অ্যালক’হল, ফিনল আৰু ইথাৰ
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পাঠটোত আমি ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ একাদশ অধ্যায় “অ্যালক’হল, ফিনল আৰু ইথাৰ”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ টোকা অসমীয়া মাধ্যমত উপস্থাপন কৰিছোঁ। এই অধ্যায়টোত হাইড্ৰক্সিল (-OH) আৰু এলকক্সি (-OR) মূলক যুক্ত জৈৱ যৌগসমূহৰ গাঁঠনি, প্ৰস্তুতি, ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (অসমীয়াত)
অ্যালক’হল আৰু ইয়াৰ শ্ৰেণীবিভাজন: এলিফেটিক হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ এটা H পৰমাণুৰ স্থানত -OH মূলক প্ৰতিস্থাপন কৰিলে যি যৌগ পোৱা যায় তাকে অ্যালক’হল বোলে। ইয়াৰ সাধাৰণ সংকেত R-OH। -OH মূলকটো যুক্ত হোৱা কাৰ্বনটোৰ সৈতে যুক্ত H পৰমাণুৰ সংখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি অ্যালক’হলক প্ৰাথমিক (1°), দ্বিতীয়ক (2°) আৰু তৃতীয়ক (3°) — এই তিনিটা ভাগত ভাগ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ইথানল (CH₃CH₂OH) প্ৰাথমিক, প্ৰোপান-2-অল দ্বিতীয়ক আৰু 2-মিথাইলপ্ৰোপান-2-অল তৃতীয়ক অ্যালক’হল। নামাকৰণৰ ক্ষেত্ৰত IUPAC পদ্ধতিত মূল হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ নামৰ অন্তিম ‘e’ৰ স্থানত ‘ol’ প্ৰতিস্থাপন কৰা হয়।
প্ৰস্তুতি: অ্যালক’হল প্ৰস্তুতিৰ বহুতো পদ্ধতি আছে। এলকীনৰ পৰা অম্ল-অনুঘটিত হাইড্ৰেশ্যনৰ দ্বাৰা মাৰ্কভনিকভ নিয়ম অনুসৰি অ্যালক’হল পোৱা যায়। হাইড্ৰ’বোৰেশ্যন-অক্সিডেশ্যন বিক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা এন্টি-মাৰ্কভনিকভ উৎপাদ পোৱা যায়। কাৰ্বনিল যৌগ (এলডিহাইড আৰু কিটোন)ক H₂/Ni বা LiAlH₄ৰ দ্বাৰা বিজাৰিত কৰিলে অ্যালক’হল পোৱা যায়। এলডিহাইডৰ পৰা প্ৰাথমিক আৰু কিটোনৰ পৰা দ্বিতীয়ক অ্যালক’হল উৎপন্ন হয়। গ্ৰিগনাৰ্ড বিকাৰক (R-MgX)ৰ সৈতে কাৰ্বনিল যৌগৰ বিক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ অ্যালক’হল প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি — ফৰমেলডিহাইডৰ পৰা প্ৰাথমিক, অন্যান্য এলডিহাইডৰ পৰা দ্বিতীয়ক আৰু কিটোনৰ পৰা তৃতীয়ক অ্যালক’হল। কাৰ্বক্সিলিক এছিড আৰু ইয়াৰ ব্যুৎপন্নবোৰক LiAlH₄ৰ দ্বাৰা বিজাৰিত কৰিও প্ৰাথমিক অ্যালক’হল পোৱা যায়।
ভৌতিক আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম: অ্যালক’হলৰ অণুসমূহৰ মাজত আন্তঃআণৱিক হাইড্ৰ’জেন বন্ধন থকাৰ বাবে ইহঁতৰ স্ফুটনাংক সংশ্লিষ্ট হাইড্ৰ’কাৰ্বন আৰু ইথাৰতকৈ অধিক হয়। নিম্ন অ্যালক’হলবোৰ পানীত সম্পূৰ্ণৰূপে দ্ৰৱীভূত হয়। ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত অ্যালক’হলবোৰে সক্ৰিয় ধাতু (Na, K)ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি এলক’ক্সাইড আৰু H₂ গেছ উৎপন্ন কৰে। অম্ল অনুঘটকৰ উপস্থিতিত কাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ সৈতে এষ্টাৰীকৰণ ঘটে। অক্সিডেশ্যন বিক্ৰিয়াত প্ৰাথমিক অ্যালক’হলে এলডিহাইড আৰু পিছত কাৰ্বক্সিলিক এছিড দিয়ে; দ্বিতীয়ক অ্যালক’হলে কিটোন দিয়ে। কন্c. H₂SO₄-ৰ সৈতে উত্তপ্ত কৰিলে এলকীন উৎপন্ন কৰি বিযুতীকৰণ (dehydration) ঘটে।
ফিনল, ইথাৰ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ যৌগ: বেঞ্জিন বলয়ত -OH মূলক প্ৰত্যক্ষভাৱে যুক্ত যৌগক ফিনল বোলে। ফিনল প্ৰস্তুতিৰ মূখ্য পদ্ধতি — হেলোএৰিনৰ পৰা (Dow process), ছালফনিক এছিডৰ পৰা, ডায়াজোনিয়াম লৱণৰ পৰা, আৰু কিউমিনৰ পৰা। ফিনল অ্যালক’হলতকৈ অধিক অম্লীয়, কাৰণ ফেনক্সাইড আয়নটো অনুনাদৰ দ্বাৰা স্থায়ী হয়। ফিনলে কোলবে বিক্ৰিয়াত CO₂ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ছেলিচাইলিক এছিড দিয়ে; ৰাইমাৰ-টিম্যান বিক্ৰিয়াত CHCl₃ আৰু NaOHৰ সৈতে ছেলিচালডিহাইড দিয়ে। ইথাৰৰ সাধাৰণ সংকেত R-O-R’। ইথাৰ প্ৰস্তুত কৰিবলৈ উইলিয়ামছন সংশ্লেষণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয় য’ত এলকাইল হেলাইডে ছ’ডিয়াম এলক’ক্সাইডৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰে। উত্তপ্ত HI বা HBrৰ দ্বাৰা ইথাৰৰ বিদাৰণ ঘটে। মিথানল উদ্যোগিকভাৱে ছিন্থেছিছ গেছৰ পৰা আৰু ইথানল কাৰ্বহাইড্ৰেটৰ গাঁজনৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত কৰা হয়। দুয়োটা যৌগ দ্ৰাৱক, জ্বালানি আৰু উদ্যোগিক কেমিকেল হিচাপে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
