হেলোএলকেন আৰু হেলোএৰিন
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পাঠটোত আমি ASSEB দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত Class 12 ৰসায়ন বিজ্ঞানৰ দশম অধ্যায় হেলোএলকেন আৰু হেলোএৰিন (Haloalkanes and Haloarenes)ৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত আমি হেলোজেন পৰমাণু সংযুক্ত জৈৱিক যৌগসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাজন, নামকৰণ, প্ৰস্তুতি, ভৌতিক ও ৰাসায়নিক ধৰ্ম, আৰু তাৰ নানা ব্যৱহাৰ অধ্যয়ন কৰিম। নিউক্লিওফিলিক প্ৰতিস্থাপন (SN1, SN2), অপসাৰণ (E1, E2) আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত হেলোজেন যৌগৰ প্ৰভাৱ এই পাঠৰ মুখ্য বিষয়।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
শ্ৰেণীবিভাজন আৰু নামকৰণ: এলকেন বা এৰিনৰ এক বা অধিক হাইড্ৰ’জেন পৰমাণুক হেলোজেন পৰমাণু (F, Cl, Br, I) দ্বাৰা প্ৰতিস্থাপন কৰিলে যি যৌগ পোৱা যায় তাক যথাক্ৰমে হেলোএলকেন (R-X) আৰু হেলোএৰিন (Ar-X) বোলে। হেলোজেনযুক্ত কাৰ্বনৰ প্ৰকাৰ অনুসৰি ইহঁতক প্ৰাইমাৰী (1°), ছেকেণ্ডাৰী (2°) আৰু টাৰ্চিয়াৰী (3°) বুলি ভাগ কৰা হয়। তদুপৰি এলিলিক (CH₂=CH-CH₂-X), বেঞ্জিলিক (C₆H₅-CH₂-X), ভাইনাইলিক (CH₂=CH-X) আৰু এৰিল হেলাইড (C₆H₅-X) আদি বিশেষ শ্ৰেণীও আছে। IUPAC নামকৰণত হেলো-উপসৰ্গ ব্যৱহাৰ কৰি যেনে ক্লোৰোমিথেন, 2-ব্ৰোমোপ্ৰোপেন আদি নাম দিয়া হয়।
প্ৰস্তুতি: হেলোএলকেন প্ৰস্তুত কৰাৰ মুখ্য পদ্ধতিসমূহ হ’ল— (i) এলক’হলৰ পৰা: HX, PCl₅, PCl₃, SOCl₂ আদিৰ লগত বিক্ৰিয়া; SOCl₂ পদ্ধতি উৎকৃষ্ট কাৰণ ই উপজাত হিচাপে গেছ উৎপন্ন কৰে। (ii) হাইড্ৰ’কাৰ্বনৰ পৰা: ফ্ৰি-ৰেডিকেল হেলোজেনেচন (UV আলোক/তাপৰ উপস্থিতিত)। (iii) এলকিনৰ পৰা: HX যোগ কৰিলে মাৰ্কভনিকভ নিয়ম অনুসৰি, কিন্তু পেৰক্সাইডৰ উপস্থিতিত HBr-এ এন্টি-মাৰ্কভনিকভ (খাৰাচ ক্ৰিয়া) যোগ কৰে। হেলোএৰিন প্ৰস্তুতিৰ বাবে বেঞ্জিনৰ ওপৰত এনহাইড্ৰাছ FeCl₃ বা FeBr₃ অনুঘটকৰ উপস্থিতিত হেলোজেনেচন কৰা হয়; ই ইলেক্ট্ৰোফিলিক এৰোমেটিক প্ৰতিস্থাপন।
ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া: হেলোএলকেনৰ মুখ্য বিক্ৰিয়াসমূহ হ’ল নিউক্লিওফিলিক প্ৰতিস্থাপন আৰু অপসাৰণ। SN2 বিক্ৰিয়া এক-পদক্ষেপীয়, দ্বিতীয় ক্ৰমৰ গতিবিজ্ঞান অনুসৰণ কৰে আৰু ৱালডেন বিপৰীতকৰণ (Walden inversion)ৰ লগে লগে স্টিৰিঅ’কেমিকেলি বিপৰীত উৎপাদ দিয়ে; প্ৰাইমাৰী হেলাইডে SN2 অনুকূল কৰে। SN1 বিক্ৰিয়া দুই-পদক্ষেপীয়, প্ৰথম ক্ৰমৰ গতিবিজ্ঞান, কাৰ্বোকেটায়ন মধ্যৱৰ্তীৰ সৃষ্টি হয় আৰু ৰেচেমিক মিশ্ৰণ পোৱা যায়; টাৰ্চিয়াৰী হেলাইডে SN1 অনুকূল কৰে। অপসাৰণ বিক্ৰিয়াত (E1, E2) HX আঁতৰি এলকিন উৎপন্ন হয় আৰু চাইটজেফ (Saytzeff) নিয়ম অনুসৰি অধিক প্ৰতিস্থাপিত এলকিন প্ৰধান উৎপাদ। ধাতুৰ লগত বিক্ৰিয়াত অৰ্গানোমেটেলিক যৌগ (Grignard reagent: R-Mg-X) সৃষ্টি হয়। ৱাৰ্টজ ক্ৰিয়াত (2R-X + 2Na → R-R) উচ্চ এলকেন আৰু ৱাৰ্টজ-ফিটিগ ক্ৰিয়াত এলকিল-এৰিল হেলাইডে এলকিল-বেঞ্জিন উৎপন্ন কৰে।
