Chapter 13 — এমিনছ (Amines)
HSLC Guru-ত আপোনাক স্বাগতম! এই পাঠত আমি ASSEB Class 12 ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ ত্ৰয়োদশ অধ্যায় এমিনছ (Amines)-ৰ বিষয়ে বিশদভাৱে অধ্যয়ন কৰিম। এমিনছ হৈছে এমোনিয়াৰ অৰ্গানিক ব্যুৎপন্ন (organic derivatives) য’ত নাইট্ৰ’জেন পৰমাণুৰ এটা, দুটা বা তিনিটাও হাইড্ৰ’জেন পৰমাণু এলকাইল বা এৰাইল গোটেৰে প্ৰতিস্থাপিত হৈ থাকে। এই শ্ৰেণীৰ যৌগসমূহ ঔষধ, ৰং আৰু পলিমাৰ উদ্যোগত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। আমি ইয়াত শ্ৰেণীবিভাজন, প্ৰস্তুতি প্ৰণালী, ৰাসায়নিক বৈশিষ্ট্য, ডাইএজ’নিয়াম লৱণ আৰু হিন্সবাৰ্গ পৰীক্ষাৰ বিষয়েও আলোচনা কৰিম।
সাৰাংশ (Assamese Summary)
শ্ৰেণীবিভাজন আৰু গাঠনি: এমিনছসমূহক নাইট্ৰ’জেন পৰমাণুৰ সৈতে যুক্ত এলকাইল/এৰাইল গোটৰ সংখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি প্ৰাথমিক (1°), দ্বিতীয়ক (2°), তৃতীয়ক (3°) আৰু কোৱাটাৰনাৰী এমোনিয়াম লৱণ (Quaternary ammonium salt) — এই চাৰি শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়। নাইট্ৰ’জেন পৰমাণুটো sp³ সংকৰিত (hybridised) আৰু ইয়াত এযোৰ অযুগ্মিত (lone pair) ইলেক্ট্ৰন থাকে; ফলত এমিনছসমূহৰ গাঠনি পিৰামিডাল (pyramidal) হয়। নামকৰণ পদ্ধতিত সাধাৰণ পদ্ধতিত এলকাইল গোটৰ নামৰ পিছত amine যোগ কৰা হয় (যেনে methylamine), আনহাতে IUPAC পদ্ধতিত alkanamine ব্যৱহাৰ কৰা হয় (যেনে methanamine, ethan-1-amine)। এৰোমেটিক এমিনছ এনিলিনক benzenamine বুলি কোৱা হয়।
প্ৰস্তুতি প্ৰণালী: এমিনছ প্ৰস্তুতিৰ কেইবাটাও পদ্ধতি আছে — (১) হ’ফমেন এমোনলাইছিছ: হেল’এলকেইনৰ লগত এমোনিয়াৰ বিক্ৰিয়াত 1°, 2°, 3° এমিন আৰু কোৱাটাৰনাৰী লৱণ পোৱা যায়; (২) নাইট্ৰ’ যৌগৰ বিজাৰণ: Sn/HCl বা H₂/Ni দ্বাৰা R–NO₂ ৰ পৰা R–NH₂; (৩) নাইট্ৰাইল আৰু এমাইডৰ বিজাৰণ: LiAlH₄ বা H₂/Ni প্ৰয়োগ কৰি R–CN ৰ পৰা R–CH₂–NH₂ আৰু R–CONH₂ ৰ পৰা R–CH₂–NH₂ পোৱা যায়; (৪) হ’ফমেন ব্ৰ’মামাইড অৱনয়ন (degradation): এমাইডৰ লগত Br₂ আৰু KOH-এ এক কম কাৰ্বনযুক্ত 1° এমিন প্ৰদান কৰে; (৫) গেব্ৰিয়েল ফ’থালিমাইড সংশ্লেষণ: শুদ্ধ এলিফেটিক 1° এমিন প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতি, ই এৰাইল এমিন দিব নোৱাৰে।
ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম: N–H বন্ধন থকা 1° আৰু 2° এমিনৰ মাজত আন্তঃআণৱিক হাইড্ৰ’জেন বন্ধন (H-bonding) থকাৰ বাবে ইয়াৰ স্ফুটনাংক (BP) সমআণৱিক ভৰৰ এলকেইনতকৈ অধিক কিন্তু এলক’হলতকৈ কম। এমিনৰ মৌলিকতা (basicity) — গেছীয় অৱস্থাত: 3° > 2° > 1° > NH₃; জলীয় দ্ৰৱণত এলিফেটিক এমিনৰ ক্ষেত্ৰত: 2° > 1° > 3° > NH₃ (steric + solvation প্ৰভাৱৰ ফল); এনিলিনৰ মৌলিকতা NH₃ তকৈ কম (lone pair বেঞ্জিন বলয়ত ডিল’কেলাইজড হোৱাৰ বাবে)। এমিনে এলকাইলেচন (alkylation), এচাইলেচন (acylation, যাত N-substituted amide পোৱা যায়) আৰু HONO-ৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰে — 1° এলিফেটিক এমিনে এলক’হল + N₂↑ দিয়ে, 1° এৰোমেটিক এমিনে ঠাণ্ডা (273–278 K) অৱস্থাত ডাইএজ’নিয়াম লৱণ দিয়ে, 2° এমিনে N-নাইট্ৰছ’এমিন দিয়ে আৰু 3° এলিফেটিক এমিনে কোনো বিক্ৰিয়া নকৰে। কাৰ্বাইলএমিন পৰীক্ষা (carbylamine test) — 1° এমিন + CHCl₃ + alc. KOH → দুৰ্গন্ধযুক্ত আইছ’চাইনাইড — এই পৰীক্ষাত কেৱল 1° এমিনেহে ধনাত্মক ফল দিয়ে। এৰোমেটিক এমিনছত –NH₂ গোট অৰ্থ’/পেৰা নিৰ্দেশক (o,p-directing) আৰু অভিকাৰক সক্ৰিয়কাৰক হোৱাৰ বাবে ইলেক্ট্ৰ’ফাইল প্ৰতিস্থাপন (electrophilic substitution) সহজে ঘটে।
ডাইএজ’নিয়াম লৱণ আৰু হিন্সবাৰ্গ পৰীক্ষা: এনিলিনৰ লগত NaNO₂ + HCl ৰ বিক্ৰিয়াৰ পৰা (273–278 K) বেঞ্জিনডাইএজ’নিয়াম ক্ল’ৰাইড (C₆H₅N₂⁺Cl⁻) প্ৰস্তুত হয় — এই প্ৰক্ৰিয়াক ডাইএজ’টাইজেচন (diazotisation) বোলে। ইয়াৰ মুখ্য বিক্ৰিয়াসমূহ — সেণ্ডমেয়াৰ বিক্ৰিয়া (Sandmeyer: CuCl/CuBr/CuCN ৰ লগত -Cl, -Br, -CN প্ৰৱেশ), গাটাৰমেন বিক্ৰিয়া (Gattermann: Cu/HCl বা Cu/HBr ব্যৱহাৰ), ফিন’লৰ লগত মিলন বিক্ৰিয়া কৰি কমলা ৰঙৰ এজ’ ৰং (azo dye, p-hydroxyazobenzene) উৎপন্ন কৰে। হিন্সবাৰ্গ পৰীক্ষা (Hinsberg test) — বেঞ্জিনছালফ’নিল ক্ল’ৰাইড (C₆H₅SO₂Cl) ব্যৱহাৰ কৰি 1°, 2°, 3° এমিনছ পৃথক কৰা হয়: 1° এমিনৰ পৰা KOH-ত দ্ৰৱণীয় কঠিন; 2° এমিনৰ পৰা KOH-ত অদ্ৰৱণীয় কঠিন; 3° এমিনে কোনো বিক্ৰিয়া নকৰে।
Summary (English)
Amines are organic derivatives of ammonia in which one, two, or three hydrogen atoms are replaced by alkyl or aryl groups, giving rise to primary (1°), secondary (2°), tertiary (3°) amines and quaternary ammonium salts. Nitrogen is sp³ hybridised with a lone pair, producing a pyramidal geometry. Amines are prepared by Hoffmann ammonolysis of haloalkanes, reduction of nitro compounds (Sn/HCl), nitriles and amides (LiAlH₄ or H₂/Ni), Hofmann bromamide degradation (which gives a 1° amine with one carbon less), and Gabriel phthalimide synthesis (yielding pure aliphatic 1° amines only). Lower amines form intermolecular H-bonds, raising their boiling points above alkanes. Basicity in the gas phase follows 3° > 2° > 1° > NH₃, while in aqueous solution it depends on solvation and steric factors. Aniline is less basic than ammonia. Amines undergo alkylation, acylation, reaction with HNO₂, the carbylamine test (1° only) and electrophilic substitution. Diazonium salts undergo Sandmeyer, Gattermann and azo coupling reactions. The Hinsberg test distinguishes 1°, 2° and 3° amines.
