মানৱ স্বাস্থ্য আৰু ৰোগ
নমস্কাৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল! HSLC Guru ৱেবছাইটলৈ আপোনাক স্বাগতম জনাইছোঁ। আজি আমি ASSEB Class 12 Biology Chapter 8 — মানৱ স্বাস্থ্য আৰু ৰোগ (Human Health and Disease) অধ্যায়টোৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ টোকা অসমীয়া মাধ্যমত আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত আমি স্বাস্থ্যৰ ধাৰণা, বিভিন্ন ৰোগৰ কাৰক, ৰোগ প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা, AIDS, কৰ্কট ৰোগ আৰু মাদক দ্ৰব্যৰ অপব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে বিতংভাৱে জানিম।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
স্বাস্থ্যৰ ধাৰণা আৰু ৰোগসমূহ: স্বাস্থ্য মানে কেৱল ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়, ই হৈছে শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিক ভাৱে সম্পূৰ্ণ সুস্থতাৰ অৱস্থা। মানৱ ৰোগসমূহক বিভিন্ন ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি। বেক্টেৰীয়াজনিত ৰোগ: টাইফয়ড ৰোগৰ কাৰক হৈছে Salmonella typhi আৰু ইয়াক Widal পৰীক্ষাৰ দ্বাৰা চিনাক্ত কৰা হয়। নিউমোনীয়া ৰোগৰ কাৰক হৈছে Streptococcus pneumoniae আৰু Haemophilus influenzae। ভাইৰাছজনিত ৰোগ: সাধাৰণ চৰ্দি (common cold) ৰাইনোভাইৰাছৰ দ্বাৰা হয়। প্ৰটোজোৱাজনিত ৰোগ: মেলেৰিয়া ৰোগৰ কাৰক Plasmodium আৰু ইয়াৰ বাহক হৈছে স্ত্ৰী Anopheles মহ। অ্যামিবিয়াছিছৰ কাৰক Entamoeba histolytica।
হেলমিন্থ আৰু ফাংগেল ৰোগ: এছকেৰিয়াছিছ Ascaris নামৰ গোলকৃমিৰ দ্বাৰা হয় আৰু ফাইলেৰিয়াছিছ (এলিফেণ্টিয়াছিছ) Wuchereria bancroftiৰ দ্বাৰা হয়। ৰিংৱৰ্ম (ছাল ৰোগ) Microsporum, Trichophyton আৰু Epidermophyton নামৰ ফাঙ্গাছৰ দ্বাৰা হয়। প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা (Immunity): দুই প্ৰকাৰৰ — সহজাত (Innate) আৰু অৰ্জিত (Acquired)। সহজাত প্ৰতিৰোধক ক্ষমতাৰ চাৰিটা প্ৰতিবন্ধক হ’ল — শাৰীৰিক প্ৰতিবন্ধক (Physical), শাৰীৰক্ৰিয়াত্মক প্ৰতিবন্ধক (Physiological), কোষীয় প্ৰতিবন্ধক (Cellular) আৰু চাইটোকাইন প্ৰতিবন্ধক (Cytokine)। অৰ্জিত প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা দুই প্ৰকাৰৰ — হিউমৰেল (B-লিম্ফোচাইট, এণ্টিবডিৰ যোগেদি) আৰু কোষ-মাধ্যস্থ (T-লিম্ফোচাইটৰ যোগেদি)।
এণ্টিবডি আৰু টিকাকৰণ: এণ্টিবডিৰ গাঁথনি H₂L₂ (২টা ভাৰী আৰু ২টা পাতল শৃংখল)। ইয়াৰ পাঁচটা প্ৰকাৰ — IgA, IgM, IgE, IgD আৰু IgG। সক্ৰিয় প্ৰতিৰোধক ক্ষমতাত শৰীৰে নিজে এণ্টিবডি উৎপাদন কৰে, কিন্তু নিষ্ক্ৰিয় প্ৰতিৰোধক ক্ষমতাত প্ৰস্তুত এণ্টিবডি প্ৰদান কৰা হয় (যেনে — মাতৃৰ গাখীৰৰ পৰা শিশুলৈ)। এলাৰ্জী হৈছে কিছুমান এণ্টিজেনৰ প্ৰতি প্ৰতিৰোধক প্ৰণালীৰ অস্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া। অটো-ইমিউনিটিত শৰীৰে নিজৰ কোষৰ বিৰুদ্ধে এণ্টিবডি উৎপাদন কৰে (যেনে — ৰিউমেটইড আৰ্থ্ৰাইটিছ)। AIDS: HIV নামৰ ৰেট্ৰোভাইৰাছৰ দ্বাৰা হয়, যৌন সংস্পৰ্শ, দূষিত ৰক্ত আৰু সংক্ৰমিত মাতৃৰ পৰা শিশুলৈ বিয়পে। এণ্টিৰেট্ৰোভাইৰেল ঔষধেৰে চিকিৎসা কৰা হয়।