হেলোএৰিনৰ বিক্ৰিয়া আৰু ব্যৱহাৰ: হেলোএৰিনৰ C-X বন্ধন আংশিক দ্বি-বন্ধনীয় চৰিত্ৰৰ বাবে অধিক শক্তিশালী, সেয়ে এই যৌগসমূহে নিউক্লিওফিলিক প্ৰতিস্থাপন সহজে নকৰে। কঠিন চৰ্ত (উচ্চ তাপমাত্ৰা, চাপ, বা ইলেক্ট্ৰন-অপ্ৰত্যাহাৰক গোটৰ উপস্থিতি যেনে -NO₂) থাকিলে নিউক্লিওফিলিক প্ৰতিস্থাপন সম্ভৱ। হেলোজেন -I প্ৰভাৱ থকা স্বত্ত্বেও +M প্ৰভাৱেৰে অৰ্থো/পেৰা নিৰ্দেশনা দিয়ে আৰু ফ্ৰিডেল-ক্ৰাফট্ছ আদি ইলেক্ট্ৰোফিলিক প্ৰতিস্থাপন বিক্ৰিয়াত অংশ লয়। ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত— দ্ৰাৱক (CHCl₃, CCl₄), চেতনানাশক, কীটনাশক (DDT, BHC), পলিমাৰ (PVC, টেফলন)। CFC (ক্লোৰোফ্লুৰোকাৰ্বন)-এ ওজন স্তৰ ক্ষয় কৰে; সেয়েহে মণ্ট্ৰিল প্ৰটক’ল অনুসৰি ইয়াৰ ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ।
Summary (in English)
Haloalkanes (R-X) and haloarenes (Ar-X) are derived by replacing one or more hydrogen atoms of alkanes or arenes with halogen atoms. They are classified as primary, secondary, tertiary based on the type of carbon bearing the halogen, and as allylic, benzylic, vinylic or aryl based on structure. Preparations include reactions of alcohols with HX, PCl₅, PCl₃ or SOCl₂; free-radical halogenation of alkanes; addition of HX to alkenes following Markovnikov’s rule (or anti-Markovnikov via Kharasch effect with peroxides); and electrophilic halogenation of arenes using FeCl₃/FeBr₃. Key reactions are nucleophilic substitution (SN1: two-step, carbocation, racemisation; SN2: one-step, bimolecular, Walden inversion), elimination (E1, E2 following Saytzeff’s rule), and reactions with metals to form Grignard reagents and Wurtz/Wurtz-Fittig products. Haloarenes show limited reactivity due to partial double-bond character of C-X bond. Uses include solvents, anaesthetics, pesticides (DDT) and polymers (PVC, Teflon). CFCs cause depletion of the ozone layer.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Questions and Answers)
এক নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1-Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: হেলোএলকেন কাক বোলে?
উত্তৰঃ এলকেনৰ এটা বা অধিক হাইড্ৰ’জেন পৰমাণু হেলোজেন পৰমাণু (F, Cl, Br, I) দ্বাৰা প্ৰতিস্থাপিত হোৱা যৌগক হেলোএলকেন বোলে। সাধাৰণ সংকেত R-X।
প্ৰশ্ন ২: এৰাইল হেলাইডৰ এটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ ক্ল’ৰোবেঞ্জিন (C₆H₅-Cl)।
প্ৰশ্ন ৩: মাৰ্কভনিকভ নিয়ম কি?