শ্ৰেণীবিভাজন তালিকা
| শ্ৰেণী | সাধাৰণ গাঠনি | উদাহৰণ |
|---|---|---|
| প্ৰাথমিক (1°) | R–NH₂ | CH₃NH₂, C₆H₅NH₂ |
| দ্বিতীয়ক (2°) | R₂NH | (CH₃)₂NH |
| তৃতীয়ক (3°) | R₃N | (CH₃)₃N |
| কোৱাটাৰনাৰী লৱণ | R₄N⁺X⁻ | (CH₃)₄N⁺I⁻ |
মুখ্য পইণ্টসমূহ (Key Points)
- এমিন হ’ল NH₃ ৰ অৰ্গানিক ব্যুৎপন্ন; নাইট্ৰ’জেনৰ লগত যুক্ত হাইড্ৰ’কাৰ্বন গোটৰ সংখ্যাৰ আধাৰত 1°, 2°, 3° আৰু কোৱাটাৰনাৰী লৱণ।
- সাধাৰণ নামকৰণ: এলকাইল গোট + amine; IUPAC: alkanamine।
- নাইট্ৰ’জেনৰ গাঠনি: sp³, পিৰামিডাল, এযোৰ অযুগ্মিত ইলেক্ট্ৰন।
- হ’ফমেন এমোনলাইছিছত এক বিক্ৰিয়াত 1°, 2°, 3° এমিন আৰু কোৱাটাৰনাৰী লৱণৰ মিশ্ৰণ পোৱা যায়।
- হ’ফমেন ব্ৰ’মামাইড: এক কাৰ্বন কম 1° এমিন; গেব্ৰিয়েল সংশ্লেষণ: শুদ্ধ 1° এলিফেটিক এমিন।
- মৌলিকতা গেছীয়: 3°>2°>1°>NH₃; জলীয়: 2°>1°>3°>NH₃ (এলিফেটিক); এনিলিন < NH₃।
- HONO পৰীক্ষা: 1°(R) → এলক’হল+N₂; 1°(Ar) → ডাইএজ’নিয়াম লৱণ; 2° → N-নাইট্ৰছ’এমিন; 3°(R) → বিক্ৰিয়া নকৰে।
- কাৰ্বাইলএমিন পৰীক্ষা: 1° এমিনে দুৰ্গন্ধযুক্ত আইছ’চাইনাইড দিয়ে।
- হিন্সবাৰ্গ অভিকাৰক C₆H₅SO₂Cl: 1° (KOH-দ্ৰৱণীয়), 2° (অদ্ৰৱণীয়), 3° (নিষ্ক্ৰিয়)।
- ডাইএজ’নিয়াম লৱণ → সেণ্ডমেয়াৰ, গাটাৰমেন, এজ’ মিলন (কমলা ৰং)।
প্ৰশ্ন উত্তৰ (1 Mark)
প্ৰশ্ন ১: এমিন কাক বোলে?
উত্তৰঃ এমোনিয়াৰ এক বা একাধিক হাইড্ৰ’জেন পৰমাণু এলকাইল বা এৰাইল গোটেৰে প্ৰতিস্থাপিত হোৱা যৌগক এমিন বোলে।
প্ৰশ্ন ২: এনিলিনৰ IUPAC নাম কি?
উত্তৰঃ বেঞ্জিনএমিন (Benzenamine)।
প্ৰশ্ন ৩: এমিনছত নাইট্ৰ’জেন পৰমাণুৰ সংকৰণ কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ sp³ সংকৰণ আৰু গাঠনি পিৰামিডাল।
প্ৰশ্ন ৪: গেব্ৰিয়েল সংশ্লেষণত কি ৰাসায়নিক যৌগ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ ফ’থালিমাইড (Phthalimide)।
প্ৰশ্ন ৫: ডাইএজ’টাইজেচন কাক বোলে?
উত্তৰঃ ঠাণ্ডা (273–278 K) অৱস্থাত প্ৰাথমিক এৰোমেটিক এমিনৰ পৰা NaNO₂ + HCl-ৰ সহায়ত ডাইএজ’নিয়াম লৱণ প্ৰস্তুত কৰা প্ৰক্ৰিয়াক ডাইএজ’টাইজেচন বোলে।
প্ৰশ্ন ৬: কাৰ্বাইলএমিন পৰীক্ষাত কোন এমিনে ধনাত্মক ফল দিয়ে?