কৰ্কট ৰোগ আৰু মাদক দ্ৰব্য: কৰ্কট ৰোগৰ চাৰি প্ৰকাৰ — কাৰ্চিনোমা, ছাৰ্কোমা, লিউকেমিয়া আৰু লিম্ফোমা। কাৰক হিচাপে অনকোজিন, ভাইৰাছ, বিকিৰণ আৰু ৰাসায়নিক দ্ৰব্য জড়িত। চিনাক্তকৰণ — CT scan, MRI, বায়প্ছী। চিকিৎসা — অস্ত্ৰোপচাৰ, ৰেডিঅ’থেৰাপি, কেমোথেৰাপি আৰু ইমিউনোথেৰাপি। মাদক দ্ৰব্যৰ অপব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত অপিঅ’ইডছ (হেৰোইন), কেনাবিনয়ডছ (গাঁজা), ক’কেইন আৰু এম্ফেটামিন উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ প্ৰতিৰোধৰ বাবে অভিভাৱকৰ তত্বাৱধান, শিক্ষা, কাউঞ্চেলিং আৰু চিকিৎসকৰ সহায় প্ৰয়োজন।
Summary (in English)
Health is defined as a state of complete physical, mental and social well-being, not merely the absence of disease. Common human diseases include bacterial diseases like Typhoid (caused by Salmonella typhi, diagnosed by Widal test) and Pneumonia (Streptococcus pneumoniae, Haemophilus influenzae); viral diseases like Common cold (Rhinoviruses); protozoan diseases like Malaria (Plasmodium, transmitted by female Anopheles mosquito) and Amoebiasis (Entamoeba histolytica); helminthic diseases like Ascariasis and Filariasis; and fungal diseases like Ringworm. Immunity is of two types — Innate (with four barriers — physical, physiological, cellular, cytokine) and Acquired (humoral by B-lymphocytes producing antibodies, and cell-mediated by T-lymphocytes). Antibodies have H₂L₂ structure with five types: IgA, IgM, IgE, IgD, IgG. Vaccination provides active immunity. AIDS is caused by HIV, a retrovirus. Cancer types include carcinoma, sarcoma, leukaemia and lymphoma; treated by surgery, radiotherapy, chemotherapy and immunotherapy. Drug abuse involving opioids, cannabinoids and cocaine should be prevented through awareness, counselling and education.
প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: স্বাস্থ্য মানে কি?
উত্তৰঃ স্বাস্থ্য হৈছে শাৰীৰিক, মানসিক আৰু সামাজিকভাৱে সম্পূৰ্ণ সুস্থতাৰ অৱস্থা, কেৱল ৰোগৰ অনুপস্থিতি নহয়।
প্ৰশ্ন ২: টাইফয়ড ৰোগৰ কাৰক জীৱাণুটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ টাইফয়ড ৰোগৰ কাৰক জীৱাণুটো হৈছে Salmonella typhi।
প্ৰশ্ন ৩: Widal পৰীক্ষা কিহৰ বাবে কৰা হয়?