Summary (English)
This chapter covers three important classes of organic compounds: alcohols (R-OH), phenols (Ar-OH) and ethers (R-O-R’). Alcohols are classified as primary, secondary or tertiary based on the carbon atom bearing the -OH group. They are prepared from alkenes (acid-catalysed hydration giving Markovnikov product, hydroboration-oxidation giving anti-Markovnikov product), from carbonyl compounds (catalytic hydrogenation, NaBH₄ or LiAlH₄ reduction), from carboxylic acids (LiAlH₄ reduction) and via Grignard reagents. Strong intermolecular hydrogen bonding gives alcohols higher boiling points and good water solubility. Alcohols react with active metals to liberate H₂, undergo esterification with carboxylic acids, oxidation to aldehydes/ketones/acids, and dehydration to alkenes. Phenols are prepared from haloarenes (Dow process), benzenesulphonic acids, diazonium salts and cumene. Phenols are more acidic than alcohols due to phenoxide-ion resonance stabilisation; they undergo Kolbe and Reimer-Tiemann reactions. Ethers are prepared by Williamson synthesis and undergo cleavage with HI/HBr. Methanol (industrial) and ethanol (fermentation) are commercially important.
প্ৰশ্নোত্তৰ (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: অ্যালক’হল মানে কি?
উত্তৰঃ এলিফেটিক হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ এটা H পৰমাণুৰ স্থানত -OH মূলক প্ৰতিস্থাপিত হলে যি যৌগ পোৱা যায় তাকে অ্যালক’হল বোলে। সাধাৰণ সংকেত R-OH।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰাথমিক অ্যালক’হলৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ইথানল (CH₃CH₂OH) এটা প্ৰাথমিক অ্যালক’হল।
প্ৰশ্ন ৩: ফিনল কাক বোলে?
উত্তৰঃ বেঞ্জিন বলয়ৰ এটা H পৰমাণুৰ স্থানত -OH মূলক প্ৰত্যক্ষভাৱে যুক্ত হলে পোৱা যৌগক ফিনল বোলে। উদাহৰণ: C₆H₅OH।
প্ৰশ্ন ৪: ইথাৰৰ সাধাৰণ সংকেত কি?
উত্তৰঃ ইথাৰৰ সাধাৰণ সংকেত R-O-R’।
প্ৰশ্ন ৫: অ্যালক’হলৰ স্ফুটনাংক উচ্চ হোৱাৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ অ্যালক’হলৰ অণুসমূহৰ মাজত আন্তঃআণৱিক হাইড্ৰ’জেন বন্ধন থকাৰ বাবে ইয়াৰ স্ফুটনাংক উচ্চ হয়।
প্ৰশ্ন ৬: কোন অম্লতৰ — অ্যালক’হল নে ফিনল?
উত্তৰঃ ফিনল অধিক অম্লীয়, কাৰণ ফেনক্সাইড আয়নটো অনুনাদ স্থিতিশীল।
প্ৰশ্ন ৭: উইলিয়ামছন সংশ্লেষণ কিহৰ বাবে ব্যৱহৃত হয়?
উত্তৰঃ ইথাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে।
প্ৰশ্ন ৮: গ্ৰিগনাৰ্ড বিকাৰকৰ সাধাৰণ সংকেত কি?
উত্তৰঃ R-MgX, য’ত X = Cl, Br, I।
প্ৰশ্ন ৯: কুমিন প্ৰক্ৰিয়াত কোনটো ফিনলৰ লগত উপজাত হিচাপে পোৱা যায়?
উত্তৰঃ এচিটোন।
প্ৰশ্ন ১০: মিথানলৰ উদ্যোগিক উৎপাদনৰ কেঁচা সামগ্ৰী কি?
উত্তৰঃ ছিন্থেছিছ গেছ (CO + H₂)।
প্ৰশ্ন ১১: পেট্ৰোলৰ লগত মিহলোৱা অ্যালক’হলটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ ইথানল (গাছ’হল)।
প্ৰশ্ন ১২: ইথিলিন গ্লাইকল কি জাতীয় অ্যালক’হল?
উত্তৰঃ ই হৈছে এটা ডাইহাইডিক (দুটা -OH মূলক যুক্ত) প্ৰাথমিক অ্যালক’হল (HOCH₂CH₂OH)।
প্ৰশ্ন ১৩: তিনিটা -OH মূলক যুক্ত অ্যালক’হলৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ গ্লিচাৰল (HOCH₂-CHOH-CH₂OH)।
প্ৰশ্ন ১৪: ফিনলৰ FeCl₃ৰ লগত বিক্ৰিয়াত কি ৰং উৎপন্ন হয়?