উত্তৰঃ কেৱল প্ৰাথমিক (1°) এমিনে।
প্ৰশ্ন ৭: হ’ফমেন ব্ৰ’মামাইড বিক্ৰিয়াত উৎপাদিত এমিনৰ কাৰ্বন সংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তন কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ মূল এমাইডতকৈ এটা কাৰ্বন কম।
প্ৰশ্ন ৮: সেণ্ডমেয়াৰ বিক্ৰিয়াত কোন উৎপ্ৰেৰক ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ CuCl, CuBr বা CuCN।
প্ৰশ্ন ৯: এনিলিন NH₃-তকৈ কম মৌলিক হোৱাৰ মূল কাৰণ কি?
উত্তৰঃ নাইট্ৰ’জেনৰ অযুগ্মিত ইলেক্ট্ৰন বেঞ্জিন বলয়ত ডিল’কেলাইজড হৈ যোৱাৰ বাবে।
প্ৰশ্ন ১০: হিন্সবাৰ্গ পৰীক্ষাত ব্যৱহৃত অভিকাৰকৰ নাম কি?
উত্তৰঃ বেঞ্জিনছালফ’নিল ক্ল’ৰাইড (C₆H₅SO₂Cl)।
প্ৰশ্ন উত্তৰ (2-3 Marks)
প্ৰশ্ন ১১: 1°, 2°, 3° এমিন উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰঃ 1° এমিন: CH₃NH₂ (মিথেনএমিন); 2° এমিন: (CH₃)₂NH (N-মিথাইলমিথেনএমিন); 3° এমিন: (CH₃)₃N (N,N-ডাইমিথাইলমিথেনএমিন)। নাইট্ৰ’জেনৰ লগত যুক্ত এলকাইল গোটৰ সংখ্যা ক্ৰমে ১, ২, ৩।
প্ৰশ্ন ১২: গেব্ৰিয়েল ফ’থালিমাইড সংশ্লেষণৰ মূল পদক্ষেপ লিখা।
উত্তৰঃ (১) ফ’থালিমাইড + KOH → পটাছিয়াম ফ’থালিমাইড; (২) ইয়াৰ পিছত এলকাইল হেলাইডৰ লগত উত্তপ্ত কৰিলে N-এলকাইল ফ’থালিমাইড পোৱা যায়; (৩) লঘু ক্ষাৰ বা এচিড দ্বাৰা জলবিশ্লেষণ কৰিলে শুদ্ধ প্ৰাথমিক এলিফেটিক এমিন পোৱা যায়। এই পদ্ধতিৰে এৰোমেটিক এমিন প্ৰস্তুত কৰা সম্ভৱ নহয়।
প্ৰশ্ন ১৩: এলিফেটিক এমিনৰ মৌলিকতাৰ ক্ৰম জলীয় দ্ৰৱণত কেনেকুৱা — ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জলীয় দ্ৰৱণত ক্ৰম: 2° > 1° > 3° > NH₃। ই +I প্ৰভাৱে এমিনক বেছি মৌলিক কৰে কিন্তু 3° এমিনত তিনিটা এলকাইল গোটে উৎপন্ন এমোনিয়াম আয়নৰ স’লভেচন (solvation) আৰু H-bonding বাধা দিয়ে; ফলত steric ৰোধৰ বাবে 3° এমিনৰ মৌলিকতা হ্ৰাস পায়।
প্ৰশ্ন ১৪: 1° এমিন আৰু 2° এমিনক HONO ৰ লগত বিক্ৰিয়াৰ ভিত্তিত পৃথক কৰা।
উত্তৰঃ 1° এলিফেটিক এমিন + HONO → এলক’হল + N₂↑ (গেছ নিৰ্গত); 1° এৰোমেটিক এমিন + HONO (ঠাণ্ডা) → ডাইএজ’নিয়াম লৱণ; 2° এমিন + HONO → হালধীয়া তেলীয়া N-নাইট্ৰছ’এমিন (R₂N–NO)। গেছ মুক্তি বা তেলীয়া পদাৰ্থৰ পৰা পাৰ্থক্য কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১৫: এনিলিনৰ পৰা প-ব্ৰ’মএনিলিন (p-bromoaniline) প্ৰস্তুতিত –NH₂ গোটক প্ৰথমতে এচিটাইলেট কৰা হয় কিয়?