উত্তৰঃ অসমমিতিক এলকিনত HX যোগ কৰিলে, H-পৰমাণু অধিক হাইড্ৰ’জেনযুক্ত কাৰ্বনত আৰু X-পৰমাণু কম হাইড্ৰ’জেনযুক্ত কাৰ্বনত যোগ হয়।
প্ৰশ্ন ৪: ৱালডেন বিপৰীতকৰণ (Walden inversion) কাক বোলে?
উত্তৰঃ SN2 বিক্ৰিয়াত নিউক্লিঅ’ফাইলে কাৰ্বনৰ বিপৰীত মুখেৰে আক্ৰমণ কৰাৰ ফলত স্থানীয় বিন্যাস উলটি যায়; ইয়াকেই ৱালডেন বিপৰীতকৰণ বোলে।
প্ৰশ্ন ৫: Grignard বিকাৰক কি?
উত্তৰঃ R-Mg-X (এলকিল মেগনেছিয়াম হেলাইড); শুকান ইথাৰৰ মাজত R-X-ৰ লগত Mg-ৰ বিক্ৰিয়াত প্ৰস্তুত কৰা অৰ্গানোমেটেলিক বিকাৰক।
প্ৰশ্ন ৬: CFC-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ ক্ল’ৰ’ফ্লু’ৰোকাৰ্বন (Chlorofluorocarbon)।
প্ৰশ্ন ৭: চাইটজেফ নিয়ম কি?
উত্তৰঃ অপসাৰণ বিক্ৰিয়াত অধিক প্ৰতিস্থাপিত (অধিক স্থিৰ) এলকিনটো প্ৰধান উৎপাদ হয়।
প্ৰশ্ন ৮: DDT-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ Dichlorodiphenyltrichloroethane।
প্ৰশ্ন ৯: ৱাৰ্টজ ক্ৰিয়া কি?
উত্তৰঃ শুকান ইথাৰৰ মাজত এলকিল হেলাইডৰ লগত ছোডিয়াম ধাতুৰ বিক্ৰিয়াত উচ্চতৰ এলকেন উৎপন্ন হয়: 2R-X + 2Na → R-R + 2NaX।
প্ৰশ্ন ১০: ভাইনাইল হেলাইডৰ এটা উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ ভাইনাইল ক্ল’ৰাইড (CH₂=CH-Cl)।
প্ৰশ্ন ১১: এলিলিক হেলাইডৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ এলিল ক্ল’ৰাইড (CH₂=CH-CH₂-Cl)।
প্ৰশ্ন ১২: বেঞ্জিলিক হেলাইডৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বেঞ্জাইল ক্ল’ৰাইড (C₆H₅-CH₂-Cl)।
দুই-তিনি নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১১: SN1 আৰু SN2 বিক্ৰিয়াৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ (i) SN1 দুই-পদক্ষেপীয়, প্ৰথম ক্ৰমৰ; SN2 এক-পদক্ষেপীয়, দ্বিতীয় ক্ৰমৰ। (ii) SN1-ত কাৰ্বোকেটায়ন মধ্যৱৰ্তী হয়, SN2-ত transition state হয়। (iii) SN1-ত ৰেচেমিকৰণ হয়, SN2-ত ৱালডেন বিপৰীতকৰণ হয়। (iv) টাৰ্চিয়াৰী হেলাইডে SN1, প্ৰাইমাৰী হেলাইডে SN2 অনুকূল কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: খাৰাচ প্ৰভাৱ (Kharasch effect) কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ পেৰক্সাইডৰ উপস্থিতিত অসমমিতিক এলকিনত HBr-ৰ যোগ এন্টি-মাৰ্কভনিকভ পথে হয়; ইয়াকেই খাৰাচ প্ৰভাৱ বোলে। উদাহৰণ: CH₃-CH=CH₂ + HBr (পেৰক্সাইড) → CH₃-CH₂-CH₂-Br। ই কেৱল HBr-ৰ ক্ষেত্ৰতহে দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ১৩: এলক’হলৰ পৰা এলকিল হেলাইড প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতি লিখা।
উত্তৰঃ (i) HX-ৰ লগত: R-OH + HX → R-X + H₂O। (ii) PCl₅-ৰ লগত: R-OH + PCl₅ → R-Cl + POCl₃ + HCl। (iii) SOCl₂-ৰ লগত: R-OH + SOCl₂ → R-Cl + SO₂ + HCl (উপজাত গেছীয় হোৱাৰ বাবে এই পদ্ধতি উৎকৃষ্ট)।
প্ৰশ্ন ১৪: হেলোএৰিনত নিউক্লিঅ’ফিলিক প্ৰতিস্থাপন কঠিন কিয়?
