এলডিহাইড, কিটোন আৰু কাৰ্বক্সিলিক এচিড
নমস্কাৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল! HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ দ্বাদশ অধ্যায় এলডিহাইড, কিটোন আৰু কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু অনুশীলনীৰ সমাধান এই পৃষ্ঠাত পাব। কাৰ্বনিল গ্ৰুপ >C=O যুক্ত যৌগসমূহৰ গাঁথনি, প্ৰস্তুতি, ভৌতিক ও ৰাসায়নিক ধৰ্মৰ বিষয়ে বিশদ আলোচনা ইয়াত আগবঢ়োৱা হৈছে।
সাৰাংশ (Assamese Summary)
এলডিহাইড আৰু কিটোন: কাৰ্বনিল গ্ৰুপ (>C=O) যুক্ত যৌগসমূহক কাৰ্বনিল যৌগ বোলে। যেতিয়া কাৰ্বনিল গ্ৰুপৰ এটা সংযোগ হাইড্ৰ’জেনৰ সৈতে থাকে তেতিয়া সেই যৌগক এলডিহাইড (R-CHO) আৰু যেতিয়া দুয়োটা সংযোগ এলকাইল/এৰাইল গোটৰ সৈতে থাকে তেতিয়া সেই যৌগক কিটোন (R-CO-R’) বোলে। কাৰ্বনিল কাৰ্বন sp² সংকৰিত আৰু C=O বন্ধনে এটা σ আৰু এটা π বন্ধন গঠন কৰে। অক্সিজেনৰ অধিক ইলেকট্ৰোনেগেটিভিটিৰ বাবে কাৰ্বনিল গ্ৰুপ পোলাৰ আৰু ইয়াৰ ফলত নিউক্লিঅ’ফাইল আক্ৰমণৰ বাবে অতি সক্ৰিয়। IUPAC নামকৰণত এলডিহাইডৰ বাবে -al আৰু কিটোনৰ বাবে -one সুফিক্স ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰস্তুতি: (১) এলকহলৰ অক্সিডেচন: প্ৰাথমিক এলকহলৰ পৰা এলডিহাইড আৰু গৌণ এলকহলৰ পৰা কিটোন পোৱা যায় (PCC বা কপাৰ ৩০০°C ব্যৱহাৰ কৰি)। (২) হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ পৰা: এলকিনৰ অজ’ন’লাইছিচ আৰু এলকাইনৰ জলযোজন (HgSO₄/H₂SO₄)। (৩) বেঞ্জিনৰ পৰা ফ্ৰিডেল-ক্ৰাফ্টছ এচাইলেচন (RCOCl/AlCl₃)। (৪) এ্যাৰোমেটিক এলডিহাইডৰ বাবে এটাৰ্ড বিক্ৰিয়া (CrO₂Cl₂), গাটাৰমেন-ক’ক বিক্ৰিয়া (CO/HCl/AlCl₃) আৰু এচাইল ক্লোৰাইডৰ পৰা ৰোজেনমাণ্ড বিজাৰণ (H₂/Pd-BaSO₄)। ভৌতিক ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত মিথান্যাল গেছ, ইথান্যাল তৰল আৰু অধিকাংশ এলডিহাইড-কিটোন তৰল। হাইড্ৰ’জেন বন্ধন নাথাকিলেও দ্বিমেৰু-দ্বিমেৰু আকৰ্ষণৰ বাবে স্ফুটনাংক হাইড্ৰ’কাৰ্বনতকৈ অধিক।
ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া: এলডিহাইড আৰু কিটোনে নিউক্লিঅ’ফাইল যোজন বিক্ৰিয়া দিয়ে — HCN-ৰ সৈতে চিয়ান’হাইড্ৰিন, NaHSO₃-ৰ সৈতে বাইছালফাইট অতিৰিক্ত যৌগ, গ্ৰিগনাৰ্ড অভিকাৰকৰ সৈতে এলকহল, এলকহলৰ সৈতে এচিটাল/কিটাল আৰু এমোনিয়া যৌগৰ সৈতে ইমিন (R-CH=N-R), অক্সিম (=N-OH), হাইড্ৰাজোন (=N-NH₂), ছেমিকাৰ্বাজোন (=N-NH-CO-NH₂), ফেনাইলহাইড্ৰাজোন গঠন কৰে। α-হাইড্ৰ’জেন থকা যৌগৰ এলড’ল ঘনীভৱন আৰু α-H নথকা যৌগৰ ক্যানিজাৰ’ বিক্ৰিয়া (অসম অনুপাত)। অক্সিডেচনত এলডিহাইডে কাৰ্বক্সিলিক এচিড দিয়ে; কিটোন কঠিন অৱস্থাত পপফৰ নিয়মেৰে ভাঙে। বিজাৰণত NaBH₄/LiAlH₄ৰ পৰা এলকহল আৰু ক্লেমেন্ছেন/উলফ-কিচনাৰৰ পৰা এলকেন। পৰীক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত এলডিহাইডৰ বাবে টলেনৰ ৰূপৰ আইনা পৰীক্ষা, ফেলিং দ্ৰৱণ আৰু বেনেডিক্ট পৰীক্ষা; মিথাইল কিটোন আৰু CH₃CH(OH)- যুক্ত যৌগৰ বাবে আয়োড’ফৰ্ম পৰীক্ষা ধনাত্মক হয়।
কাৰ্বক্সিলিক এচিড: -COOH গ্ৰুপ যুক্ত যৌগ। নামকৰণত -oic acid সুফিক্স ব্যৱহাৰ হয়। প্ৰস্তুতি — প্ৰাথমিক এলকহল/এলডিহাইডৰ অক্সিডেচন, এলকাইল চিয়ানাইডৰ আৰ্দ্ৰবিশ্লেষণ, গ্ৰিগনাৰ্ড অভিকাৰক + CO₂। ভৌতিক ধৰ্মত হাইড্ৰ’জেন বন্ধনৰ ফলত উচ্চ স্ফুটনাংক আৰু বাষ্প অৱস্থাত ডাইমাৰ গঠন। এচিড শক্তিশালীতা +I গ্ৰুপে কমায় আৰু -I/–M গ্ৰুপ যেনে -NO₂, -Cl-এ বঢ়ায়। বিক্ৰিয়া — এলকহলৰ সৈতে এষ্টাৰীকৰণ (H₂SO₄), NaHCO₃-ৰ সৈতে CO₂ মুক্তি, PCl₅/SOCl₂-ৰ পৰা এচিড হ্যালাইড, P₂O₅-ৰ পৰা এনহাইড্ৰাইড আৰু NH₃ + Δ-ৰ পৰা এমাইড। LiAlH₄-ৰে এলকহললৈ বিজাৰণ। হেল-ভ’লহাৰ্ড-জেলিনস্কি (HVZ) বিক্ৰিয়াৰে α-হেল’জেনযুক্ত এচিড আৰু সোডালাইম + Δ-ৰে ডিকাৰ্বক্সিলেচনে এলকেন উৎপন্ন কৰে।