উত্তৰঃ এনিলিনৰ –NH₂ গোট অতি সক্ৰিয়কাৰক হোৱাৰ বাবে ব্ৰ’মিনেচন বহু-প্ৰতিস্থাপন (2,4,6-tribromoaniline) দিয়ে। এচিটাইলেচনৰ পিছত –NHCOCH₃ গোটে বলয়ৰ সক্ৰিয়তা হ্ৰাস কৰে আৰু মূলতঃ পেৰা-প্ৰতিস্থাপন দিয়ে; পাছত জলবিশ্লেষণে p-ব্ৰ’মএনিলিন দিয়ে।
প্ৰশ্ন ১৬: ডাইএজ’নিয়াম লৱণ ঠাণ্ডা অৱস্থাত প্ৰস্তুত কৰা হয় কিয়?
উত্তৰঃ ডাইএজ’নিয়াম লৱণ অস্থিৰ; উষ্ণতা বঢ়িলে ই বিশ্লেষিত হৈ ফিন’ল আৰু N₂ গেছ দিয়ে। সেয়ে 273–278 K (0–5°C) ত প্ৰস্তুত কৰি লগে লগে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন উত্তৰ (5-7 Marks)
প্ৰশ্ন ১৭: এমিনৰ প্ৰস্তুতিৰ পাঁচটা মুখ্য পদ্ধতি বিক্ৰিয়াসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ (১) হ’ফমেন এমোনলাইছিছ: R–X + NH₃ → R–NH₂ + HX; অধিক NH₃ থাকিলে 1° এমিন প্ৰাধান্য পায়। (২) নাইট্ৰ’ যৌগৰ বিজাৰণ: R–NO₂ + 6[H] —Sn/HCl→ R–NH₂ + 2H₂O; এনিলিন প্ৰস্তুতিৰ মুখ্য পদ্ধতি। (৩) নাইট্ৰাইল বিজাৰণ: R–CN + 4[H] —LiAlH₄→ R–CH₂NH₂; এক কাৰ্বন বঢ়ে। (৪) এমাইড বিজাৰণ: R–CONH₂ + 4[H] —LiAlH₄→ R–CH₂NH₂। (৫) হ’ফমেন ব্ৰ’মামাইড অৱনয়ন: R–CONH₂ + Br₂ + 4KOH → R–NH₂ + K₂CO₃ + 2KBr + 2H₂O; এক কাৰ্বন কম। লগতে গেব্ৰিয়েল সংশ্লেষণ — শুদ্ধ 1° এলিফেটিক এমিন প্ৰস্তুতিৰ উপায়।
প্ৰশ্ন ১৮: এমিনৰ মৌলিক ধৰ্মৰ বিষয়ে বিশদভাৱে লিখা — গেছীয় আৰু জলীয় অৱস্থাৰ ক্ৰমৰ পাৰ্থক্য বুজোৱা।
উত্তৰঃ এমিনৰ নাইট্ৰ’জেনৰ অযুগ্মিত ইলেক্ট্ৰনে প্ৰ’টন গ্ৰহণ কৰিব পৰা বাবেহে ই মৌলিক। গেছীয় অৱস্থাত কেৱল +I (ইনডাকটিভ) প্ৰভাৱে কাম কৰে — অধিক এলকাইল গোটে অধিক ইলেক্ট্ৰন ঘনত্ব দিয়ে, ফলত ক্ৰম 3° > 2° > 1° > NH₃ হয়। জলীয় দ্ৰৱণত মৌলিকতা মুখ্যতঃ গঠিত R₃NH⁺ আয়নৰ স্থায়িত্বৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে — ই +I প্ৰভাৱ, H-bonding দ্বাৰা স’লভেচন আৰু steric hindrance — তিনিও কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ফলত এলিফেটিক ক্ষেত্ৰত ক্ৰম 2° > 1° > 3° > NH₃ হয়। এৰোমেটিক এমিনত (যেনে এনিলিন) lone pair বেঞ্জিন বলয়ত ডিল’কেলাইজড হোৱাৰ বাবে মৌলিকতা NH₃ তকৈ যথেষ্ট কম। ইলেক্ট্ৰন-আকৰ্ষী গোট (–NO₂) উপস্থিত থাকিলে মৌলিকতা আৰু কমে; ইলেক্ট্ৰন-দাতা গোটে (–OCH₃, –CH₃) মৌলিকতা বঢ়ায়।
প্ৰশ্ন ১৯: ডাইএজ’নিয়াম লৱণৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিক্ৰিয়াসমূহ বিক্ৰিয়াসহ লিখা।
উত্তৰঃ বেঞ্জিনডাইএজ’নিয়াম ক্ল’ৰাইড (C₆H₅N₂⁺Cl⁻) ৰ মুখ্য বিক্ৰিয়াসমূহ — (১) সেণ্ডমেয়াৰ: ArN₂⁺ + CuCl/HCl → ArCl + N₂; ArN₂⁺ + CuBr/HBr → ArBr + N₂; ArN₂⁺ + CuCN/KCN → ArCN + N₂। (২) গাটাৰমেন: তামৰ গুড়িৰ লগত HCl বা HBr ব্যৱহাৰ কৰি ArCl/ArBr পোৱা যায়। (৩) ফিন’লত পৰিৱৰ্তন: ArN₂⁺ + H₂O →(তাপ) ArOH + N₂ + HCl। (৪) আয’ডিনেচন: ArN₂⁺ + KI → ArI + N₂। (৫) এজ’ মিলন: C₆H₅N₂⁺Cl⁻ + C₆H₅OH (ক্ষাৰীয়) → p-হাইড্ৰ’ক্সিএজ’বেঞ্জিন (কমলা ৰঙৰ এজ’ ৰং)। (৬) এনিলিনৰ লগত মিলন কৰি p-এমিনএজ’বেঞ্জিন দিয়ে।
প্ৰশ্ন ২০: হিন্সবাৰ্গ পৰীক্ষাৰ সহায়ত 1°, 2°, 3° এমিনছ কেনেদৰে পৃথক কৰা হয় ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ হিন্সবাৰ্গ অভিকাৰক হ’ল বেঞ্জিনছালফ’নিল ক্ল’ৰাইড (C₆H₅SO₂Cl)। (১) 1° এমিন: R–NH₂ + C₆H₅SO₂Cl → C₆H₅SO₂NHR (N-এলকাইলবেঞ্জিনছালফ’নামাইড); ইয়াত N–H অম্লীয় হোৱাৰ বাবে KOH-ত দ্ৰৱণীয় হয়। (২) 2° এমিন: R₂NH + C₆H₅SO₂Cl → C₆H₅SO₂NR₂; কোনো অম্লীয় H নাই, সেয়ে KOH-ত অদ্ৰৱণীয় কঠিন। (৩) 3° এমিন: ইয়াত N–H নাই, সেয়ে কোনো বিক্ৰিয়া নকৰে। সুতৰাং KOH-ত দ্ৰৱণীয়তাৰ ভিত্তিত তিনিটা শ্ৰেণী পৃথক কৰিব পাৰি। ইয়াৰ উপৰিও কাৰ্বাইলএমিন পৰীক্ষায়ো 1° এমিন চিনাক্ত কৰিব পাৰে।
MCQ (বহু বিকল্প প্ৰশ্ন)
১. এনিলিনৰ IUPAC নাম —
(ক) ফিনাইলএমিন (খ) বেঞ্জিনএমিন (গ) এমিন’বেঞ্জিন (ঘ) এনিলিন
উত্তৰঃ (খ) বেঞ্জিনএমিন।
২. এমিনৰ নাইট্ৰ’জেনৰ সংকৰণ —
(ক) sp (খ) sp² (গ) sp³ (ঘ) sp³d
উত্তৰঃ (গ) sp³।
৩. গেব্ৰিয়েল সংশ্লেষণে নিদিয়ে —
(ক) 1° এলিফেটিক এমিন (খ) 1° এৰাইল এমিন (গ) মিথাইলএমিন (ঘ) ইথাইলএমিন
উত্তৰঃ (খ) 1° এৰাইল এমিন।
৪. হ’ফমেন ব্ৰ’মামাইড বিক্ৰিয়াত উৎপাদৰ কাৰ্বন সংখ্যা —
(ক) এটা বেছি (খ) সমান (গ) এটা কম (ঘ) দুটা কম
উত্তৰঃ (গ) এটা কম।
৫. জলীয় দ্ৰৱণত এলিফেটিক এমিনৰ মৌলিকতাৰ ক্ৰম —
(ক) 1°>2°>3° (খ) 3°>2°>1° (গ) 2°>1°>3° (ঘ) 1°>3°>2°
উত্তৰঃ (গ) 2°>1°>3°।
৬. ডাইএজ’নিয়াম লৱণ প্ৰস্তুতিৰ উষ্ণতা —
(ক) 0–5°C (খ) 25°C (গ) 100°C (ঘ) 50°C
উত্তৰঃ (ক) 0–5°C।