উত্তৰঃ বেঙুনিয়া (violet) ৰং — ই ফিনলৰ চিনাক্তকৰণ পৰীক্ষা।
প্ৰশ্ন ১৫: ডাইএথাইল ইথাৰৰ স্ফুটনাংক কিমান?
উত্তৰঃ প্ৰায় 35°C।
প্ৰশ্ন ১৬: পিক্ৰিক এছিডৰ ৰাসায়নিক নাম কি?
উত্তৰঃ 2,4,6-ট্ৰাইনাইট্ৰ’ফিনল।
প্ৰশ্ন ১৭: ছ’ডিয়াম ফেনক্সাইডৰ সংকেত কি?
উত্তৰঃ C₆H₅ONa।
প্ৰশ্ন ১৮: ইথিলিন গ্লাইকল কি কামত ব্যৱহৃত হয়?
উত্তৰঃ এণ্টিফ্ৰিজ হিচাপে গাড়ীৰ ৰেডিয়েটৰত।
প্ৰশ্নোত্তৰ (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: প্ৰাথমিক, দ্বিতীয়ক আৰু তৃতীয়ক অ্যালক’হলৰ পাৰ্থক্য উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰঃ -OH মূলক যুক্ত কাৰ্বন পৰমাণুটোৰ সৈতে যুক্ত আন কাৰ্বন পৰমাণুৰ সংখ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়। প্ৰাথমিকত এটা (উদাহৰণ: CH₃CH₂OH), দ্বিতীয়কত দুটা (উদাহৰণ: (CH₃)₂CHOH), তৃতীয়কত তিনিটা (উদাহৰণ: (CH₃)₃C-OH) কাৰ্বন থাকে।
প্ৰশ্ন ২: মাৰ্কভনিকভ নিয়ম কি? এলকীনৰ পৰা অ্যালক’হল প্ৰস্তুতিৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ প্ৰয়োগ দেখুওৱা।
উত্তৰঃ অসমমিত এলকীনৰ লগত HX বা H₂Oৰ যোগ হোৱাৰ সময়ত ধনাত্মক অংশ (H) অধিক H থকা কাৰ্বনলৈ আৰু ঋণাত্মক অংশ (X বা OH) কম H থকা কাৰ্বনলৈ যায়। উদাহৰণ: CH₃-CH=CH₂ + H₂O (H⁺) → CH₃-CHOH-CH₃ (প্ৰোপান-2-অল)।
প্ৰশ্ন ৩: হাইড্ৰ’বোৰেশ্যন-অক্সিডেশ্যন বিক্ৰিয়া বুজোৱা।
উত্তৰঃ এলকীনে B₂H₆ৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি ট্ৰাইএলকাইলবোৰেন দিয়ে, পাছত H₂O₂/OH⁻ৰ দ্বাৰা অক্সিডেশ্যন কৰিলে এন্টি-মাৰ্কভনিকভ অ্যালক’হল পোৱা যায়। উদাহৰণ: CH₃-CH=CH₂ → (পদক্ৰম) → CH₃-CH₂-CH₂OH (1-প্ৰোপানল)।
প্ৰশ্ন ৪: ইথানলৰ সক্ৰিয় ধাতুৰ সৈতে বিক্ৰিয়া লিখা।
উত্তৰঃ 2 C₂H₅OH + 2 Na → 2 C₂H₅ONa + H₂↑। ইয়াত ছ’ডিয়াম ইথ’ক্সাইড আৰু H₂ গেছ মুক্ত হয়।
প্ৰশ্ন ৫: এষ্টাৰীকৰণ বিক্ৰিয়া কি?
উত্তৰঃ অম্ল অনুঘটকৰ (conc. H₂SO₄) উপস্থিতিত অ্যালক’হল আৰু কাৰ্বক্সিলিক এছিডৰ মাজৰ বিক্ৰিয়াৰে এষ্টাৰ আৰু পানী উৎপন্ন হয়। উদাহৰণ: CH₃COOH + C₂H₅OH ⇌ CH₃COOC₂H₅ + H₂O (এথাইল এচিটেট)।
প্ৰশ্ন ৬: কোলবে বিক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ছ’ডিয়াম ফেনক্সাইডে CO₂ৰ সৈতে চাপত (~125°C, 4-7 atm) বিক্ৰিয়া কৰি ছ’ডিয়াম ছেলিচাইলেট দিয়ে, যিটো অম্লীকৰণৰ পাছত ছেলিচাইলিক এছিড দিয়ে। ই হৈছে এছপিৰিন প্ৰস্তুতিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ৰম।
প্ৰশ্ন ৭: ৰাইমাৰ-টিম্যান বিক্ৰিয়া কি?