English Summary
Aldehydes and ketones contain the carbonyl group (>C=O) where the carbon is sp² hybridised and the C=O bond is polar due to oxygen’s higher electronegativity. Aldehydes (R-CHO) have at least one H attached to carbonyl carbon, while ketones (R-CO-R’) have two carbon groups. Preparation methods include oxidation of alcohols (PCC for aldehydes, K₂Cr₂O₇ for ketones), ozonolysis of alkenes, hydration of alkynes (HgSO₄/H₂SO₄), Friedel-Crafts acylation, Etard reaction (CrO₂Cl₂), Gattermann-Koch reaction (CO/HCl/AlCl₃) and Rosenmund reduction (H₂/Pd-BaSO₄). Key reactions are nucleophilic addition with HCN, NaHSO₃, Grignard reagent, alcohols (acetal/ketal), and ammonia derivatives forming imine, oxime, hydrazone, semicarbazone and phenylhydrazone. Compounds with α-hydrogen undergo aldol condensation; those without undergo Cannizzaro reaction. Tollens’, Fehling’s and Benedict’s tests distinguish aldehydes; iodoform test identifies methyl ketones. Carboxylic acids (-COOH) show high boiling points due to H-bonding and dimer formation. Acid strength is influenced by inductive and resonance effects. They undergo esterification, react with NaHCO₃, form acid halides, anhydrides, amides, undergo HVZ reaction with α-halogenation, decarboxylation with soda lime, and reduction by LiAlH₄ to primary alcohols.
প্ৰশ্নোত্তৰ (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: এলডিহাইডৰ সাধাৰণ সংকেত কি?
উত্তৰঃ R-CHO (কাৰ্বনিল গ্ৰুপৰ এটা পাৰ্শ্বত হাইড্ৰ’জেন থাকে)।
প্ৰশ্ন ২: কাৰ্বনিল কাৰ্বনৰ সংকৰণ কি?
উত্তৰঃ sp² সংকৰণ।
প্ৰশ্ন ৩: ৰোজেনমাণ্ড বিজাৰণৰ অভিকাৰক কি?
উত্তৰঃ H₂ আৰু Pd-BaSO₄ (বিষাক্ত উদ্দীপক)।
প্ৰশ্ন ৪: টলেনৰ অভিকাৰক কি?
উত্তৰঃ এমোনিয়াকল চিলভাৰ নাইট্ৰেট দ্ৰৱণ [Ag(NH₃)₂]⁺।
প্ৰশ্ন ৫: ফেলিং দ্ৰৱণৰ ৰং কি?
উত্তৰঃ ডাঠ নীলা ৰঙৰ; এলডিহাইডৰ সৈতে ইটা-ৰঙা Cu₂O অৱক্ষেপ দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৬: আয়োড’ফৰ্মৰ ৰাসায়নিক সংকেত কি?
উত্তৰঃ CHI₃ (হালধীয়া অৱক্ষেপ)।
প্ৰশ্ন ৭: এচিটিক এচিডৰ IUPAC নাম কি?
উত্তৰঃ ইথানইক এচিড (Ethanoic acid)।
প্ৰশ্ন ৮: কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ ডাইমাৰ গঠনৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ -OH আৰু C=O গ্ৰুপৰ মাজৰ আন্তঃআণৱিক হাইড্ৰ’জেন বন্ধন।
প্ৰশ্ন ৯: HVZ-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ Hell-Volhard-Zelinsky বিক্ৰিয়া।
প্ৰশ্ন ১০: ফৰমালিন কি?
উত্তৰঃ মিথান্যালৰ 40% জলীয় দ্ৰৱণ।
প্ৰশ্ন ১১: এচিট’নৰ আণৱিক সংকেত কি?
উত্তৰঃ CH₃-CO-CH₃ (প্ৰোপানোন)।
প্ৰশ্ন ১২: বেঞ্জালডিহাইডৰ সংকেত কি?
উত্তৰঃ C₆H₅-CHO।
প্ৰশ্ন ১৩: কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ ক্ৰিয়াত্মক গ্ৰুপ কি?
উত্তৰঃ -COOH (কাৰ্বক্সিল গ্ৰুপ)।
প্ৰশ্ন ১৪: এচাইল ক্লোৰাইডৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ এচিটাইল ক্লোৰাইড (CH₃COCl)।
প্ৰশ্ন ১৫: এচিটিক এনহাইড্ৰাইডৰ সংকেত কি?