উত্তৰঃ Widal পৰীক্ষা টাইফয়ড ৰোগ চিনাক্ত কৰাৰ বাবে কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: মেলেৰিয়া ৰোগৰ বাহক কি?
উত্তৰঃ মেলেৰিয়া ৰোগৰ বাহক হৈছে স্ত্ৰী Anopheles মহ।
প্ৰশ্ন ৫: অ্যামিবিয়াছিছ ৰোগৰ কাৰক কি?
উত্তৰঃ অ্যামিবিয়াছিছ ৰোগৰ কাৰক হৈছে Entamoeba histolytica।
প্ৰশ্ন ৬: AIDS ৰোগৰ কাৰক ভাইৰাছটোৰ নাম কি?
উত্তৰঃ AIDS ৰোগৰ কাৰক ভাইৰাছটো হৈছে HIV (Human Immunodeficiency Virus), যিটো এক ৰেট্ৰোভাইৰাছ।
প্ৰশ্ন ৭: এণ্টিবডিৰ গাঁথনি কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ এণ্টিবডিৰ গাঁথনি H₂L₂ অৰ্থাৎ ২টা ভাৰী শৃংখল আৰু ২টা পাতল শৃংখল থাকে।
প্ৰশ্ন ৮: ফাইলেৰিয়াছিছ ৰোগৰ কাৰক কি?
উত্তৰঃ ফাইলেৰিয়াছিছ ৰোগৰ কাৰক হৈছে Wuchereria bancrofti নামৰ গোলকৃমি।
প্ৰশ্ন ৯: ৰিংৱৰ্ম ৰোগৰ কাৰক কি?
উত্তৰঃ ৰিংৱৰ্ম ৰোগৰ কাৰক হৈছে Microsporum, Trichophyton আৰু Epidermophyton নামৰ ফাঙ্গাছ।
প্ৰশ্ন ১০: অনকোজিন কি?
উত্তৰঃ অনকোজিন হৈছে এনে এক জিন যিয়ে স্বাভাৱিক কোষক কৰ্কট কোষলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
প্ৰশ্ন ১১: AIDS-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ AIDS-ৰ পূৰ্ণৰূপ হৈছে Acquired Immuno Deficiency Syndrome।
প্ৰশ্ন ১২: এছকেৰিয়াছিছ ৰোগৰ কাৰক কি?
উত্তৰঃ এছকেৰিয়াছিছ ৰোগৰ কাৰক হৈছে Ascaris lumbricoides নামৰ গোলকৃমি।
প্ৰশ্ন ১৩: ইণ্টাৰফেৰন কি?
উত্তৰঃ ইণ্টাৰফেৰন হৈছে এক চাইটোকাইন যিটো ভাইৰাছৰ আক্ৰমণৰ বিৰুদ্ধে শৰীৰৰ কোষে নিঃসৰণ কৰে আৰু সুস্থ কোষক ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪: মেটাষ্টেছিছ মানে কি?