উত্তৰঃ (i) C-X বন্ধনত আংশিক দ্বি-বন্ধনীয় চৰিত্ৰ থাকে অনুনাদৰ বাবে। (ii) sp²-হাইব্ৰিডাইজড কাৰ্বনৰ ইলেক্ট্ৰনেগেটিভিটি অধিক। (iii) C-X বন্ধন দৈৰ্ঘ্য কম, শক্তি বেছি। (iv) এৰিল কেটায়ন অস্থিৰ। সেয়ে কঠিন চৰ্ত নহ’লে নিউক্লিঅ’ফিলিক প্ৰতিস্থাপন নহয়।
প্ৰশ্ন ১৫: ৱাৰ্টজ-ফিটিগ ক্ৰিয়া কি?
উত্তৰঃ শুকান ইথাৰৰ মাজত এৰাইল হেলাইড আৰু এলকিল হেলাইডৰ মিশ্ৰণৰ লগত ছোডিয়াম ধাতুৰ বিক্ৰিয়াত এলকিল-বেঞ্জিন উৎপন্ন হয়।
উদাহৰণ: C₆H₅-Br + CH₃-Br + 2Na → C₆H₅-CH₃ + 2NaBr।
প্ৰশ্ন ১৬: CFC-ৰ পৰিৱেশৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ?
উত্তৰঃ CFC স্ট্ৰেট’ছ্ফিয়াৰলৈ গৈ UV-আলোকৰ দ্বাৰা বিচ্ছিন্ন হৈ Cl-ৰেডিকেল উৎপন্ন কৰে। এই Cl-ৰেডিকেলে ওজন স্তৰৰ ওজনক (O₃) ভাঙি O₂-লৈ পৰিৱৰ্তিত কৰি ওজন স্তৰ ক্ষয় কৰে। ফলত পৃথিৱীত UV-বিকিৰণ অধিক প্ৰৱেশ কৰে যিয়ে চাল কেন্সাৰ আদি ৰোগ ঘটায়।
প্ৰশ্ন ১৭: হেলোএলকেনৰ ভৌতিক ধৰ্ম তিনিটা লিখা।
উত্তৰঃ (i) হেলোএলকেন পানীত অদ্ৰৱণীয় কিন্তু জৈৱিক দ্ৰাৱকত দ্ৰৱণীয়। (ii) ইহঁতৰ স্ফুটনাংক একে আণৱিক ভৰৰ এলকেনতকৈ অধিক, কাৰণ মেৰুকৰণ অধিক। (iii) আণৱিক ভৰ আৰু হেলোজেনৰ আকাৰৰ লগে লগে ঘনত্ব আৰু স্ফুটনাংক বৃদ্ধি পায় (R-I > R-Br > R-Cl > R-F)।
প্ৰশ্ন ১৮: ক্ল’ৰোবেঞ্জিনত C-Cl বন্ধন কিয় শক্তিশালী?
উত্তৰঃ ক্ল’ৰোবেঞ্জিনত Cl-ৰ লোন-পেয়াৰ ইলেক্ট্ৰনে বেঞ্জিন বলয়ৰ π-তন্ত্ৰৰ লগত অনুনাদ ঘটায়। ফলত C-Cl বন্ধনত আংশিক দ্বি-বন্ধনীয় চৰিত্ৰ আহে আৰু বন্ধন দৈৰ্ঘ্য কমে। অধিক ই বন্ধনক শক্তিশালী কৰে।
পাঁচ-সাত নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১৭: SN2 বিক্ৰিয়াৰ পদ্ধতি (mechanism) আৰু গতিবিজ্ঞান বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ SN2 অৰ্থাৎ Substitution Nucleophilic Bimolecular। ই এক-পদক্ষেপীয় বিক্ৰিয়া য’ত নিউক্লিঅ’ফাইলে C-X বন্ধনৰ বিপৰীত মুখেৰে কাৰ্বনত আক্ৰমণ কৰে আৰু একে সময়তে X⁻ আঁতৰি যায়। ৰেট = k[R-X][Nu⁻], অৰ্থাৎ দ্বিতীয় ক্ৰমৰ গতিবিজ্ঞান। এক transition state সৃষ্টি হয় য’ত কাৰ্বন পৰমাণু প্ৰায় sp²-হাইব্ৰিডাইজড আৰু পাঁচটা গোটে ত্ৰিকোণীয় বাইপিৰামিড গঠন কৰে। ফল— ৱালডেন বিপৰীতকৰণ (umbrella inversion); কাইৰেল কাৰ্বনত স্থানীয় বিন্যাস উলটি যায়। প্ৰাইমাৰী > ছেকেণ্ডাৰী > টাৰ্চিয়াৰী—কাৰণ স্থান-গাত্ৰিকতাজনিত বাধা। উদাহৰণ: CH₃-Br + OH⁻ → CH₃-OH + Br⁻।