উত্তৰঃ (CH₃CO)₂O।
প্ৰশ্ন ১৬: 2,4-DNP-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ 2,4-Dinitrophenyl hydrazine (কাৰ্বনিল চিনাক্তকৰণৰ পৰীক্ষা)।
প্ৰশ্নোত্তৰ (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: এলডিহাইড আৰু কিটোনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ এলডিহাইডত কাৰ্বনিল গ্ৰুপৰ এটা পাৰ্শ্বত হাইড্ৰ’জেন থাকে (R-CHO), কিন্তু কিটোনত দুয়োটা পাৰ্শ্বত এলকাইল/এৰাইল গোট থাকে (R-CO-R’)। এলডিহাইড সহজে অক্সিডাইজ হয়, কিটোন সহজে নহয়। এলডিহাইডে টলেন আৰু ফেলিং পৰীক্ষা ধনাত্মক দিয়ে, কিটোনে নিদিয়ে।
প্ৰশ্ন ২: কাৰ্বনিল গ্ৰুপৰ গাঁথনি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কাৰ্বনিল কাৰ্বন sp² সংকৰিত। ইয়াৰ তিনিটা sp² কক্ষক ত্ৰিভুজীয়ভাৱে সজোৱা আৰু এটা অসংকৰিত p কক্ষক অক্সিজেনৰ p কক্ষকৰ সৈতে অভিলম্বভাৱে π বন্ধন গঠন কৰে। C=O বন্ধনৰ দৈৰ্ঘ্য 121 pm আৰু কোণ ≈120°। অক্সিজেনৰ অধিক ইলেক্ট্ৰোনেগেটিভিটিৰ বাবে কাৰ্বনত δ⁺ আৰু অক্সিজেনত δ⁻ আধানে গ্ৰুপটোক পোলাৰ কৰি তোলে।
প্ৰশ্ন ৩: এটাৰ্ড বিক্ৰিয়া কি?
উত্তৰঃ টলুইনক ক্ৰোমাইল ক্লোৰাইড (CrO₂Cl₂)ৰ সৈতে CS₂ ত উত্তপ্ত কৰি ক্ৰোমিয়াম জটিল গঠন কৰি জলবিশ্লেষণৰ যোগেদি বেঞ্জালডিহাইড পোৱা যায়। ইয়াকে এটাৰ্ড বিক্ৰিয়া বোলে: C₆H₅CH₃ + CrO₂Cl₂ → C₆H₅CHO।
প্ৰশ্ন ৪: গাটাৰমেন-ক’ক বিক্ৰিয়া বুজাই দিয়া।
উত্তৰঃ বেঞ্জিনক CO আৰু HCl ৰ মিশ্ৰণৰ সৈতে এনহাইড্ৰাছ AlCl₃ আৰু CuCl-ৰ উপস্থিতিত উত্তপ্ত কৰিলে বেঞ্জালডিহাইড পোৱা যায়। ই ফ্ৰিডেল-ক্ৰাফ্টছ এচাইলেচনৰ এক ৰূপ য’ত ফৰমাইল ক্লোৰাইড (HCOCl) মধ্যৱৰ্তী হিচাপে গঠন হয়।
প্ৰশ্ন ৫: এলড’ল ঘনীভৱন কি? এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ α-হাইড্ৰ’জেন থকা দুটা এলডিহাইড বা কিটোনৰ মাজৰ ক্ষাৰীয় উদ্দীপক অৱস্থাত হোৱা ঘনীভৱন বিক্ৰিয়া য’ত β-হাইড্ৰক্সি কাৰ্বনিল যৌগ গঠন হয়। যেনে: 2CH₃CHO → CH₃CH(OH)CH₂CHO (এলড’ল)। উত্তপ্ত কৰিলে ক্ৰটনালডিহাইড পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৬: ক্যানিজাৰ’ বিক্ৰিয়া কি?
উত্তৰঃ α-হাইড্ৰ’জেন নথকা এলডিহাইডে ঘনীভূত ক্ষাৰৰ উপস্থিতিত আত্ম-অক্সিডেচন আৰু আত্ম-বিজাৰণৰ যোগেদি এলকহল আৰু কাৰ্বক্সিলেট লৱণ গঠন কৰে। যেনে: 2HCHO + NaOH → CH₃OH + HCOONa।
প্ৰশ্ন ৭: ক্লেমেন্ছেন বিজাৰণ আৰু উলফ-কিচনাৰ বিজাৰণৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ক্লেমেন্ছেন বিজাৰণত Zn-Hg/HCl ব্যৱহাৰ কৰি কাৰ্বনিল গ্ৰুপ -CH₂- লৈ বিজাৰিত হয় (এচিডিক মাধ্যম)। উলফ-কিচনাৰ বিজাৰণত NH₂NH₂/KOH/গ্লাইক’ল ব্যৱহাৰ কৰা হয় (ক্ষাৰীয় মাধ্যম)। দুয়োটাৰে ফলাফল একে — কাৰ্বনিল → মিথিলিন।
প্ৰশ্ন ৮: এষ্টাৰীকৰণ বিক্ৰিয়াৰ সমীকৰণ আৰু পদ্ধতি লিখা।
উত্তৰঃ কাৰ্বক্সিলিক এচিডে এলকহলৰ সৈতে ঘনীভূত H₂SO₄-ৰ উপস্থিতিত এষ্টাৰ গঠন কৰে: CH₃COOH + C₂H₅OH ⇌ CH₃COOC₂H₅ + H₂O। এই সমতা বিক্ৰিয়াত -OH (এচিডৰ পৰা) আৰু -H (এলকহলৰ পৰা) আঁতৰি পানী গঠন হয়। ই ফাটিৰ গোন্ধৰ এষ্টাৰ উৎপন্ন কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: ক’ল্ব ইলেক্ট্ৰ’লাইছিচ কি?
উত্তৰঃ কাৰ্বক্সিলেট লৱণৰ জলীয় দ্ৰৱণৰ ইলেক্ট্ৰ’লাইছিছত এনোডত R-COO⁻ পৰা R-R আৰু CO₂ পোৱা যায় আৰু কেথোডত H₂ গেছ মুক্ত হয়। যেনে: 2CH₃COONa → C₂H₆ + 2CO₂ + 2Na⁺ + 2e⁻। ই এলকেন প্ৰস্তুতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ১০: ডিকাৰ্বক্সিলেচন বিক্ৰিয়া কি?