উত্তৰঃ মেটাষ্টেছিছ হৈছে কৰ্কট কোষৰ এটা স্থানৰ পৰা আন স্থানলৈ ৰক্ত বা লিম্ফৰ যোগেদি বিস্তাৰ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া।
প্ৰশ্ন ১৫: NACO-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ NACO-ৰ পূৰ্ণৰূপ হৈছে National AIDS Control Organisation।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: সহজাত প্ৰতিৰোধক ক্ষমতাৰ চাৰিটা প্ৰতিবন্ধক উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ সহজাত প্ৰতিৰোধক ক্ষমতাৰ চাৰিটা প্ৰতিবন্ধক হ’ল — (ক) শাৰীৰিক প্ৰতিবন্ধক (যেনে ছাল, শ্লেষ্মা ঝিল্লী), (খ) শাৰীৰক্ৰিয়াত্মক প্ৰতিবন্ধক (যেনে পাকস্থলীৰ HCl, লালাৰ লাইছোজাইম), (গ) কোষীয় প্ৰতিবন্ধক (পলিমৰ্ফ লিউকোছাইট, মেক্ৰোফেজ) আৰু (ঘ) চাইটোকাইন প্ৰতিবন্ধক (যেনে ইণ্টাৰফেৰন)।
প্ৰশ্ন ২: সক্ৰিয় আৰু নিষ্ক্ৰিয় প্ৰতিৰোধক ক্ষমতাৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ সক্ৰিয় প্ৰতিৰোধক ক্ষমতাত শৰীৰে নিজে এণ্টিজেনৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত এণ্টিবডি উৎপাদন কৰে আৰু ইয়াৰ ক্ৰিয়া বিলম্বিত কিন্তু দীৰ্ঘস্থায়ী হয়। নিষ্ক্ৰিয় প্ৰতিৰোধক ক্ষমতাত পূৰ্বে প্ৰস্তুত এণ্টিবডি বাহিৰৰ পৰা প্ৰদান কৰা হয়, যিটোৰ ক্ৰিয়া তৎক্ষণাত হয় কিন্তু স্বল্পস্থায়ী হয় (যেনে — মাতৃৰ গাখীৰৰ পৰা শিশুলৈ পোৱা প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা)।
প্ৰশ্ন ৩: এণ্টিবডিৰ পাঁচটা প্ৰকাৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ এণ্টিবডিৰ পাঁচটা প্ৰকাৰ হ’ল — IgA, IgM, IgE, IgD আৰু IgG। এই এণ্টিবডিসমূহ B-লিম্ফোচাইটৰ দ্বাৰা উৎপাদন হয় আৰু বিভিন্ন ৰোগৰ বিৰুদ্ধে শৰীৰক ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: মেলেৰিয়া ৰোগৰ লক্ষণ আৰু প্ৰতিৰোধৰ উপায় লিখা।
উত্তৰঃ মেলেৰিয়া ৰোগৰ লক্ষণ — অত্যধিক জ্বৰ, ঠাণ্ডাৰ অনুভৱ আৰু কঁপনি, মূৰৰ বিষ, বমি, ৰক্তহীনতা ইত্যাদি। প্ৰতিৰোধৰ উপায় হ’ল — মহৰ প্ৰজনন বন্ধ কৰা, মহজাল ব্যৱহাৰ কৰা, ঘৰৰ চাৰিওফালে পানী জমা হ’ব নিদিয়া আৰু ক্লোৰোকুইনৰ দৰে ঔষধ সেৱন কৰা।
প্ৰশ্ন ৫: এলাৰ্জী আৰু অটো-ইমিউনিটি কি?