উত্তৰঃ ফিনলক ক্লৰ’ফৰ্ম (CHCl₃) আৰু জলীয় NaOHৰ সৈতে উত্তপ্ত কৰিলে অৰ্থো-হাইড্ৰক্সিবেঞ্জালডিহাইড অৰ্থাৎ ছেলিচালডিহাইড পোৱা যায়। মধ্যৱৰ্তী কাৰণটো হৈছে ডাইক্লৰ’কাৰ্বিন (:CCl₂)।
প্ৰশ্ন ৮: অ্যালক’হলৰ অক্সিডেশ্যন বিক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰাথমিক অ্যালক’হলক KMnO₄ বা K₂Cr₂O₇/H₂SO₄ৰ দ্বাৰা অক্সিডেশ্যন কৰিলে এলডিহাইড আৰু পাছত কাৰ্বক্সিলিক এছিড দিয়ে। দ্বিতীয়ক অ্যালক’হলে কিটোন দিয়ে। তৃতীয়ক অ্যালক’হল সাধাৰণ পৰিস্থিতিত অক্সিডাইজ নহয়, কিন্তু কঠিন পৰিস্থিতিত C-C বন্ধন বিচ্ছিন্ন হৈ সৰু কাৰ্বনযুক্ত যৌগসমূহ পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৯: লুকাছ পৰীক্ষা কি?
উত্তৰঃ অ্যালক’হলৰ শ্ৰেণী চিনাক্ত কৰিবলৈ লুকাছ বিকাৰক (গাঢ় HCl + ZnCl₂) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তৃতীয়ক অ্যালক’হলে তৎক্ষণাৎ ঘোলা ৰং দিয়ে, দ্বিতীয়ক অ্যালক’হলে কেইমিনিটমানৰ ভিতৰত আৰু প্ৰাথমিক অ্যালক’হলে কোঠা উষ্ণতাত প্ৰতিক্ৰিয়া নিদিয়ে।
প্ৰশ্নোত্তৰ (৫-৭ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: অ্যালক’হল প্ৰস্তুতিৰ চাৰিটা পদ্ধতি বিক্ৰিয়াসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ (ক) এলকীনৰ পৰা অম্ল-অনুঘটিত হাইড্ৰেশ্যন: CH₂=CH₂ + H₂O (H₂SO₄) → C₂H₅OH।
(খ) হাইড্ৰ’বোৰেশ্যন-অক্সিডেশ্যন: 3 RCH=CH₂ + (BH₃) → (RCH₂CH₂)₃B; পাছত H₂O₂/OH⁻ৰ দ্বাৰা RCH₂CH₂OH।
(গ) কাৰ্বনিল যৌগৰ বিজাৰণ: RCHO + H₂/Ni → RCH₂OH; R₂C=O + LiAlH₄ → R₂CHOH।
(ঘ) গ্ৰিগনাৰ্ড বিকাৰকৰ পৰা: HCHO + RMgX → RCH₂OMgX → (H₂O) → RCH₂OH।
প্ৰশ্ন ২: ফিনল প্ৰস্তুতিৰ চাৰিটা পদ্ধতি লিখা।
উত্তৰঃ (ক) হেলোএৰিন (Dow process)ৰ পৰা: ক্লৰ’বেঞ্জিনক NaOHৰ সৈতে উচ্চ চাপ আৰু উষ্ণতাত উত্তপ্ত কৰি ছ’ডিয়াম ফেনক্সাইড আৰু পাছত অম্লীকৰণৰ দ্বাৰা ফিনল।
(খ) বেঞ্জিনছালফনিক এছিডক NaOHৰ সৈতে গলিত অৱস্থাত উত্তপ্ত কৰি।
(গ) ডায়াজোনিয়াম লৱণক উষ্ণ পানীত উত্তপ্ত কৰি: C₆H₅N₂⁺ + H₂O → C₆H₅OH + N₂ + H⁺।
(ঘ) কিউমিনৰ পৰা: কিউমিন (আইছ’প্ৰোপাইলবেঞ্জিন) → অক্সিডেশ্যন → কিউমিন হাইড্ৰ’পাৰঅক্সাইড → অম্ল চিকিৎসা → ফিনল + এচিটোন।
প্ৰশ্ন ৩: ফিনল অ্যালক’হলতকৈ অধিক অম্লীয় কিয় — ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ফিনলে আয়নীকৰণ হৈ ফেনক্সাইড আয়ন (C₆H₅O⁻) দিয়ে, যিটো বেঞ্জিন বলয়ৰ সৈতে অনুনাদিত হৈ ঋণাত্মক চাৰ্জটো বিতৰণ কৰি স্থায়ী হয়। অ্যালক’হলৰ ক্ষেত্ৰত এলক’ক্সাইড আয়নৰ সৈতে কোনো অনুনাদ হ’ব নোৱাৰে কাৰণ এলকাইল মূলকৰ +I প্ৰভাৱে চাৰ্জটোক অস্থিৰ কৰে। সেইবাবে ফিনলৰ pKa (~10) অ্যালক’হলৰ pKa (~16-18)তকৈ যথেষ্ট কম।
প্ৰশ্ন ৪: উইলিয়ামছন সংশ্লেষণ আৰু ইথাৰৰ বিদাৰণ বিক্ৰিয়া বিক্ৰিয়াসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ উইলিয়ামছন সংশ্লেষণত এটা প্ৰাথমিক এলকাইল হেলাইডে ছ’ডিয়াম এলক’ক্সাইডৰ সৈতে SN2 ক্ৰিয়াপ্ৰণালীৰে বিক্ৰিয়া কৰি ইথাৰ দিয়ে: R-ONa + R’-X → R-O-R’ + NaX। তৃতীয়ক হেলাইডৰ ক্ষেত্ৰত বিযুতীকৰণ ঘটে। ইথাৰৰ বিদাৰণ: ইথাৰে উত্তপ্ত গাঢ় HI বা HBrৰ সৈতে বিক্ৰিয়া কৰি এলকাইল হেলাইড আৰু অ্যালক’হল দিয়ে: R-O-R’ + HI → R-OH + R’-I (অতিৰিক্ত HIৰ সৈতে R-I-ও পোৱা যায়)। এৰিল এলকাইল ইথাৰৰ ক্ষেত্ৰত ফিনল আৰু এলকাইল হেলাইড পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৫: মিথানল আৰু ইথানলৰ উদ্যোগিক প্ৰস্তুতি আৰু ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ মিথানল: ছিন্থেছিছ গেছৰ পৰা ZnO-Cr₂O₃ অনুঘটকৰ উপস্থিতিত উচ্চ চাপ আৰু উষ্ণতাত প্ৰস্তুত হয়: CO + 2H₂ → CH₃OH। ইথানল: ষ্টাৰ্চ বা চেনিৰ গাঁজনৰ দ্বাৰা পোৱা যায় — C₆H₁₂O₆ → 2 C₂H₅OH + 2 CO₂ (যাইমেজ এনজাইম)। ব্যৱহাৰ: মিথানল — ফৰমালডিহাইড আৰু এচিটিক এছিডৰ উৎস, দ্ৰাৱক, মেথিলেটেড স্পিৰিট। ইথানল — পানীয়, দ্ৰাৱক, কীটাণুনাশক, জ্বালানি (গাছ’হল)।