উত্তৰঃ কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ সোডিয়াম লৱণক সোডালাইম (NaOH + CaO)-ৰ সৈতে উত্তপ্ত কৰিলে CO₂ আঁতৰি এলকেন গঠন হয়: CH₃COONa + NaOH →(CaO,Δ) CH₄ + Na₂CO₃। ই এলকেন প্ৰস্তুতিৰ লেবৰেট’ৰী পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ১১: মিথান্যাল আৰু ইথান্যালৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ মিথান্যাল (HCHO) — α-H নাই, ক্যানিজাৰ’ বিক্ৰিয়া দিয়ে, এলড’ল নিদিয়ে, আয়োড’ফৰ্ম পৰীক্ষা ধনাত্মক নহয়। ইথান্যাল (CH₃CHO) — তিনিটা α-H আছে, এলড’ল ঘনীভৱন দিয়ে, আয়োড’ফৰ্ম পৰীক্ষা ধনাত্মক, ক্যানিজাৰ’ বিক্ৰিয়া নিদিয়ে।
প্ৰশ্নোত্তৰ (৫-৭ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: এলডিহাইড আৰু কিটোনৰ নিউক্লিঅ’ফাইল যোজন বিক্ৰিয়াৰ পদ্ধতি ব্যাখ্যা কৰা আৰু সক্ৰিয়তা তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ কাৰ্বনিল কাৰ্বন (δ⁺) ৰ ওপৰত নিউক্লিঅ’ফাইল (Nu⁻)-এ আক্ৰমণ কৰি টেট্ৰাহিড্ৰেল মধ্যৱৰ্তী গঠন কৰে আৰু পাছত প্ৰট’নেচনে যোজন উৎপাদ দিয়ে। (i) HCN-ৰ সৈতে চিয়ান’হাইড্ৰিন গঠন: R-CHO + HCN → R-CH(OH)-CN। (ii) NaHSO₃-ৰ সৈতে বাইছালফাইট অতিৰিক্ত: R-CHO + NaHSO₃ → R-CH(OH)-SO₃Na। (iii) গ্ৰিগনাৰ্ড অভিকাৰক: HCHO + RMgX → R-CH₂OH (প্ৰাথমিক এলকহল)। (iv) এচিটাল গঠন: R-CHO + 2R’OH → R-CH(OR’)₂ + H₂O। সক্ৰিয়তা ক্ৰম: HCHO > এলডিহাইড > কিটোন। কাৰণ এলডিহাইডত +I গ্ৰুপ কম, কিন্তু কিটোনত দুটা এলকাইল গ্ৰুপে δ⁺ আধানক হ্ৰাস কৰে আৰু স্থানিক বাধা সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ২: এমোনিয়া উৎপাদিত যৌগৰ বিক্ৰিয়া বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ এলডিহাইড/কিটোনে H₂N-Z ধৰণৰ যৌগৰ সৈতে =N-Z যুক্ত যৌগ গঠন কৰে। (i) NH₃ → ইমিন: R-CHO + H₂N-H → R-CH=NH। (ii) প্ৰাথমিক এমিন (R’NH₂) → চিফ ক্ষাৰ: R-CH=N-R’। (iii) হাইড্ৰক্সিল এমিন (NH₂OH) → অক্সিম: R-CH=N-OH। (iv) হাইড্ৰাজিন (NH₂NH₂) → হাইড্ৰাজোন: R-CH=N-NH₂। (v) ফেনাইল হাইড্ৰাজিন (C₆H₅NHNH₂) → ফেনাইল হাইড্ৰাজোন। (vi) ছেমিকাৰ্বাজাইড (NH₂NHCONH₂) → ছেমিকাৰ্বাজোন। বিক্ৰিয়াৰ ক্ষেত্ৰত pH 4-5 (দুৰ্বল এচিড) আদৰ্শ। প্ৰথমে নিউক্লিঅ’ফাইল যোজনে কাৰ্বিন’লেমিন দিয়ে আৰু পাছত পানী আঁতৰি দ্বিবন্ধন গঠন কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: এলডিহাইড আৰু কিটোনৰ পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰিবলৈ থকা পৰীক্ষাসমূহ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ (১) টলেন পৰীক্ষা: এমোনিয়াকল AgNO₃ দ্ৰৱণৰ সৈতে এলডিহাইডে গৰম পানীৰ স্নানত ৰূপৰ আইনা গঠন কৰে: R-CHO + 2[Ag(NH₃)₂]⁺ + 3OH⁻ → R-COO⁻ + 2Ag↓ + 4NH₃ + 2H₂O। কিটোনে নিদিয়ে। (২) ফেলিং পৰীক্ষা: ফেলিং A (CuSO₄) + ফেলিং B (Na-K টাৰ্ট্ৰেট + NaOH) ৰ সৈতে এলডিহাইডে ইটা-ৰঙা Cu₂O অৱক্ষেপ দিয়ে। এ্যাৰোমেটিক এলডিহাইডে নিদিয়ে। (৩) বেনেডিক্ট পৰীক্ষা: ফেলিংৰ অনুৰূপ; ইটা-ৰঙা Cu₂O অৱক্ষেপ। (৪) আয়োড’ফৰ্ম পৰীক্ষা: মিথাইল কিটোন (CH₃-CO-R) আৰু CH₃CH(OH)R যৌগে I₂/NaOH-ৰ সৈতে হালধীয়া CHI₃ অৱক্ষেপ দিয়ে। ইয়াৰ দ্বাৰা CH₃CHO, এচিট’ন আৰু ইথানল চিনাক্ত কৰা যায়।