উত্তৰঃ এলাৰ্জী হৈছে কিছুমান বিদেশী এণ্টিজেনৰ প্ৰতি শৰীৰৰ প্ৰতিৰোধক প্ৰণালীৰ অস্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া (যেনে — ধূলি, পৰাগৰেণু)। অটো-ইমিউনিটিত শৰীৰৰ প্ৰতিৰোধক প্ৰণালীয়ে নিজৰ কোষ আৰু কলাৰ বিৰুদ্ধে এণ্টিবডি উৎপাদন কৰে, যেনে — ৰিউমেটইড আৰ্থ্ৰাইটিছ।
প্ৰশ্ন ৬: কৰ্কট ৰোগৰ চাৰিটা প্ৰকাৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ কৰ্কট ৰোগৰ চাৰিটা প্ৰকাৰ হ’ল — (ক) কাৰ্চিনোমা — এপিথেলিয়েল কোষৰ পৰা উৎপন্ন, (খ) ছাৰ্কোমা — সংযোজক কলাৰ পৰা উৎপন্ন, (গ) লিউকেমিয়া — ৰক্তৰ শ্বেতকণিকাৰ অস্বাভাৱিক বৃদ্ধি, (ঘ) লিম্ফোমা — লিম্ফ কলাৰ কৰ্কট।
প্ৰশ্ন ৭: এণ্টিজেন আৰু এণ্টিবডিৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ এণ্টিজেন হৈছে এনে এক বিদেশী পদাৰ্থ যিয়ে শৰীৰত প্ৰৱেশ কৰি প্ৰতিৰোধক প্ৰতিক্ৰিয়া সৃষ্টি কৰে; ই সাধাৰণতে প্ৰটিন বা পলিচেকেৰাইড। এণ্টিবডি হৈছে B-লিম্ফোচাইটৰ দ্বাৰা উৎপাদিত গ্লাইকোপ্ৰটিন যিয়ে এণ্টিজেনৰ লগত নিৰ্দিষ্টভাৱে যুক্ত হৈ ইয়াক নিষ্ক্ৰিয় কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: নিউমোনীয়া ৰোগৰ লক্ষণ আৰু কাৰক লিখা।
উত্তৰঃ নিউমোনীয়া ৰোগৰ কাৰক হৈছে Streptococcus pneumoniae আৰু Haemophilus influenzae। লক্ষণসমূহ — জ্বৰ, কাহ, বুকুৰ বিষ, উশাহ লোৱাত কষ্ট, ওঁঠ আৰু আঙুলিৰ আগ ক’লা পৰা ইত্যাদি। ৰোগটো ফুসফুসৰ এলভিঅ’লাছ আৰু ব্ৰংকিঅ’লক প্ৰভাৱিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: ৰিংৱৰ্ম ৰোগ সম্পৰ্কে চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ ৰিংৱৰ্ম এক ফাঙ্গাছজনিত ছাল ৰোগ। ইয়াৰ কাৰক হৈছে Microsporum, Trichophyton আৰু Epidermophyton। লক্ষণ — ছালত খজুৱতি, লেলেটীয়া, গোলাকাৰ ৰঙা দাগ। সাধাৰণতে আৰ্দ্ৰ স্থান যেনে ভৰিৰ আঙুলিৰ মাজ, কুঁচিকটাত দেখা যায়। সংক্ৰমিত ব্যক্তিৰ পোছাক, কাঁচি, মুঠা ব্যৱহাৰৰ পৰা সংক্ৰমণ হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১০: ৰেট্ৰোভাইৰাছ কি? ই অন্য ভাইৰাছৰ পৰা কেনেদৰে পৃথক?
উত্তৰঃ ৰেট্ৰোভাইৰাছ হৈছে এনে এক ভাইৰাছ যাৰ জিনগত পদাৰ্থ RNA। এই ভাইৰাছত উপস্থিত ৰিভাৰ্ছ ট্ৰান্সক্ৰিপ্টেছ এনজাইমে RNA-ৰ পৰা DNA সংশ্লেষণ কৰে। উদাহৰণ — HIV। সাধাৰণ ভাইৰাছত DNA-ৰ পৰা RNA সংশ্লেষণ হয়, কিন্তু ৰেট্ৰোভাইৰাছত ইয়াৰ বিপৰীত প্ৰক্ৰিয়া ঘটে।
প্ৰশ্ন ১১: ELISA পৰীক্ষা কি?