প্ৰশ্ন ১৮: SN1 বিক্ৰিয়াৰ পদ্ধতি বিশদভাৱে বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ SN1 অৰ্থাৎ Substitution Nucleophilic Unimolecular। দুই-পদক্ষেপীয়:
পদক্ষেপ-১ (গতি-নিৰ্ণয়ক): R-X → R⁺ + X⁻ (কাৰ্বোকেটায়ন গঠন)।
পদক্ষেপ-২: R⁺ + Nu⁻ → R-Nu (দ্ৰুত)।
ৰেট = k[R-X], অৰ্থাৎ প্ৰথম ক্ৰমৰ গতিবিজ্ঞান। কাৰ্বোকেটায়ন সমতলীয় হোৱাৰ বাবে নিউক্লিঅ’ফাইলে দুয়োফালৰ পৰাই আক্ৰমণ কৰে; ফলত সমান অনুপাতত দুটা এনান্টিঅ’মাৰ পোৱা যায় (ৰেচেমিক মিশ্ৰণ)। টাৰ্চিয়াৰী > ছেকেণ্ডাৰী > প্ৰাইমাৰী—কাৰণ অধিক স্থিৰ কাৰ্বোকেটায়ন। মেৰুকৃত প্ৰোটিক দ্ৰাৱকে SN1 অনুকূল কৰে। উদাহৰণ: (CH₃)₃C-Br + H₂O → (CH₃)₃C-OH + HBr।
প্ৰশ্ন ১৯: E1 আৰু E2 অপসাৰণ বিক্ৰিয়াৰ পদ্ধতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অপসাৰণ বিক্ৰিয়াত H আৰু X একেলগে আঁতৰি এলকিন উৎপন্ন হয়।
E2 (Elimination Bimolecular): এক-পদক্ষেপীয়, দ্বিতীয় ক্ৰমৰ; β-H আৰু X একে সময়তে আঁতৰে। ৰেট = k[R-X][Base]। এন্টি-পেৰিপ্লেনাৰ বিন্যাস প্ৰয়োজন।
E1 (Elimination Unimolecular): দুই-পদক্ষেপীয়; প্ৰথমে কাৰ্বোকেটায়ন গঠন, পাছত β-H আঁতৰে। ৰেট = k[R-X]।
চাইটজেফ নিয়ম: অধিক প্ৰতিস্থাপিত (অধিক স্থিৰ) এলকিন প্ৰধান উৎপাদ। উদাহৰণ: CH₃-CH₂-CHBr-CH₃ + KOH (অ’হলিক) → CH₃-CH=CH-CH₃ (প্ৰধান) + CH₂=CH-CH₂-CH₃।
প্ৰশ্ন ২০: হেলোএৰিনৰ মুখ্য ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ (i) নিউক্লিঅ’ফিলিক প্ৰতিস্থাপন (কঠিন চৰ্তত): C₆H₅Cl + NaOH (623 K, 300 atm) → C₆H₅ONa। -NO₂ (অৰ্থো/পেৰা)-ৰ উপস্থিতিত হালি চৰ্তত হয়। (ii) ইলেক্ট্ৰোফিলিক প্ৰতিস্থাপন: হেলোজেন -I হোৱা স্বত্ত্বেও +M প্ৰভাৱেৰে অৰ্থো/পেৰা-নিৰ্দেশক। (a) হেলোজেনেচন: C₆H₅Cl + Cl₂/FeCl₃ → অৰ্থো/পেৰা-ডাইক্ল’ৰোবেঞ্জিন। (b) নাইট্ৰেচন: C₆H₅Cl + HNO₃/H₂SO₄ → অৰ্থো/পেৰা-নাইট্ৰোক্ল’ৰোবেঞ্জিন। (c) ছালফোনেচন। (d) ফ্ৰিডেল-ক্ৰাফট্ছ এলকাইলেচন/এচাইলেচন। (iii) ৱাৰ্টজ-ফিটিগ ক্ৰিয়া। (iv) ফিটিগ ক্ৰিয়া: 2C₆H₅Br + 2Na → C₆H₅-C₆H₅।