৭. কাৰ্বাইলএমিন পৰীক্ষাত ব্যৱহৃত অভিকাৰক —
(ক) CHCl₃ + alc.KOH (খ) CCl₄ + KOH (গ) CHCl₃ + HCl (ঘ) CH₂Cl₂ + NaOH
উত্তৰঃ (ক) CHCl₃ + alc.KOH।
৮. সেণ্ডমেয়াৰ বিক্ৰিয়াৰ উৎপ্ৰেৰক —
(ক) Cu গুড়ি (খ) CuCl/CuBr (গ) Ni (ঘ) Pd
উত্তৰঃ (খ) CuCl/CuBr।
৯. এনিলিন NH₃-তকৈ কম মৌলিক কাৰণ —
(ক) +I প্ৰভাৱ (খ) lone pair ৰ ডিল’কেলাইজেচন (গ) hyperconjugation (ঘ) H-bonding
উত্তৰঃ (খ) lone pair ৰ ডিল’কেলাইজেচন।
১০. হিন্সবাৰ্গ অভিকাৰক —
(ক) C₆H₅COCl (খ) C₆H₅SO₂Cl (গ) CH₃COCl (ঘ) C₆H₅Cl
উত্তৰঃ (খ) C₆H₅SO₂Cl।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১. এমিনৰ নাইট্ৰ’জেন পৰমাণু ____ সংকৰিত। উত্তৰঃ sp³।
২. ____ পৰীক্ষাত কেৱল 1° এমিনে ধনাত্মক ফল দিয়ে। উত্তৰঃ কাৰ্বাইলএমিন।
৩. এনিলিন + NaNO₂ + HCl (273 K) → ____। উত্তৰঃ বেঞ্জিনডাইএজ’নিয়াম ক্ল’ৰাইড।
৪. হ’ফমেন ব্ৰ’মামাইড বিক্ৰিয়াত R–CONH₂ ৰ পৰা ____ পোৱা যায়। উত্তৰঃ R–NH₂।
৫. ফিন’লৰ লগত মিলন বিক্ৰিয়াত উৎপন্ন ৰঙৰ যৌগক ____ ৰং বোলে। উত্তৰঃ এজ’ ৰং।
সঁচা/মিছা
১. 3° এমিনে হিন্সবাৰ্গ অভিকাৰকৰ লগত বিক্ৰিয়া কৰে। উত্তৰঃ মিছা।
২. এনিলিন NH₃-তকৈ কম মৌলিক। উত্তৰঃ সঁচা।
৩. গেব্ৰিয়েল সংশ্লেষণৰ পৰা এৰোমেটিক 1° এমিন পোৱা যায়। উত্তৰঃ মিছা।
৪. ডাইএজ’নিয়াম লৱণ অস্থিৰ আৰু ঠাণ্ডাত প্ৰস্তুত কৰা হয়। উত্তৰঃ সঁচা।
৫. 2° এমিন + HONO → এলক’হল + N₂। উত্তৰঃ মিছা।
গুৰুত্বপূৰ্ণ বিক্ৰিয়াসমূহ (সাৰাংশ)
- হ’ফমেন এমোনলাইছিছ: CH₃Br + 2NH₃ → CH₃NH₂ + NH₄Br।
- নাইট্ৰ’ যৌগৰ বিজাৰণ: C₆H₅NO₂ + 6[H] —Sn/HCl→ C₆H₅NH₂ + 2H₂O।
- নাইট্ৰাইল বিজাৰণ: CH₃CN + 4[H] —LiAlH₄→ CH₃CH₂NH₂।
- এমাইড বিজাৰণ: CH₃CONH₂ + 4[H] —LiAlH₄→ CH₃CH₂NH₂।
- হ’ফমেন ব্ৰ’মামাইড: CH₃CONH₂ + Br₂ + 4KOH → CH₃NH₂ + K₂CO₃ + 2KBr + 2H₂O।
- গেব্ৰিয়েল সংশ্লেষণ: ফ’থালিমাইড → পট’ছিয়াম লৱণ → R–X → N-এলকাইল ফ’থালিমাইড → জলবিশ্লেষণ → R–NH₂।
- এচাইলেচন: CH₃NH₂ + (CH₃CO)₂O → CH₃NHCOCH₃ + CH₃COOH।
- কাৰ্বাইলএমিন: R–NH₂ + CHCl₃ + 3KOH → R–NC + 3KCl + 3H₂O।
- ডাইএজ’টাইজেচন: C₆H₅NH₂ + NaNO₂ + 2HCl —273 K→ C₆H₅N₂⁺Cl⁻ + NaCl + 2H₂O।
- সেণ্ডমেয়াৰ: C₆H₅N₂⁺Cl⁻ + CuCl/HCl → C₆H₅Cl + N₂।