উত্তৰঃ ELISA-ৰ পূৰ্ণৰূপ Enzyme Linked Immuno Sorbent Assay। এই পৰীক্ষাৰ যোগেদি ৰক্তত AIDS ৰোগৰ এণ্টিবডিৰ উপস্থিতি নিৰ্ণয় কৰি HIV সংক্ৰমণ চিনাক্ত কৰা হয়।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: AIDS ৰোগৰ কাৰক, সংক্ৰমণৰ পথ, লক্ষণ আৰু প্ৰতিৰোধৰ উপায় বিতংভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ AIDS (Acquired Immuno Deficiency Syndrome) হৈছে এক ভয়াৱহ ৰোগ যিটো HIV (Human Immunodeficiency Virus) নামৰ ৰেট্ৰোভাইৰাছৰ দ্বাৰা হয়। এই ভাইৰাছে শৰীৰৰ T-হেল্পাৰ লিম্ফোচাইট কোষক আক্ৰমণ কৰে আৰু প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা ভাঙি পেলায়।
সংক্ৰমণৰ পথ: (ক) সংক্ৰমিত ব্যক্তিৰ লগত যৌন সংস্পৰ্শ, (খ) দূষিত ৰক্ত স্থানান্তৰ, (গ) সংক্ৰমিত ছুঁই বা চিৰিঞ্জ ব্যৱহাৰ (বিশেষকৈ মাদকসেৱীসকলৰ মাজত), (ঘ) সংক্ৰমিত মাতৃৰ পৰা গৰ্ভস্থ শিশুলৈ।
লক্ষণ: দীৰ্ঘস্থায়ী জ্বৰ, ওজন হ্ৰাস, বাৰে বাৰে সংক্ৰমণ, ডায়েৰিয়া, লিম্ফ গ্ৰন্থি ফুলা ইত্যাদি।
প্ৰতিৰোধৰ উপায়: ৰক্ত স্থানান্তৰৰ পূৰ্বে পৰীক্ষা কৰা, একে চিৰিঞ্জ ব্যৱহাৰ নকৰা, যৌন সংস্পৰ্শৰ সময়ত কণ্ডম ব্যৱহাৰ, একপত্নী/একপতি ব্ৰত পালন আৰু সচেতনতা বঢ়োৱা। NACO আৰু WHO-ৱে এই ৰোগৰ বিৰুদ্ধে কাম কৰি আছে।
প্ৰশ্ন ২: কৰ্কট ৰোগৰ কাৰণ, চিনাক্তকৰণ আৰু চিকিৎসাৰ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কৰ্কট ৰোগ হৈছে অনিয়ন্ত্ৰিত কোষ বিভাজন আৰু মেটাষ্টেছিছৰ ফলত হোৱা এক প্ৰাণঘাতী ৰোগ।
কাৰণ: (ক) অনকোজিন — স্বাভাৱিক প্ৰটো-অনকোজিনৰ সক্ৰিয়তাৰ ফলত উৎপন্ন, (খ) ৰাসায়নিক কাৰ্চিনোজেন — তামোল, চিগাৰেট, এছবেষ্টছ ইত্যাদি, (গ) ভৌতিক কাৰক — ৰঞ্জন ৰশ্মি, UV ৰশ্মি, ৰেডিঅ’একটিভ পদাৰ্থ, (ঘ) জৈৱিক কাৰক — কিছুমান ভাইৰাছ যেনে HPV, EBV।
চিনাক্তকৰণ: CT scan (Computed Tomography), MRI (Magnetic Resonance Imaging), বায়প্ছী, এক্স-ৰে আৰু মোনোক্লোনেল এণ্টিবডি পৰীক্ষাৰ যোগেদি কৰা হয়।
চিকিৎসা: (ক) অস্ত্ৰোপচাৰ — টিউমাৰ আঁতৰোৱা, (খ) ৰেডিঅ’থেৰাপি — ৰঞ্জন ৰশ্মিৰে কৰ্কট কোষ ধ্বংস, (গ) কেমোথেৰাপি — ঔষধৰ যোগেদি, (ঘ) ইমিউনোথেৰাপি — α-ইণ্টাৰফেৰনৰ ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা বৃদ্ধি।
প্ৰশ্ন ৩: অৰ্জিত প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা আৰু ইয়াৰ দুটা প্ৰকাৰ — হিউমৰেল আৰু কোষ-মাধ্যস্থ প্ৰতিৰোধৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অৰ্জিত প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা হৈছে এনে এক প্ৰতিৰোধ যিটো এণ্টিজেনৰ সংস্পৰ্শৰ পিছত শৰীৰে অৰ্জন কৰে। ই বিশেষাত্মক (specific) আৰু স্মৃতিধাৰক (memory) ৰাখে।
হিউমৰেল প্ৰতিৰোধ (Humoral Immunity): ই B-লিম্ফোচাইটৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়। B-কোষে এণ্টিজেনৰ সংস্পৰ্শত প্লাজমা কোষলৈ পৰিৱৰ্তিত হৈ এণ্টিবডি উৎপাদন কৰে। এই এণ্টিবডিসমূহ ৰক্ত প্লাজমাত উপস্থিত থাকে আৰু সেইবাবে ইয়াক হিউমৰেল প্ৰতিৰোধ বুলি কোৱা হয়। এই প্ৰতিৰোধ বহিৰ্কোষীয় ৰোগজীৱাণুৰ বিৰুদ্ধে কাৰ্যকৰী।
কোষ-মাধ্যস্থ প্ৰতিৰোধ (Cell-mediated Immunity): ই T-লিম্ফোচাইটৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়। T-কোষে প্ৰত্যক্ষভাৱে সংক্ৰমিত কোষ আৰু কৰ্কট কোষক ধ্বংস কৰে। অংগ প্ৰতিস্থাপনৰ ক্ষেত্ৰত গ্ৰাফট প্ৰত্যাখ্যান (graft rejection) ইয়াৰ এক উদাহৰণ। T-কোষৰ প্ৰকাৰ — হেল্পাৰ T-কোষ, ছাইটোটক্সিক T-কোষ, চাপ্ৰেছাৰ T-কোষ আৰু মেমৰি T-কোষ।
প্ৰশ্ন ৪: মাদক দ্ৰব্য আৰু সুৰাপানৰ অপব্যৱহাৰৰ প্ৰভাৱ আৰু প্ৰতিৰোধৰ উপায় বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বৰ্তমান সমাজত যুৱপ্ৰজন্মৰ মাজত মাদক দ্ৰব্য আৰু সুৰাপানৰ অপব্যৱহাৰ এক গুৰুতৰ সমস্যা হৈ পৰিছে।
মাদক দ্ৰব্যৰ প্ৰকাৰ: (ক) অপিঅ’ইডছ — যেনে হেৰোইন, মৰফিন; Papaver somniferum উদ্ভিদৰ পৰা পোৱা যায়; স্নায়ুতন্ত্ৰ অৱদমন কৰে। (খ) কেনাবিনয়ডছ — গাঁজা, চৰছ, ভাং; Cannabis sativa উদ্ভিদৰ পৰা পোৱা যায়; হৃদ-ৰক্তসংবহন তন্ত্ৰক প্ৰভাৱিত কৰে। (গ) ক’কেইন — Erythroxylum cocaৰ পৰা পোৱা যায়; স্নায়ুতন্ত্ৰক উদ্দীপিত কৰে। (ঘ) এম্ফেটামিন — কৃত্ৰিমভাৱে প্ৰস্তুত উদ্দীপক।
প্ৰভাৱ: ক্ষুধাহীনতা, ওজন হ্ৰাস, ৰক্তচাপ বৃদ্ধি, যকৃত আৰু বৃক্কৰ ক্ষতি, পৰিয়ালৰ অশান্তি, আৰ্থিক ক্ষতি, AIDS-ৰ সংক্ৰমণৰ আশংকা, মৃত্যু পৰ্যন্ত হ’ব পাৰে।
প্ৰতিৰোধৰ উপায়: (১) অভিভাৱকৰ তত্বাৱধান, (২) চাপ এৰাই চলা, (৩) শিক্ষা আৰু কাউঞ্চেলিং, (৪) সাহায্য বিচৰা — চিকিৎসক আৰু পেছাদাৰীসকলৰ পৰা, (৫) পুনৰ্বাসন কেন্দ্ৰৰ সহায়, (৬) সুস্থ অভ্যাসৰ বিকাশ।
প্ৰশ্ন ৫: বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ মানৱ ৰোগৰ কাৰক, লক্ষণ আৰু প্ৰতিৰোধৰ উপায় বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ শৰীৰক বিভিন্ন ৰোগজীৱাণুৱে আক্ৰমণ কৰি বহুতো ৰোগৰ সৃষ্টি কৰে।
(ক) বেক্টেৰীয়াজনিত ৰোগ: টাইফয়ড (Salmonella typhi) — অত্যধিক জ্বৰ, পেটৰ বিষ, মূৰৰ বিষ; প্ৰতিৰোধ — পৰিষ্কাৰ পানী আৰু খাদ্য, টিকা। নিউমোনীয়া (Streptococcus pneumoniae) — কাহ, জ্বৰ; প্ৰতিৰোধ — সংক্ৰমিতৰ পৰা দূৰত্ব, টিকা।
(খ) ভাইৰাছজনিত ৰোগ: সাধাৰণ চৰ্দি (ৰাইনোভাইৰাছ) — হাঁচি, নাক বন্ধ; প্ৰতিৰোধ — পৰিষ্কাৰ-পৰিচ্ছন্নতা।
(গ) প্ৰটোজোৱাজনিত ৰোগ: মেলেৰিয়া (Plasmodium) — কঁপনি জ্বৰ; অ্যামিবিয়াছিছ (Entamoeba) — ৰক্ত-আম, পেটৰ বিষ; প্ৰতিৰোধ — মহ নিয়ন্ত্ৰণ, পৰিষ্কাৰ পানী।
(ঘ) হেলমিন্থজনিত ৰোগ: এছকেৰিয়াছিছ (Ascaris) — পেটৰ বিষ, ৰক্তহীনতা; ফাইলেৰিয়াছিছ (Wuchereria) — অংগ ফুলা; প্ৰতিৰোধ — পৰিচ্ছন্নতা, ৰন্ধা খাদ্য সেৱন।
(ঙ) ফাঙ্গাছজনিত ৰোগ: ৰিংৱৰ্ম (Trichophyton ইত্যাদি) — ছালৰ গোলাকাৰ দাগ; প্ৰতিৰোধ — শুকান পৰিষ্কাৰ ছাল ৰখা, এণ্টিফাঙ্গাল ঔষধ।
প্ৰশ্ন ৬: টিকাকৰণ আৰু প্ৰতিৰোধীকৰণ (Vaccination and Immunisation) সম্পৰ্কে বিতংভাৱে লিখা।
উত্তৰঃ টিকাকৰণ হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য’ত শৰীৰত নিষ্ক্ৰিয় বা দুৰ্বল কৰি দিয়া এণ্টিজেন প্ৰৱেশ কৰোৱা হয় যাতে শৰীৰে এণ্টিবডি উৎপাদন কৰি ৰোগৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা গঢ়ি তোলে। এই প্ৰক্ৰিয়াত মেমৰি B আৰু T-কোষ গঠন হয় যিয়ে ভৱিষ্যতে পুনৰ একে এণ্টিজেনৰ আক্ৰমণ হ’লে দ্ৰুতগতিৰে এণ্টিবডি উৎপাদন কৰে।
প্ৰথম টিকা ১৭৯৬ চনত এডৱাৰ্ড জেনাৰে চিতলামাৰ বিৰুদ্ধে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। বৰ্তমান বহুতো ৰোগৰ বিৰুদ্ধে টিকা উপলব্ধ — যেনে BCG (যক্ষ্মা), DPT (ডিপথেৰিয়া, হুপিং কাহ, টিটেনাছ), পলিঅ’, হেপাটাইটিছ B, MMR (হাম, মুম্পছ, ৰুবেলা) ইত্যাদি। নিষ্ক্ৰিয় প্ৰতিৰোধীকৰণত প্ৰস্তুত এণ্টিবডি প্ৰদান কৰা হয়, যেনে — সাপৰ বিষৰ এণ্টি-ভেনম, টিটেনাছৰ এণ্টিটক্সিন। ৰি-কম্বিনেণ্ট DNA প্ৰযুক্তিৰে এতিয়া আধুনিক টিকা প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।
বহু বিকল্প প্ৰশ্ন (MCQ)
১. টাইফয়ড ৰোগৰ কাৰক জীৱাণু কোনটো?
(ক) Plasmodium
(খ) Salmonella typhi
(গ) Streptococcus
(ঘ) