আৰু এনজাইমে অপঘটিত কৰিব পৰা পলিমাৰক জৈৱ-অপঘটনযোগ্য পলিমাৰ বোলে। সাধাৰণ পলিমাৰ যেনে পলিথিন পৰিৱেশৰ পৰা সহজে নষ্ট নহয় কাৰণে এই পলিমাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা।
- PHBV: ৩-হাইড্ৰক্সিবিউটাইৰিক এচিড আৰু ৩-হাইড্ৰক্সিভেলাৰিক এচিডৰ কপলিমাৰ। ই অস্ত্ৰোপচাৰৰ চিলাই, মাদক ঔষধ ক্ৰমান্বয়ে ৰিলিজ কৰা পেকেজিং বাবে ব্যৱহাৰ হয়।
- নাইলন-২-নাইলন-৬: গ্লাইচিন (H₂N–CH₂–COOH) আৰু এমিন’কেপ্ৰইক এচিড [H₂N–(CH₂)₅–COOH]-ৰ পৰিৱৰ্তিত পলিএমাইড। ই পচন সাৰৰ থলি আৰু পেকেজিংৰ বাবে ব্যৱহাৰ হয়।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: তলৰ কোনটো প্ৰাকৃতিক পলিমাৰ?
(ক) নাইলন-৬,৬ (খ) চেলুলোজ (গ) PVC (ঘ) টেফলন
উত্তৰঃ (খ) চেলুলোজ
প্ৰশ্ন ২: বেকেলাইট ক’ৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা হয়?
(ক) ফেনল + ফৰ্মালডিহাইড (খ) ইউৰিয়া + ফৰ্মালডিহাইড (গ) মেলামাইন + ফৰ্মালডিহাইড (ঘ) ইথিলিন গ্লাইকল + টেৰেফথেলিক এচিড
উত্তৰঃ (ক) ফেনল + ফৰ্মালডিহাইড
প্ৰশ্ন ৩: জিগলাৰ-নাটা প্ৰভাৱকৰ উপাদান কি?
(ক) AlCl₃ + HCl (খ) Al(C₂H₅)₃ + TiCl₄ (গ) FeCl₃ + Cu (ঘ) Ni + H₂
উত্তৰঃ (খ) Al(C₂H₅)₃ + TiCl₄
প্ৰশ্ন ৪: BUNA-S ত ‘S’ কাৰে সূচায়?
(ক) চালফাৰ (খ) ষ্টাইৰিন (গ) ছিলিকন (ঘ) ছ’ডিয়াম
উত্তৰঃ (খ) ষ্টাইৰিন
প্ৰশ্ন ৫: তলৰ কোনটো ঘনীভৱনী পলিমাৰ?
(ক) পলিথিন (খ) PVC (গ) নাইলন-৬,৬ (ঘ) পলিপ্ৰপিলিন
উত্তৰঃ (গ) নাইলন-৬,৬
প্ৰশ্ন ৬: টেফলনৰ মনোমাৰ কি?
(ক) ভিনাইল ক্লৰাইড (খ) ক্ল’ৰ’প্ৰিন (গ) টেট্ৰাফ্লুৰ’ইথিলিন (ঘ) ইথিলিন
উত্তৰঃ (গ) টেট্ৰাফ্লুৰ’ইথিলিন
প্ৰশ্ন ৭: তলৰ কোনটো ইলাষ্ট’মাৰ?
(ক) নাইলন (খ) BUNA-S (গ) বেকেলাইট (ঘ) টেৰিলিন
উত্তৰঃ (খ) BUNA-S
প্ৰশ্ন ৮: নাইলন-৬-ৰ মনোমাৰ কি?
(ক) এডিপিক এচিড (খ) HMDA (গ) কেপ্ৰ’লেক্টাম (ঘ) ইথিলিন গ্লাইকল
উত্তৰঃ (গ) কেপ্ৰ’লেক্টাম
প্ৰশ্ন ৯: তলৰ কোনটো জৈৱ-অপঘটনযোগ্য পলিমাৰ?
(ক) পলিথিন (খ) PHBV (গ) PVC (ঘ) টেফলন
উত্তৰঃ (খ) PHBV
প্ৰশ্ন ১০: ডেক্ৰন কাৰ আন এটা নাম?