প্ৰশ্ন ২১: হেলোএলকেনৰ মুখ্য ব্যৱহাৰ আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ব্যৱহাৰ: (i) দ্ৰাৱক হিচাপে CHCl₃, CCl₄, CH₂Cl₂। (ii) চেতনানাশক: CHCl₃ (ক্ল’ৰোফৰ্ম), হেলোথেন। (iii) কীটনাশক: DDT, BHC (গেমেক্সেন)। (iv) পলিমাৰ: PVC (পলিভাইনাইল ক্ল’ৰাইড), টেফলন (PTFE)। (v) ফ্ৰীয়ন (CCl₂F₂)— পূৰ্বে প্ৰশীতকৰূপে। (vi) আগ্নিনিৰোধক: CBrF₃।
পৰিৱেশৰ ওপৰত প্ৰভাৱ: CFC-এ ওজন স্তৰ ক্ষয় কৰে। DDT অজৈৱভংগুৰ আৰু খাদ্যশৃংখলাত জমা হয় (bio-magnification)। CCl₄-এ লিভাৰ ক্ষতি কৰে আৰু ওজন স্তৰ ক্ষয় কৰে। সেয়েহে মণ্ট্ৰিল প্ৰটক’ল (1987)-এ CFC-ৰ ব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২২: হেলোএলকেনৰ প্ৰস্তুতিৰ মুখ্য পদ্ধতিসমূহ বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ (i) এলক’হলৰ পৰা: R-OH + HX → R-X + H₂O; HCl-ৰ ক্ষেত্ৰত ZnCl₂ অনুঘটক প্ৰয়োজন। PCl₅-ৰ লগত: 3R-OH + PCl₃ → 3R-Cl + H₃PO₃। SOCl₂-ৰ লগত: R-OH + SOCl₂ → R-Cl + SO₂↑ + HCl↑ (উৎকৃষ্ট পদ্ধতি)। (ii) এলকেনৰ পৰা ফ্ৰি-ৰেডিকেল হেলোজেনেচন: CH₄ + Cl₂ →(UV) CH₃Cl + HCl। (iii) এলকিনৰ পৰা: এলকিনত HX যোগ মাৰ্কভনিকভ নিয়ম মতে; পেৰক্সাইডৰ উপস্থিতিত HBr এন্টি-মাৰ্কভনিকভ। (iv) ফিনচষ্টাইন বিক্ৰিয়া: R-Cl + NaI →(এচিট’ন) R-I + NaCl। (v) ছোয়াৰ্ট্ছ বিক্ৰিয়া: R-Cl + AgF → R-F + AgCl।
প্ৰশ্ন ২৩: হেলোএৰিনৰ প্ৰস্তুতিৰ পদ্ধতিসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ (i) এৰিনৰ পৰা ইলেক্ট্ৰোফিলিক প্ৰতিস্থাপন: C₆H₆ + Cl₂ →(FeCl₃) C₆H₅Cl + HCl। লুইছ এচিড অনুঘটক (FeCl₃, FeBr₃, AlCl₃) Cl⁺ ইলেক্ট্ৰোফাইল গঠন কৰে। (ii) চেণ্ডমেয়াৰ বিক্ৰিয়া: এৰাইল ডায়াজোনিয়াম লৱণৰ পৰা— C₆H₅N₂⁺Cl⁻ →(CuCl/HCl) C₆H₅Cl + N₂। (iii) গেটাৰমেন বিক্ৰিয়া: CuCl-ৰ ঠাইত Cu/HCl ব্যৱহাৰ। (iv) C₆H₅N₂⁺Cl⁻ + KI → C₆H₅I + KCl + N₂। (v) HF-ৰ লগত: C₆H₅N₂⁺BF₄⁻ → C₆H₅F + N₂ + BF₃ (বেলজ-চিম্যান বিক্ৰিয়া)।
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: SN2 বিক্ৰিয়াৰ ক্ষেত্ৰত কোনটো হেলাইড সৰ্বাধিক প্ৰতিক্ৰিয়াশীল?
(ক) টাৰ্চিয়াৰী (খ) ছেকেণ্ডাৰী (গ) প্ৰাইমাৰী (ঘ) ভাইনাইল
উত্তৰঃ (গ) প্ৰাইমাৰী।
প্ৰশ্ন ২: SN1 বিক্ৰিয়াৰ গতিবিজ্ঞান কেনে?