- এজ’ মিলন: C₆H₅N₂⁺Cl⁻ + C₆H₅OH (ক্ষাৰীয়) → p-HOC₆H₄N=NC₆H₅ (কমলা ৰং)।
HONO ৰ লগত এমিনৰ বিক্ৰিয়া (সাৰ-তালিকা)
| এমিন শ্ৰেণী | HONO ৰ লগত উৎপাদ |
|---|---|
| 1° এলিফেটিক | এলক’হল + N₂↑ |
| 1° এৰোমেটিক (273–278 K) | ডাইএজ’নিয়াম লৱণ |
| 2° (এলিফেটিক/এৰোমেটিক) | N-নাইট্ৰছ’এমিন (হালধীয়া তেল) |
| 3° এলিফেটিক | কোনো বিক্ৰিয়া নকৰে |
| 3° এৰোমেটিক | p-নাইট্ৰছ’ যৌগ (ৰিং প্ৰতিস্থাপন) |
পৰীক্ষাৰ টিপছ (Exam Tips)
- হ’ফমেন এমোনলাইছিছ আৰু হ’ফমেন ব্ৰ’মামাইডৰ মাজৰ পাৰ্থক্য মনত ৰাখক — প্ৰথমটোৰ পৰা মিশ্ৰণ পোৱা যায়; দ্বিতীয়টোৰ পৰা শুদ্ধ 1° এমিন (এক কাৰ্বন কম)।
- মৌলিকতাৰ ক্ৰম প্ৰশ্নত গেছীয় বনাম জলীয় অৱস্থা ভালকৈ চাব লাগে।
- HONO ৰ লগত বিক্ৰিয়া এমিনৰ শ্ৰেণী চিনাক্তকৰণৰ অন্যতম পৰীক্ষা।
- এনিলিনৰ লগত প্ৰত্যক্ষ ব্ৰ’মিনেচন কৰিলে 2,4,6-tribromoaniline পোৱা যায়; mono-প্ৰতিস্থাপনৰ বাবে এচিটাইলেচন আৱশ্যক।
- ডাইএজ’নিয়াম লৱণ অস্থিৰ — উৎপাদন আৰু ব্যৱহাৰ একে পৰীক্ষাত কৰিব লাগে; উষ্ণতা কম ৰাখিব।
- হিন্সবাৰ্গ পৰীক্ষাৰ ফলাফল KOH দ্ৰৱণীয়তা চাবৰ মাধ্যমেদি লিখাটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Amine | এমিন |
| Primary amine | প্ৰাথমিক এমিন |
| Quaternary ammonium salt | কোৱাটাৰনাৰী এমোনিয়াম লৱণ |
| Pyramidal | পিৰামিডাল |
| Lone pair | অযুগ্মিত ইলেক্ট্ৰন যোৰ |
| Ammonolysis | এমোনলাইছিছ |
| Reduction | বিজাৰণ |
| Hofmann bromamide degradation | হ’ফমেন ব্ৰ’মামাইড অৱনয়ন |
| Gabriel synthesis | গেব্ৰিয়েল সংশ্লেষণ |
| Basicity | মৌলিকতা |
| Alkylation | এলকাইলেচন |
| Acylation | এচাইলেচন |
| Diazotisation | ডাইএজ’টাইজেচন |
| Diazonium salt | ডাইএজ’নিয়াম লৱণ |
| Sandmeyer reaction | সেণ্ডমেয়াৰ বিক্ৰিয়া |
| Gattermann reaction | গাটাৰমেন বিক্ৰিয়া |
| Azo dye | এজ’ ৰং |
| Carbylamine test | কাৰ্বাইলএমিন পৰীক্ষা |
| Hinsberg test | হিন্সবাৰ্গ পৰীক্ষা |
| Electrophilic substitution | ইলেক্ট্ৰ’ফাইল প্ৰতিস্থাপন |
| Solvation | স’লভেচন |
| Steric hindrance | স্টেৰিক ৰোধ |
| Hydrogen bonding | হাইড্ৰ’জেন বন্ধন |
| Aniline | এনিলিন |
| N-nitrosoamine | N-নাইট্ৰছ’এমিন |