(ক) নাইলন-৬,৬ (খ) টেৰিলিন (গ) ৰেয়ন (ঘ) অৰল’ন
উত্তৰঃ (খ) টেৰিলিন
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১: পলিমাৰ গঠনৰ মৌলিক একককে ___________ বোলে।
উত্তৰঃ মনোমাৰ
প্ৰশ্ন ২: বেকেলাইট ___________ প্ৰকাৰৰ পলিমাৰ।
উত্তৰঃ থাৰ্ম’ছেটিং
প্ৰশ্ন ৩: নিঅ’প্ৰিনৰ মনোমাৰ ___________।
উত্তৰঃ ক্ল’ৰ’প্ৰিন
প্ৰশ্ন ৪: ___________ পলিমাৰীকৰণত পানী মুক্ত হয়।
উত্তৰঃ ঘনীভৱনী
প্ৰশ্ন ৫: M̄ᵥᵥ আৰু M̄ₙ-ৰ অনুপাতক ___________ সূচক বোলে।
উত্তৰঃ বহুবিচ্ছুৰিত (Polydispersity Index, PDI)
সঁচা/মিছা (True/False)
প্ৰশ্ন ১: চেলুলোজ এটা সংশ্লেষিত পলিমাৰ। উত্তৰঃ মিছা (চেলুলোজ প্ৰাকৃতিক পলিমাৰ)
প্ৰশ্ন ২: HDPE-ত শাখা থাকে। উত্তৰঃ মিছা (HDPE ৰেখীয় পলিমাৰ)
প্ৰশ্ন ৩: নাইলন-৬,৬ এটা ঘনীভৱনী পলিমাৰ। উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ৪: থাৰ্ম’ছেটিং পলিমাৰ পুনৰ ছাঁচত ঢালিব পাৰি। উত্তৰঃ মিছা
প্ৰশ্ন ৫: PHBV এটা জৈৱ-অপঘটনযোগ্য পলিমাৰ। উত্তৰঃ সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Polymer | পলিমাৰ / বহুঅংশী অণু |
| Monomer | মনোমাৰ / মৌলিক একক |
| Polymerisation | পলিমাৰীকৰণ |
| Macromolecule | বৃহৎ অণু |
| Natural Polymer | প্ৰাকৃতিক পলিমাৰ |
| Synthetic Polymer | সংশ্লেষিত পলিমাৰ |
| Semi-synthetic | অৰ্ধ-সংশ্লেষিত |
| Linear Polymer | ৰেখীয় পলিমাৰ |
| Branched Polymer | শাখা-শৃংখল পলিমাৰ |
| Cross-linked Polymer | আঁৰ-সংযুক্ত পলিমাৰ |
| Addition Polymerisation | সংযোগী পলিমাৰীকৰণ |
| Condensation Polymerisation | ঘনীভৱনী পলিমাৰীকৰণ |
| Free Radical | মুক্ত ৰেডিক্যাল |
| Cationic | কেচনীয় |
| Anionic | এনিয়নীয় |
| Ziegler-Natta Catalyst | জিগলাৰ-নাটা প্ৰভাৱক |
| Step-growth | পদক্ষেপ-বৃদ্ধি |
| Homopolymer | হ’মোপলিমাৰ |
| Copolymer | কপলিমাৰ |
| Elastomer | ইলাষ্ট’মাৰ |
| Fibre | আঁহ |
| Thermoplastic | থাৰ্ম’প্লাষ্টিক |
| Thermosetting | থাৰ্ম’ছেটিং |
| Polythene (LDPE) | নিম্ন ঘনত্বৰ পলিথিন |
| Polythene (HDPE) | উচ্চ ঘনত্বৰ পলিথিন |
| Polypropylene | পলিপ্ৰপিলিন |
| PVC | পলিভিনাইল ক্লৰাইড |
| Teflon | টেফলন |
| Polyacrylonitrile | পলিএক্ৰিল’নাইট্ৰাইল |
| Polystyrene | পলিষ্টাইৰিন |
| Neoprene | নিঅ’প্ৰিন |
| BUNA-S | বুনা-এছ |
| BUNA-N | বুনা-এন |
| Nylon-6 | নাইলন-৬ |
| Nylon-6,6 | নাইলন-৬,৬ |
| Terylene/Dacron | টেৰিলিন/ডেক্ৰন |
| Bakelite | বেকেলাইট |
| Melamine | মেলামাইন |
| Urea-formaldehyde | ইউৰিয়া-ফৰ্মালডিহাইড |
| Biodegradable | জৈৱ-অপঘটনযোগ্য |
| PHBV | পি.এইচ.বি.ভি |
| Number-average | সংখ্যা-গড় |
| Weight-average | ওজন-গড় |
| Polydispersity Index | বহুবিচ্ছুৰিত সূচক |
| Caprolactam | কেপ্ৰ’লেক্টাম |
| Adipic Acid | এডিপিক এচিড |
| Hexamethylene Diamine | হেক্সামিথিলিন ডাইএমিন |
| Ethylene Glycol | ইথিলিন গ্লাইকল |
| Terephthalic Acid | টেৰেফথেলিক এচিড |
| Vulcanisation | ভাল্কেনাইজেশন |
| Phenol | ফেনল |
| Formaldehyde | ফৰ্মালডিহাইড |
| Resin | ৰেজিন |
| Initiation | আৰম্ভণ |
| Propagation | প্ৰচাৰ |
| Termination | সমাপ্তি |