(ক) প্ৰথম ক্ৰম (খ) দ্বিতীয় ক্ৰম (গ) শূন্য ক্ৰম (ঘ) তৃতীয় ক্ৰম
উত্তৰঃ (ক) প্ৰথম ক্ৰম।
প্ৰশ্ন ৩: Grignard বিকাৰকৰ সাধাৰণ সংকেত—
(ক) R-Mg-X (খ) R-Na (গ) R-Li (ঘ) R-Cu
উত্তৰঃ (ক) R-Mg-X।
প্ৰশ্ন ৪: ৱাৰ্টজ ক্ৰিয়াত ব্যৱহৃত ধাতু—
(ক) Mg (খ) Zn (গ) Na (ঘ) Cu
উত্তৰঃ (গ) Na।
প্ৰশ্ন ৫: মাৰ্কভনিকভ নিয়ম প্ৰযোজ্য—
(ক) সমমিতিক এলকিনত (খ) অসমমিতিক এলকিনত (গ) এলকেনত (ঘ) এৰিনত
উত্তৰঃ (খ) অসমমিতিক এলকিনত।
প্ৰশ্ন ৬: ক্ল’ৰোবেঞ্জিনত হেলোজেন কোন কোন স্থানত নিৰ্দেশনা দিয়ে?
(ক) মেটা (খ) কেৱল অৰ্থো (গ) অৰ্থো আৰু পেৰা (ঘ) কেৱল পেৰা
উত্তৰঃ (গ) অৰ্থো আৰু পেৰা।
প্ৰশ্ন ৭: ওজন স্তৰ ক্ষয় কৰা যৌগ—
(ক) PVC (খ) DDT (গ) CFC (ঘ) Teflon
উত্তৰঃ (গ) CFC।
প্ৰশ্ন ৮: SOCl₂-ৰ লগত এলক’হলৰ বিক্ৰিয়াত উৎপন্ন উপজাত—
(ক) H₂O (খ) NaCl (গ) SO₂, HCl (ঘ) POCl₃
উত্তৰঃ (গ) SO₂, HCl।
প্ৰশ্ন ৯: ৱালডেন বিপৰীতকৰণ ঘটে—
(ক) SN1-ত (খ) SN2-ত (গ) E1-ত (ঘ) E2-ত
উত্তৰঃ (খ) SN2-ত।
প্ৰশ্ন ১০: কোনটো ভাইনাইল হেলাইড?
(ক) C₆H₅-Cl (খ) CH₂=CH-Cl (গ) CH₃-Cl (ঘ) C₆H₅CH₂-Cl
উত্তৰঃ (খ) CH₂=CH-Cl।
প্ৰশ্ন ১১: SN1 বিক্ৰিয়াৰ ফলাফল—
(ক) ৱালডেন বিপৰীতকৰণ (খ) ৰেচেমিকৰণ (গ) সংযোজন (ঘ) সমাণু-পৰিৱৰ্তন
উত্তৰঃ (খ) ৰেচেমিকৰণ।
প্ৰশ্ন ১২: ক্ল’ৰোফৰ্মৰ সংকেত—
(ক) CCl₄ (খ) CHCl₃ (গ) CH₂Cl₂ (ঘ) CH₃Cl
উত্তৰঃ (খ) CHCl₃।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. R-Mg-X-ক ____________ বিকাৰক বোলে। উত্তৰঃ Grignard।
২. পেৰক্সাইডৰ উপস্থিতিত HBr-ৰ যোগ ____________ নিয়ম মানি চলে। উত্তৰঃ এন্টি-মাৰ্কভনিকভ।
৩. SN1-ত মধ্যৱৰ্তী হিচাপে ____________ গঠন হয়। উত্তৰঃ কাৰ্বোকেটায়ন।
৪. অপসাৰণ বিক্ৰিয়াত অধিক প্ৰতিস্থাপিত এলকিন প্ৰধান উৎপাদ হোৱা নিয়মৰ নাম ____________। উত্তৰঃ চাইটজেফ নিয়ম।
৫. CHCl₃-ৰ ৰাসায়নিক নাম ____________। উত্তৰঃ ক্ল’ৰোফৰ্ম।
সঁচা/মিছা (True / False)
১. SN2 বিক্ৰিয়া এক-পদক্ষেপীয়। উত্তৰঃ সঁচা।
২. এৰিল হেলাইডে সহজে SN1 বিক্ৰিয়া কৰে। উত্তৰঃ মিছা।
৩. ৱাৰ্টজ ক্ৰিয়াত উচ্চ এলকেন উৎপন্ন হয়। উত্তৰঃ সঁচা।
৪. CFC ওজন স্তৰৰ বাবে ক্ষতিকাৰক। উত্তৰঃ সঁচা।
৫. SN1 বিক্ৰিয়াত প্ৰাইমাৰী হেলাইড সৰ্বাধিক প্ৰতিক্ৰিয়াশীল। উত্তৰঃ মিছা।
৬. মাৰ্কভনিকভ নিয়ম অসমমিতিক এলকিনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰযোজ্য। উত্তৰঃ সঁচা।
৭. Grignard বিকাৰক জলীয় দ্ৰাৱকত স্থিৰ। উত্তৰঃ মিছা।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Haloalkane | হেলোএলকেন |
| Haloarene | হেলোএৰিন |
| Nucleophilic Substitution | নিউক্লিঅ’ফিলিক প্ৰতিস্থাপন |
| Elimination Reaction | অপসাৰণ বিক্ৰিয়া |
| Walden Inversion | ৱালডেন বিপৰীতকৰণ |
| Carbocation | কাৰ্বোকেটায়ন |
| Markovnikov’s Rule | মাৰ্কভনিকভ নিয়ম |
| Saytzeff’s Rule | চাইটজেফ নিয়ম |
| Grignard Reagent | গ্ৰিনিয়াৰ্ড বিকাৰক |
| Wurtz Reaction | ৱাৰ্টজ ক্ৰিয়া |
| Wurtz-Fittig Reaction | ৱাৰ্টজ-ফিটিগ ক্ৰিয়া |
| Racemic Mixture | ৰেচেমিক মিশ্ৰণ |
| Free Radical | মুক্ত ৰেডিকেল |
| Anti-Markovnikov | এন্টি-মাৰ্কভনিকভ |
| Kharasch Effect | খাৰাচ প্ৰভাৱ |
| Friedel-Crafts Reaction | ফ্ৰিডেল-ক্ৰাফট্ছ ক্ৰিয়া |
| Allylic Halide | এলিলিক হেলাইড |
| Benzylic Halide | বেঞ্জিলিক হেলাইড |
| Vinylic Halide | ভাইনাইলিক হেলাইড |
| Aryl Halide | এৰাইল হেলাইড |
| Stereochemistry | স্টিৰিঅ’ৰসায়ন |
| Transition State | সংক্ৰমণ অৱস্থা |
| Ozone Layer | ওজন স্তৰ |
| Chlorofluorocarbon (CFC) | ক্ল’ৰ’ফ্লু’ৰোকাৰ্বন |
| Polyvinyl Chloride (PVC) | পলিভাইনাইল ক্ল’ৰাইড |
| Teflon (PTFE) | টেফলন |
| Anaesthetic | চেতনানাশক |
| Pesticide | কীটনাশক |
| Bio-magnification | জৈৱ-বিৱৰ্ধন |
| Montreal Protocol | মণ্ট্ৰিল প্ৰটক’ল |
| Halogenation | হেলোজেনেচন |
| Electrophile | ইলেক্ট্ৰ’ফাইল |
| Nucleophile | নিউক্লিঅ’ফাইল |
| Resonance | অনুনাদ |
| Hybridisation | সংকৰীকৰণ |
| Polar Solvent | মেৰুকৃত দ্ৰাৱক |
| Bond Dissociation Energy | বন্ধন বিচ্ছেদ শক্তি |
| Sandmeyer Reaction | চেণ্ডমেয়াৰ বিক্ৰিয়া |
| Finkelstein Reaction | ফিনচষ্টাইন বিক্ৰিয়া |
| Swarts Reaction | ছোয়াৰ্ট্ছ বিক্ৰিয়া |
| Inductive Effect | ইণ্ডাকটিভ প্ৰভাৱ |
| Mesomeric Effect | মেছ’মেৰিক প্ৰভাৱ |
| Diazonium Salt | ডায়াজোনিয়াম লৱণ |
| Lewis Acid | লুইছ এচিড |
| Enantiomer | এনান্টিঅ’মাৰ |
| Chiral Carbon | কাইৰেল কাৰ্বন |
| Anti-periplanar | এন্টি-পেৰিপ্লেনাৰ |
| Halothane | হেলোথেন |
| Freon | ফ্ৰীয়ন |