প্ৰশ্ন ৬: অ্যালক’হলৰ ভৌতিক ধৰ্মসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ (ক) স্ফুটনাংক: অ্যালক’হলৰ অণুসমূহৰ মাজত শক্তিশালী আন্তঃআণৱিক হাইড্ৰ’জেন বন্ধন থকাৰ বাবে ইহঁতৰ স্ফুটনাংক সংশ্লিষ্ট আণৱিক ভৰ থকা হাইড্ৰ’কাৰ্বন আৰু ইথাৰতকৈ যথেষ্ট অধিক হয়। যেনে — ইথানলৰ স্ফুটনাংক 78°C কিন্তু ডাইমিথাইল ইথাৰৰ -24°C।
(খ) দ্ৰাৱ্যতা: নিম্ন অণুভৰ থকা অ্যালক’হলবোৰ পানীত সম্পূৰ্ণৰূপে দ্ৰৱীভূত হয় কাৰণ ই পানীৰ অণুৰ লগত হাইড্ৰ’জেন বন্ধন গঠন কৰিব পাৰে। কিন্তু এলকাইল শৃংখলৰ দৈৰ্ঘ্য বৃদ্ধি কৰিলে দ্ৰাৱ্যতা হ্ৰাস পায়।
(গ) গন্ধ আৰু স্বাদ: নিম্ন অ্যালক’হলবোৰ বৰ্ণহীন তৰল, মিঠা গন্ধ আৰু কেচু স্বাদৰ। (ঘ) আপেক্ষিক ঘনত্ব: পানীতকৈ কম।
প্ৰশ্ন ৭: অ্যালক’হলৰ মুখ্য ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াসমূহ বিক্ৰিয়াসহ লিখা।
উত্তৰঃ (ক) সক্ৰিয় ধাতুৰ সৈতে: 2 R-OH + 2 Na → 2 R-ONa + H₂↑।
(খ) এষ্টাৰীকৰণ: R-OH + R’COOH (H⁺) ⇌ R’COO-R + H₂O।
(গ) হেলোএলকেন প্ৰস্তুতি: R-OH + HX → R-X + H₂O (Lucas বিকাৰক)।
(ঘ) বিযুতীকৰণ: C₂H₅OH (conc. H₂SO₄, 443K) → CH₂=CH₂ + H₂O।
(ঙ) অক্সিডেশ্যন: RCH₂OH → RCHO → RCOOH (অম্লীয় K₂Cr₂O₇)।
(চ) ডিহাইড্ৰ’জেনেশ্যন: উত্তপ্ত Cu, 573K-ত প্ৰাথমিকে এলডিহাইড, দ্বিতীয়কে কিটোন আৰু তৃতীয়কে এলকীন দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৮: ফিনলৰ ইলেক্ট্ৰ’ফিলিক প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়াসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ফিনলৰ -OH মূলকে বেঞ্জিন বলয়ৰ অৰ্থো- আৰু পেৰা- অৱস্থানক সক্ৰিয় কৰে। ইলেক্ট্ৰ’ফিলিক প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়াসমূহ:
(ক) নাইট্ৰেশ্যন: লঘু HNO₃ৰ সৈতে অৰ্থো-নাইট্ৰ’ফিনল আৰু পেৰা-নাইট্ৰ’ফিনল; গাঢ় HNO₃ৰ সৈতে 2,4,6-ট্ৰাইনাইট্ৰ’ফিনল (পিক্ৰিক এছিড) দিয়ে।
(খ) হেলোজিনেশ্যন: ব্ৰোমিন পানীত (Br₂) — 2,4,6-ট্ৰাইব্ৰোম’ফিনল বগা অৱক্ষেপ; CS₂ৰ ভিতৰত নিম্ন উষ্ণতাত মূলত পেৰা-ব্ৰোম’ফিনল।
(গ) ছালফনেশ্যন: conc. H₂SO₄ৰ সৈতে ফিনল — নিম্ন উষ্ণতাত অৰ্থো- আৰু উচ্চ উষ্ণতাত পেৰা-ফিনলছালফনিক এছিড।
(ঘ) ফ্ৰিডেল-ক্ৰাফ্টছ এলকাইলেশ্যন/এচাইলেশ্যন: অৰ্থো-/পেৰা-প্ৰতিস্থাপিত যৌগ দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৯: ইথাৰৰ মুখ্য ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ (ক) HI/HBrৰ দ্বাৰা বিদাৰণ: R-O-R’ + HI → R-OH + R’-I (অতিৰিক্ত HIৰ সৈতে দুয়োটাই হেলাইড দিব পাৰে)। (খ) বলয়ৰ ইলেক্ট্ৰ’ফিলিক প্ৰতিস্থাপন (এৰিল ইথাৰ): এনিচল (C₆H₅OCH₃)-ক হেলোজিনেশ্যন কৰিলে অৰ্থো-/পেৰা-প্ৰতিস্থাপিত উৎপাদ পোৱা যায়। (গ) পাৰঅক্সাইড গঠন: বায়ুৰ অক্সিজেনৰ লগত বহু সময় থাকিলে বিস্ফোৰক পাৰঅক্সাইড সৃষ্টি হয়। (ঘ) লুইছ ক্ষাৰ ধৰ্ম: ইথাৰৰ অক্সিজেনৰ একপালি ইলেক্ট্ৰনৰ বাবে ই দুৰ্বল লুইছ ক্ষাৰ হিচাপে ক্ৰিয়া কৰে।
MCQ (বহু বিকল্প প্ৰশ্ন)
১. তলৰ কোনটো প্ৰাথমিক অ্যালক’হল?
(ক) (CH₃)₃COH (খ) (CH₃)₂CHOH (গ) CH₃CH₂OH (ঘ) C₆H₅OH
উত্তৰঃ (গ) CH₃CH₂OH
২. উইলিয়ামছন সংশ্লেষণৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত কৰা হয় —
(ক) এলক’হল (খ) ইথাৰ (গ) ফিনল (ঘ) এলডিহাইড
উত্তৰঃ (খ) ইথাৰ
৩. ফিনলৰ pKa প্ৰায় —
(ক) 4 (খ) 10 (গ) 16 (ঘ) 20
উত্তৰঃ (খ) 10
৪. কিউমিন প্ৰক্ৰিয়াত ফিনলৰ লগত পোৱা উপজাত —
(ক) ফৰমালডিহাইড (খ) এচিটেলডিহাইড (গ) এচিটোন (ঘ) বেঞ্জালডিহাইড
উত্তৰঃ (গ) এচিটোন
৫. ইথানলক অম্ল অনুঘটকৰ উপস্থিতিত 443K-ত উত্তপ্ত কৰিলে পোৱা যায় —
(ক) ইথিন (খ) ইথাইন (গ) ডাইইথাইল ইথাৰ (ঘ) এচিটেলডিহাইড
উত্তৰঃ (ক) ইথিন
৬. এলডিহাইডক LiAlH₄ৰ দ্বাৰা বিজাৰিত কৰিলে পোৱা যায় —
(ক) প্ৰাথমিক অ্যালক’হল (খ) দ্বিতীয়ক অ্যালক’হল (গ) তৃতীয়ক অ্যালক’হল (ঘ) ইথাৰ
উত্তৰঃ (ক) প্ৰাথমিক অ্যালক’হল
৭. Dow processত ব্যৱহৃত হোৱা কেঁচা সামগ্ৰী —
(ক) কিউমিন (খ) ক্লৰ’বেঞ্জিন (গ) বেঞ্জিন (ঘ) টলুইন
উত্তৰঃ (খ) ক্লৰ’বেঞ্জিন
৮. Reimer-Tiemann বিক্ৰিয়াত ফিনলক CHCl₃/NaOHৰ সৈতে উত্তপ্ত কৰিলে পোৱা যায় —
(ক) ছেলিচাইলিক এছিড (খ) বেঞ্জালডিহাইড (গ) ছেলিচালডিহাইড (ঘ) ফৰমিক এছিড
উত্তৰঃ (গ) ছেলিচালডিহাইড
৯. দ্বিতীয়ক অ্যালক’হলৰ অক্সিডেশ্যনত পোৱা যায় —
(ক) এলডিহাইড (খ) কিটোন (গ) এছিড (ঘ) ইথাৰ
উত্তৰঃ (খ) কিটোন
১০. CH₃-O-CH₃-ৰ IUPAC নাম —
(ক) ডাইমিথাইল ইথাৰ (খ) মিথ’ক্সিমিথেন (গ) মিথানল (ঘ) ইথ’ক্সিমিথেন
উত্তৰঃ (খ) মিথ’ক্সিমিথেন
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১. অ্যালক’হলৰ অণুসমূহৰ মাজত _______ বন্ধন থাকে। উত্তৰঃ হাইড্ৰ’জেন
২. ফিনলৰ আয়নটোক _______ আয়ন বোলে। উত্তৰঃ ফেনক্সাইড
৩. উইলিয়ামছন সংশ্লেষণত _______ এলকাইল হেলাইড সৰ্বোত্তম। উত্তৰঃ প্ৰাথমিক
৪. ইথানলৰ গাঁজনৰ এনজাইমটো হৈছে _______। উত্তৰঃ যাইমেজ
৫. CO₂ৰ সৈতে ছ’ডিয়াম ফেনক্সাইডৰ বিক্ৰিয়াক _______ বিক্ৰিয়া বোলে। উত্তৰঃ কোলবে
সঁচা/মিছা
১. ফিনল অ্যালক’হলতকৈ অধিক অম্লীয়। উত্তৰঃ সঁচা
২. তৃতীয়ক অ্যালক’হলক KMnO₄ৰ দ্বাৰা সহজে অক্সিডেশ্যন কৰিব পাৰি। উত্তৰঃ মিছা
৩. মিথানলক ছিন্থেছিছ গেছৰ পৰা প্ৰস্তুত কৰা হয়। উত্তৰঃ সঁচা
৪. ইথাৰৰ স্ফুটনাংক সংশ্লিষ্ট অ্যালক’হলতকৈ উচ্চ। উত্তৰঃ মিছা
৫. Reimer-Tiemann বিক্ৰিয়াত CHCl₃ ব্যৱহৃত হয়। উত্তৰঃ সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Alcohol | অ্যালক’হল |
| Phenol | ফিনল |
| Ether | ইথাৰ |
| Hydroxyl group | হাইড্ৰক্সিল মূলক |
| Alkoxide | এলক’ক্সাইড |
| Phenoxide | ফেনক্সাইড |
| Hydration | হাইড্ৰেশ্যন (পানী যোগ) |
| Hydroboration-Oxidation | হাইড্ৰ’বোৰেশ্যন-অক্সিডেশ্যন |
| Esterification | এষ্টাৰীকৰণ |
| Dehydration | বিযুতীকৰণ |
| Oxidation | অক্সিডেশ্যন |
| Reduction | বিজাৰণ |
| Grignard reagent | গ্ৰিগনাৰ্ড বিকাৰক |
| Williamson Synthesis | উইলিয়ামছন সংশ্লেষণ |
| Kolbe reaction | কোলবে বিক্ৰিয়া |
| Reimer-Tiemann reaction | ৰাইমাৰ-টিম্যান বিক্ৰিয়া |
| Dow process | ড’ প্ৰক্ৰিয়া |
| Cumene process | কিউমিন প্ৰক্ৰিয়া |
| Markovnikov rule | মাৰ্কভনিকভ নিয়ম |
| Anti-Markovnikov | এন্টি-মাৰ্কভনিকভ |
| Hydrogen bonding | হাইড্ৰ’জেন বন্ধন |
| Acidic character | অম্লীয় চৰিত্ৰ |
| Resonance stabilisation | অনুনাদ স্থিতিশীলতা |
| Cleavage | বিদাৰণ |
| Salicylic acid | ছেলিচাইলিক এছিড |
| Salicylaldehyde | ছেলিচালডিহাইড |
| Synthesis gas | ছিন্থেছিছ গেছ |
| Fermentation | গাঁজন |
| Zymase | যাইমেজ |
| Methanol | মিথানল |
| Ethanol | ইথানল |
| Primary alcohol | প্ৰাথমিক অ্যালক’হল |
| Secondary alcohol | দ্বিতীয়ক অ্যালক’হল |
| Tertiary alcohol | তৃতীয়ক অ্যালক’হল |
| Haloarene | হেলোএৰিন |
| Diazonium salt | ডায়াজোনিয়াম লৱণ |
| Sulphonic acid | ছালফনিক এছিড |
| Carbonyl compound | কাৰ্বনিল যৌগ |
| Catalyst | অনুঘটক |
| Industrial production | উদ্যোগিক উৎপাদন |
গুৰুত্বপূৰ্ণ অতিৰিক্ত টোকা
(১) IUPAC নামাকৰণৰ উদাহৰণসমূহ:
| সংকেত | সাধাৰণ নাম | IUPAC নাম |
|---|---|---|
| CH₃OH | মিথাইল অ্যালক’হল | মিথানল |
| CH₃CH₂OH | এথাইল অ্যালক’হল | ইথানল |
| (CH₃)₂CHOH | আইছ’প্ৰোপাইল অ্যালক’হল | প্ৰোপান-2-অল |
| (CH₃)₃COH | টাৰ্চিয়াৰি বিউটাইল অ্যালক’হল | 2-মিথাইলপ্ৰোপান-2-অল |
| C₆H₅OH | কাৰ্বলিক এছিড | ফিনল (বেঞ্জিনল) |
| CH₃-O-CH₃ | ডাইমিথাইল ইথাৰ | মিথ’ক্সিমিথেন |
| C₂H₅-O-C₂H₅ | ডাইএথাইল ইথাৰ | ইথ’ক্সিইথেন |
(২) তিনি শ্ৰেণীৰ অ্যালক’হলৰ পাৰ্থক্য (পৰীক্ষা পদ্ধতি):
| পৰীক্ষা | প্ৰাথমিক (1°) | দ্বিতীয়ক (2°) | তৃতীয়ক (3°) |
|---|---|---|---|
| লুকাছ পৰীক্ষা | কোনো ৰং নাই | 5-10 মিনিটত ঘোলা | তৎক্ষণাৎ ঘোলা |
| অক্সিডেশ্যন | এলডিহাইড → এছিড | কিটোন | সহজে নহয় |
| ভিক্টৰ মেয়াৰ পৰীক্ষা | ৰঙা ৰং | নীলা ৰং | বৰ্ণহীন |
(৩) ফিনলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিক্ৰিয়াসমূহৰ সংক্ষিপ্তসাৰ:
(ক) NaOHৰ সৈতে: C₆H₅OH + NaOH → C₆H₅ONa + H₂O (ছ’ডিয়াম ফেনক্সাইড)।
(খ) FeCl₃ৰ সৈতে: বেঙুনিয়া ৰং — ই ফিনলৰ চিনাক্তকৰণ পৰীক্ষা।
(গ) ব্ৰোমিনেশ্যন: ফিনল + 3 Br₂ (পানীত) → 2,4,6-ট্ৰাইব্ৰোম’ফিনল (বগা অৱক্ষেপ)।
(ঘ) নাইট্ৰেশ্যন: লঘু HNO₃ৰ সৈতে অৰ্থো- আৰু পেৰা-নাইট্ৰ’ফিনল।