প্ৰশ্ন ৪: কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ এচিড শক্তিশালীতাক প্ৰভাৱিত কৰা কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কাৰ্বক্সিলিক এচিড R-COOH ⇌ R-COO⁻ + H⁺ আকাৰে আয়নিত হয়। কাৰ্বক্সিলেট আয়নৰ স্থিৰতাই এচিডৰ শক্তিশালীতা নিৰ্ণয় কৰে। প্ৰভাৱিত কাৰক: (i) আনুসাঙ্গিক প্ৰভাৱ: -I গ্ৰুপ (যেনে -Cl, -NO₂, -F) যুক্ত হ’লে আনিয়নৰ আধান বিচ্ছুৰিত হৈ স্থিৰতা বৃদ্ধি পায় আৰু এচিড শক্তিশালী হয়। +I গ্ৰুপ (যেনে -CH₃, -C₂H₅) এ আনিয়নক অস্থিৰ কৰি এচিডটো দুৰ্বল কৰে। যেনে: HCOOH > CH₃COOH > (CH₃)₂CHCOOH > (CH₃)₃CCOOH। (ii) হেল’জেনৰ স্থান: α-অৱস্থানত হ’লে এচিডটো অধিক শক্তিশালী। ক্লোৰোএচিটিক এচিড > এচিটিক এচিড। (iii) অনুৰূপতা: কাৰ্বক্সিলেট আয়নত আধান দুটা অক্সিজেনৰ মাজত ভাগ হয় (অনুৰূপ স্থিৰতা)। (iv) এ্যাৰোমেটিক এচিড: বেঞ্জোইক এচিড এচিটিক এচিডতকৈ শক্তিশালী। প্ৰতিস্থাপিত বেঞ্জোইক এচিডত -NO₂, -Cl গ্ৰুপে শক্তিশালীতা বঢ়ায় (পাৰা > অৰ্থ’ > মেটা ক্ৰম)।
প্ৰশ্ন ৫ক: এলডিহাইড আৰু কিটোনৰ প্ৰস্তুতি পদ্ধতিসমূহ বিতংভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ (১) এলকহলৰ অক্সিডেচন: প্ৰাথমিক এলকহল PCC বা Cu/300°C ৰে অক্সিডাইজ কৰিলে এলডিহাইড পোৱা যায়; CH₃CH₂OH + [O] → CH₃CHO। গৌণ এলকহল K₂Cr₂O₇/H₂SO₄-ৰে অক্সিডাইজ কৰিলে কিটোন পোৱা যায়। (২) এলকিনৰ অজ’ন’লাইছিচ: R-CH=CH-R’ + O₃ → অজ’নাইড → (Zn/H₂O) এলডিহাইড/কিটোন। (৩) এলকাইনৰ জলযোজন: এচিটিলিন + H₂O →(HgSO₄/H₂SO₄) এচিটালডিহাইড। (৪) এচাইল ক্লোৰাইডৰ ৰোজেনমাণ্ড বিজাৰণ: R-COCl + H₂ →(Pd-BaSO₄) R-CHO + HCl। (৫) নাইট্ৰাইলৰ স্টেফেন বিজাৰণ: R-CN + SnCl₂/HCl → R-CH=NH → R-CHO। (৬) হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ পৰা: বেঞ্জিন + RCOCl/AlCl₃ → এচিট’ফেনন। (৭) এটাৰ্ড আৰু গাটাৰমেন-ক’ক বিক্ৰিয়াই বেঞ্জালডিহাইড দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৫: কাৰ্বক্সিলিক এচিডৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ (১) এষ্টাৰীকৰণ: R-COOH + R’OH ⇌ R-COOR’ + H₂O (H₂SO₄)। (২) NaHCO₃-ৰ সৈতে: R-COOH + NaHCO₃ → R-COONa + H₂O + CO₂↑ (এই বিক্ৰিয়াই কাৰ্বক্সিলিক এচিডক ফেনলৰ পৰা পৃথক কৰে)। (৩) এচিড হ্যালাইড গঠন: R-COOH + PCl₅ → R-COCl + POCl₃ + HCl; বা SOCl₂-ৰ সৈতে। (৪) এনহাইড্ৰাইড গঠন: 2R-COOH + P₂O₅ → (R-CO)₂O + H₂O। (৫) এমাইড গঠন: R-COOH + NH₃ → R-COONH₄ →(Δ) R-CONH₂ + H₂O। (৬) বিজাৰণ: R-COOH + LiAlH₄ → R-CH₂OH (প্ৰাথমিক এলকহল)। (৭) HVZ বিক্ৰিয়া: R-CH₂-COOH + Cl₂/P (ৰক্তবৰ্ণ) → R-CHCl-COOH (α-হেল’জেনযুক্ত এচিড)। (৮) ডিকাৰ্বক্সিলেচন: R-COONa + NaOH/CaO →(Δ) R-H + Na₂CO₃ (এলকেন উৎপন্ন)। (৯) ক’ল্ব ইলেক্ট্ৰ’লাইছিচ: R-COONa-ৰ জলীয় দ্ৰৱণৰ ইলেক্ট্ৰ’লাইছিছত R-R আৰু CO₂ পোৱা যায়।
MCQ (বহু বিকল্প প্ৰশ্ন)
১. কাৰ্বনিল কাৰ্বনৰ সংকৰণ — (ক) sp³ (খ) sp² (গ) sp (ঘ) dsp²
উত্তৰঃ (খ) sp²
২. ফৰমালিন হৈছে — (ক) HCHO ৰ 40% জলীয় দ্ৰৱণ (খ) CH₃OH (গ) HCOOH (ঘ) HCOOCH₃
উত্তৰঃ (ক) HCHO ৰ 40% জলীয় দ্ৰৱণ
৩. ৰোজেনমাণ্ড অভিকাৰক — (ক) Zn-Hg/HCl (খ) H₂/Pd-BaSO₄ (গ) LiAlH₄ (ঘ) NaBH₄
উত্তৰঃ (খ) H₂/Pd-BaSO₄
৪. ক্যানিজাৰ’ বিক্ৰিয়া দিয়া যৌগটো — (ক) CH₃CHO (খ) C₂H₅CHO (গ) HCHO (ঘ) CH₃COCH₃
উত্তৰঃ (গ) HCHO
৫. আয়োড’ফৰ্ম পৰীক্ষা ধনাত্মক দিয়া যৌগটো — (ক) CH₃COCH₃ (খ) C₂H₅CHO (গ) HCHO (ঘ) HCOOH
উত্তৰঃ (ক) CH₃COCH₃
৬. এচিড শক্তিশালী ক্ৰম — (ক) HCOOH > CH₃COOH (খ) CH₃COOH > HCOOH (গ) সমান (ঘ) কোনো নহয়
উত্তৰঃ (ক) HCOOH > CH₃COOH
৭. HVZ বিক্ৰিয়াত ব্যৱহৃত অভিকাৰক — (ক) Br₂/Fe (খ) Cl₂/P (গ) HCl/AlCl₃ (ঘ) KMnO₄
উত্তৰঃ (খ) Cl₂/P
৮. এষ্টাৰীকৰণৰ উদ্দীপক — (ক) NaOH (খ) ঘনীভূত H₂SO₄ (গ) PCl₅ (ঘ) AlCl₃
উত্তৰঃ (খ) ঘনীভূত H₂SO₄
৯. এটাৰ্ড অভিকাৰক — (ক) CrO₃ (খ) CrO₂Cl₂ (গ) KMnO₄ (ঘ) PCC
উত্তৰঃ (খ) CrO₂Cl₂
১০. এচিটিক এচিডৰ IUPAC নাম — (ক) মিথানইক এচিড (খ) ইথানইক এচিড (গ) প্ৰোপানইক এচিড (ঘ) বিউটানইক এচিড
উত্তৰঃ (খ) ইথানইক এচিড
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১. এলডিহাইডে __________ পৰীক্ষাত ৰূপৰ আইনা গঠন কৰে। উত্তৰঃ টলেন
২. α-H নথকা এলডিহাইডে __________ বিক্ৰিয়া দিয়ে। উত্তৰঃ ক্যানিজাৰ’
৩. বেঞ্জিনৰ পৰা এচিট’ফেনন প্ৰস্তুতিত __________ বিক্ৰিয়া ব্যৱহাৰ হয়। উত্তৰঃ ফ্ৰিডেল-ক্ৰাফ্টছ এচাইলেচন
৪. কাৰ্বক্সিলিক এচিডে __________ ৰ সৈতে CO₂ গেছ মুক্ত কৰে। উত্তৰঃ NaHCO₃
৫. মিথান্যালৰ 40% জলীয় দ্ৰৱণক __________ বোলে। উত্তৰঃ ফৰমালিন
সঁচা/মিছা
১. কিটোনে টলেন পৰীক্ষা ধনাত্মক দিয়ে। উত্তৰঃ মিছা
২. HCOOH-এ এষ্টাৰীকৰণ আৰু বিজাৰণ দুয়োটা বিক্ৰিয়া দিয়ে। উত্তৰঃ সঁচা
৩. এচিট’ন আয়োড’ফৰ্ম পৰীক্ষা ধনাত্মক দিয়ে। উত্তৰঃ সঁচা
৪. কাৰ্বনিল কাৰ্বন sp³ সংকৰিত। উত্তৰঃ মিছা
৫. ক্লোৰোএচিটিক এচিড এচিটিক এচিডতকৈ অধিক শক্তিশালী। উত্তৰঃ সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| English | অসমীয়া | ব্যাখ্যা |
|---|---|---|
| Aldehyde | এলডিহাইড | R-CHO ধৰণৰ যৌগ |
| Ketone | কিটোন | R-CO-R’ ধৰণৰ যৌগ |
| Carbonyl group | কাৰ্বনিল গ্ৰুপ | >C=O গ্ৰুপ |
| Nucleophilic addition | নিউক্লিঅ’ফাইল যোজন | Nu⁻ আক্ৰমণৰ পদ্ধতি |
| Acetal | এচিটাল | R-CH(OR’)₂ যৌগ |
| Ketal | কিটাল | R₂C(OR’)₂ যৌগ |
| Imine | ইমিন | R-CH=NR’ যৌগ |
| Oxime | অক্সিম | =N-OH যুক্ত যৌগ |
| Hydrazone | হাইড্ৰাজোন | =N-NH₂ যুক্ত |
| Semicarbazone | ছেমিকাৰ্বাজোন | =N-NH-CO-NH₂ |
| Aldol condensation | এলড’ল ঘনীভৱন | α-H যুক্ত যৌগৰ বিক্ৰিয়া |
| Cannizzaro reaction | ক্যানিজাৰ’ বিক্ৰিয়া | α-H নথকা যৌগৰ অসম বিক্ৰিয়া |
| Tollens’ test | টলেন পৰীক্ষা | ৰূপৰ আইনা পৰীক্ষা |
| Fehling’s test | ফেলিং পৰীক্ষা | Cu₂O অৱক্ষেপ |
| Iodoform test | আয়োড’ফৰ্ম পৰীক্ষা | হালধীয়া CHI₃ অৱক্ষেপ |
| Carboxylic acid | কাৰ্বক্সিলিক এচিড | R-COOH যৌগ |
| Esterification | এষ্টাৰীকৰণ | এচিড + এলকহল → এষ্টাৰ |
| Decarboxylation | ডিকাৰ্বক্সিলেচন | -COOH পৰা CO₂ আঁতৰোৱা |
| HVZ reaction | HVZ বিক্ৰিয়া | α-হেল’জেনায়ন |
| Rosenmund reduction | ৰোজেনমাণ্ড বিজাৰণ | এচাইল ক্লোৰাইড → এলডিহাইড |
| Etard reaction | এটাৰ্ড বিক্ৰিয়া | টলুইন → বেঞ্জালডিহাইড |
| Gattermann-Koch | গাটাৰমেন-ক’ক | বেঞ্জিন → বেঞ্জালডিহাইড |
| Friedel-Crafts acylation | ফ্ৰিডেল-ক্ৰাফ্টছ এচাইলেচন | RCOCl/AlCl₃ ব্যৱহাৰ |
| Ozonolysis | অজ’ন’লাইছিছ | O₃ যোগেদি এলকিন বিভাজন |
| Hydration of alkyne | এলকাইনৰ জলযোজন | HgSO₄/H₂SO₄ যোগেদি |
| Acid anhydride | এচিড এনহাইড্ৰাইড | (R-CO)₂O যৌগ |
| Amide | এমাইড | R-CONH₂ যৌগ |
| Dimer | ডাইমাৰ | দুটা অণুৰ যুগ্ম গঠন |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰণা
α-হাইড্ৰ’জেনৰ অম্লতা: কাৰ্বনিল গ্ৰুপৰ পাৰ্শ্বৰ কাৰ্বনৰ হাইড্ৰ’জেনক α-হাইড্ৰ’জেন বোলে। কাৰ্বনিলৰ -I আৰু -M প্ৰভাৱৰ বাবে এই H অম্লীয়। ইয়াৰ পৰা গঠিত কাৰ্বানিয়ন এন’লেট আয়নৰূপে অনুৰূপ স্থিৰ। এই অম্লতাৰ ফলতে এলড’ল ঘনীভৱন আৰু আয়োড’ফৰ্ম বিক্ৰিয়া সম্ভৱ হয়।
ক্ৰছ এলড’ল ঘনীভৱন: দুটা বেলেগ এলডিহাইড/কিটোনৰ মাজৰ এলড’ল ঘনীভৱনে চাৰিটা উৎপাদ দিয়ে। দুয়োটাত α-H থাকিলে মিশ্ৰণ পোৱা যায়; এটাত α-H নাথাকিলে নিৰ্বাচনাত্মক উৎপাদ পোৱা যায় (যেনে বেঞ্জালডিহাইড + এচিটালডিহাইড)।
ক্ৰছ ক্যানিজাৰ’ বিক্ৰিয়া: HCHO অধিকতকৈ অন্য α-H নথকা এলডিহাইডৰ সৈতে ক্ষাৰৰ উপস্থিতিত বিক্ৰিয়া কৰিলে HCHO অক্সিডাইজ হয় আৰু আনটো বিজাৰিত হৈ এলকহল দিয়ে। এই বিক্ৰিয়াৰ যোগেদি বেঞ্জাইল এলকহল পোৱা যায়।
পাঠ্যক্ৰম গুৰুত্বপূৰ্ণ যৌগ: ফৰমালডিহাইড (HCHO) — ফৰমালিন, বেক’লাইট প্ৰস্তুতি; এচিটালডিহাইড (CH₃CHO) — ৰবৰ পৰীক্ষা; এচিট’ন (CH₃COCH₃) — দ্ৰাৱক; বেঞ্জালডিহাইড — সুগন্ধি দ্ৰৱ্য; এচিটিক এচিড — ভিনেগাৰ; বেঞ্জোইক এচিড — খাদ্য সংৰক্ষক।
মনত ৰখাৰ পৰামৰ্শ: (i) এলডিহাইড সদায় কিটোনতকৈ অধিক সক্ৰিয় (ষ্টেৰিক + ইলেক্ট্ৰ’নিক উভয় কাৰণে)। (ii) HCHO ক্যানিজাৰ’ বিক্ৰিয়া দিয়ে কিন্তু এলড’ল নিদিয়ে। (iii) আয়োড’ফৰ্ম পৰীক্ষা CH₃COR আৰু CH₃CH(OH)R-ৰ বাবে ধনাত্মক। (iv) HCOOH-এ উভয় এচিড আৰু এলডিহাইডৰ ধৰ্ম দেখুৱায় কাৰণ ইয়াত -CHO আৰু -OH দুয়োটা আছে। (v) অৰ্থ’-হাইড্ৰক্সিবেঞ্জোইক এচিড (চেলিচাইলিক এচিড) এ অভ্যন্তৰীণ H-বন্ধনৰ বাবে অধিক শক্তিশালী।
চিনাক্তকৰণ পৰীক্ষাসমূহৰ সাৰাংশ: ২,৪-ডাইনাইট্ৰ’ফেনাইল হাইড্ৰাজিন (২,৪-DNP) দ্ৰৱণে এলডিহাইড আৰু কিটোন উভয়ৰে সৈতে কমলা/ৰঙা অৱক্ষেপ দিয়ে — এইটো কাৰ্বনিল গ্ৰুপ চিনাক্তকৰণৰ পৰীক্ষা। ইয়াৰ পাছত টলেন পৰীক্ষা যোগেদি এলডিহাইড আৰু কিটোনক পৃথক কৰা হয়।
আনুষাংগিক প্ৰভাৱৰ ক্ৰম: -NO₂ > -CN > -F > -Cl > -Br > -I > -OH > -OR > -C₆H₅ > -H > -CH₃ > -C₂H₅ > -C(CH₃)₃। -I গ্ৰুপ যোগ কৰিলে এচিড শক্তিশালী হয়; +I গ্ৰুপে দুৰ্বল কৰে। হেল’জেনৰ স্থানৰ ক্ষেত্ৰত α > β > γ — যিমানে দূৰ যায় তাত্পৰ্য সিমানে কমে।
বেঞ্জোইক এচিডৰ প্ৰতিস্থাপনৰ প্ৰভাৱ: EWG (Electron Withdrawing Group, যেনে -NO₂, -Cl, -CN) এ এচিড শক্তিশালী কৰে; EDG (Electron Donating Group, যেনে -OCH₃, -CH₃, -NH₂) এ দুৰ্বল কৰে। কিন্তু -OH অৰ্থ’ অৱস্থানত H-বন্ধনৰ বাবে অভ্যন্তৰীণ স্থিৰতা দিয়ে (অৰ্থ’ প্ৰভাৱ)। সাধাৰণ ক্ৰম: p-NO₂-C₆H₄-COOH > m-NO₂-C₆H₄-COOH > বেঞ্জোইক এচিড > p-OCH₃-C₆H₄-COOH।
স্ফুটনাংক তুলনা: এলকেন < ইথাৰ < এলডিহাইড/কিটোন < এলকহল < কাৰ্বক্সিলিক এচিড। কাৰ্বক্সিলিক এচিড সদায় সৰ্বোচ্চ কাৰণ ই ডাইমাৰ গঠন কৰে আৰু দুটা H-বন্ধন এক সময়ত গঠিত হয়।
কাৰ্বনিল গ্ৰুপৰ স্পেক্ট্ৰোস্কোপি: IR স্পেক্ট্ৰাত C=O স্ট্ৰেচিং 1670-1750 cm⁻¹ অঞ্চলত শক্তিশালী শোষণ দিয়ে। NMR-ত এলডিহাইডিক হাইড্ৰ’জেন (-CHO) δ 9-10 ppm-ত প্ৰদৰ্শিত হয়। কাৰ্বনিল কাৰ্বনৰ ¹³C NMR সংকেত প্ৰায় δ 170-220 ppm অঞ্চলত আৱিৰ্ভূত হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা যৌগৰ চিনাক্তকৰণ সম্ভৱ হয়।
এলড’ল ঘনীভৱনৰ ব্যৱহাৰ: এলড’ল ঘনীভৱন প্ৰক্ৰিয়াৰে β-হাইড্ৰক্সি কাৰ্বনিল যৌগ গঠন হয় যিয়ে নিৰ্জলীকৰণৰ যোগেদি α,β-অসংতৃপ্ত কাৰ্বনিল যৌগ (যেনে ক্ৰটনালডিহাইড) দিয়ে। এই বিক্ৰিয়াৰ যোগেদি কেইবাটাও ঔষধী যৌগ আৰু ৰেজিন প্ৰস্তুত কৰা হয়। শিল্পক্ষেত্ৰত পেণ্টএৰিথ্ৰাইট’ল আৰু আন উপজাত পদাৰ্থ এই পদ্ধতিৰে প্ৰস্তুত হয়।
কেতবোৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন (Reaction Map):
- R-COOH → R-COCl (PCl₅ বা SOCl₂)
- R-COOH → R-CONH₂ (NH₃, Δ)
- R-COOH → R-CH₂OH (LiAlH₄)
- R-COCl → R-CHO (H₂/Pd-BaSO₄, ৰোজেনমাণ্ড)
- R-CHO → R-COOH ([O] বা টলেন)
- R-CHO → R-CH₂OH (NaBH₄)
- R-CO-R’ → R-CH₂-R’ (ক্লেমেন্ছেন বা উলফ-কিচনাৰ)
- R-CHO + HCN → R-CH(OH)CN → R-CH(OH)COOH (α-হাইড্ৰক্সি এচিড)
- R-COONa + NaOH/CaO → R-H (এলকেন, ডিকাৰ্বক্সিলেচন)
- 2R-COONa → R-R + 2CO₂ (ক’ল্ব ইলেক্ট্ৰ’লাইছিচ)
পুনৰীক্ষণৰ পয়েণ্ট: এই অধ্যায়ৰ পৰীক্ষাত প্ৰায়ে সোধা প্ৰশ্ন — (i) এলড’ল আৰু ক্যানিজাৰ’ বিক্ৰিয়াৰ পাৰ্থক্য, (ii) HVZ বিক্ৰিয়াৰ পদ্ধতি, (iii) এচিড শক্তিশালীতাৰ ক্ৰম, (iv) টলেন/ফেলিং পৰীক্ষাৰ অভিকাৰক, (v) ৰোজেনমাণ্ড বিজাৰণ, (vi) গাটাৰমেন-ক’ক বিক্ৰিয়া, (vii) এষ্টাৰীকৰণৰ পদ্ধতি, (viii) এমোনিয়া উৎপাদিত যৌগৰ বিক্ৰিয়া। এই বিষয়সমূহ ভাল কৰি অভ্যাস কৰিলে অধ্যায়টোৰ পৰা সম্পূৰ্ণ নম্বৰ লাভ কৰা সম্ভৱ।
সমস্যা সমাধান (Numerical & Mechanism)
সমস্যা ১: এচিটালডিহাইডে HCN-ৰ সৈতে কেনেধৰণৰ যৌগ গঠন কৰে?
সমাধানঃ CH₃CHO + HCN → CH₃-CH(OH)-CN (এচিটালডিহাইড চিয়ান’হাইড্ৰিন)। ইয়াৰ পাছত আৰ্দ্ৰবিশ্লেষণৰ যোগেদি ই 2-হাইড্ৰক্সি প্ৰোপানইক এচিড (লেক্টিক এচিড) গঠন কৰে: CH₃-CH(OH)-CN + 2H₂O → CH₃-CH(OH)-COOH + NH₃।
সমস্যা ২: বেঞ্জালডিহাইডৰ পৰা চিনামিক এচিড কেনেদৰে প্ৰস্তুত কৰিব?
সমাধানঃ পাৰ্কিন বিক্ৰিয়াৰ যোগেদি — C₆H₅CHO + (CH₃CO)₂O →(CH₃COONa) C₆H₅-CH=CH-COOH + CH₃COOH (চিনামিক এচিড)। ই বেঞ্জালডিহাইড আৰু এচিটিক এনহাইড্ৰাইডৰ মাজৰ ক্ষাৰীয় ঘনীভৱন বিক্ৰিয়া।
সমস্যা ৩: এচিট’নৰ আয়োড’ফৰ্ম পৰীক্ষাৰ সমীকৰণ লিখা।
সমাধানঃ CH₃COCH₃ + 3I₂ + 4NaOH → CHI₃↓ + CH₃COONa + 3NaI + 3H₂O। হালধীয়া আয়োড’ফৰ্ম অৱক্ষেপ গঠন হয়।
সমস্যা ৪: এচিটিক এচিডৰ pKa = 4.76 আৰু ফৰমিক এচিডৰ pKa = 3.75 হ’লে কোনটো অধিক শক্তিশালী?
সমাধানঃ pKa কম মানে এচিড অধিক শক্তিশালী। গতিকে ফৰমিক এচিড (HCOOH, pKa 3.75) এচিটিক এচিডতকৈ অধিক শক্তিশালী। ইয়াৰ কাৰণ এচিটিক এচিডত -CH₃ গ্ৰুপৰ +I প্ৰভাৱে কাৰ্বক্সিলেট আনিয়নক অস্থিৰ কৰে।
সমস্যা ৫: প্ৰোপানালৰ পৰা প্ৰোপান-2-অ’ল কেনেদৰে প্ৰস্তুত কৰিব?
সমাধানঃ প্ৰোপানাল (CH₃CH₂CHO) আৰু মিথাইল মেগনেছিয়াম আয়’ডাইডৰ বিক্ৰিয়াৰ পাছত আৰ্দ্ৰবিশ্লেষণৰ যোগেদি প্ৰোপান-2-অ’ল পোৱা যায়: CH₃CH₂CHO + CH₃MgI → CH₃CH₂-CH(OMgI)-CH₃ →(H₂O) CH₃CH₂-CH(OH)-CH₃ + Mg(OH)I। ই গৌণ এলকহল।
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ আলোচনা আপোনাৰ বাবে উপকাৰী হ’ল। ASSEB Class 12 Chemistry-ৰ আন অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru-ৰ সৈতে যুক্ত থাকক। শুভেচ্ছা!