(ঙ) এষ্টাৰীকৰণ: এচিটিক এনহাইড্ৰাইডৰ সৈতে ফিনাইল এচিটেট দিয়ে।
(৪) ইথাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য:
ইথাৰ অপেক্ষাকৃত নিষ্ক্ৰিয়। ই অম্ল, ক্ষাৰ, ধাতু আৰু সাধাৰণ অক্সিডাইজিং এজেণ্টৰ লগত প্ৰতিক্ৰিয়া নকৰে। ইথাৰে কেৱল গাঢ় HI বা HBrৰ সৈতে উত্তপ্ত কৰাত বিক্ৰিয়া কৰে। বায়ুৰ অক্সিজেনৰ লগত দীৰ্ঘকাল থকাত ইথাৰৰ পৰা পাৰঅক্সাইড গঠন হয়, যিবোৰ বিস্ফোৰক হ’ব পাৰে। সেইবাবে ইথাৰক বিশেষ যত্নেৰে সংৰক্ষণ কৰা হয়।
(৫) উদ্যোগিকভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ অ্যালক’হলৰ ব্যৱহাৰ:
মিথানল: ফৰমেলডিহাইড উৎপাদন (বেকেলাইট, পলিমাৰ); দ্ৰাৱক হিচাপে; মেথিলেটেড স্পিৰিট প্ৰস্তুতিত; বায়’ডিজেল উৎপাদনত। মিথানল অতি বিষাক্ত — 30 mL খালেই অন্ধতা বা মৃত্যু হ’ব পাৰে।
ইথানল: পানীয় (মদ, বিয়াৰ); দ্ৰাৱক; কীটাণুনাশক (60-70%); বিকাৰক হিচাপে গৱেষণাগাৰত; জৈৱিক জ্বালানি (গাছ’হল); চিৰাপ আৰু ঔষধ প্ৰস্তুতিত।
গ্লিচাৰল: চাবোন উদ্যোগৰ উপজাত; ক’চমেটিক্ছ; খাদ্য সংৰক্ষণ; নাইট্ৰ’গ্লিচাৰিন প্ৰস্তুতিৰে বিস্ফোৰক উৎপাদনত।
(৬) মনত ৰাখিবলগীয়া কথা:
(ক) হাইড্ৰ’জেন বন্ধনই অ্যালক’হলৰ ভৌতিক ধৰ্মৰ অন্যতম মূল কাৰণ।
(খ) ফেনক্সাইড আয়নৰ অনুনাদই ফিনলৰ অম্লীয়তাৰ ভিত্তি।
(গ) উইলিয়ামছন সংশ্লেষণত প্ৰাথমিক হেলাইড আৰু এলক’ক্সাইড লগ ল’ব লাগে; অন্যথা বিযুতীকৰণ ঘটিব পাৰে।
(ঘ) মাৰ্কভনিকভ vs এন্টি-মাৰ্কভনিকভ উৎপাদ পাবলৈ যথাক্ৰমে অম্ল-হাইড্ৰেশ্যন আৰু হাইড্ৰ’বোৰেশ্যন পদ্ধতি বাছনি কৰা হয়।
(ঙ) মিথানল-বিষক্ৰিয়াৰ চিকিৎসা: ইথানল ব্যৱহাৰ কৰা হয় কাৰণ ই অ’লক’হল ডিহাইড্ৰ’জিনেজ এনজাইমৰ বাবে অগ্ৰাধিকাৰ পায়।
(৭) দ্ৰুত পুনৰ্বিচাৰৰ বুলেট পইণ্ট:
- R-OH সাধাৰণ সংকেত — প্ৰাথমিক, দ্বিতীয়ক, তৃতীয়ক শ্ৰেণী।
- মাৰ্কভনিকভ — অম্ল হাইড্ৰেশ্যন; এন্টি-মাৰ্কভনিকভ — হাইড্ৰ’বোৰেশ্যন।
- গ্ৰিগনাৰ্ড + HCHO → 1° অ্যালক’হল; + RCHO → 2°; + R₂C=O → 3°।
- ফিনলৰ অম্লীয়তাৰ ভিত্তি ফেনক্সাইড অনুনাদ।
- উইলিয়ামছন SN2 — প্ৰাথমিক হেলাইডে সৰ্বোত্তম।
- HI/HBr — ইথাৰ বিদাৰণ।
- মিথানল — ছিন্থেছিছ গেছ; ইথানল — গাঁজন।
- লুকাছ পৰীক্ষাৰে ১°/২°/৩° চিনাক্তকৰণ।
- ফিনলৰ FeCl₃ পৰীক্ষাত বেঙুনিয়া ৰং।
- 2,4,6-ট্ৰাইব্ৰোম’ফিনল — ফিনলৰ চিনাক্তকৰণৰ আন এটা পৰীক্ষা।
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰে তোমালোকৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায় আৰু প্ৰশ্নবেংকৰ বাবে HSLC Guru-ৰ লগত থাকা। মন কৰিব — বিক্ৰিয়াৰ যান্ত্ৰিকতা (mechanism) আৰু বিক্ৰিয়াৰ পৰিস্থিতি (অনুঘটক, উষ্ণতা) মুখস্থ কৰাটো ASSEB পৰীক্ষাত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।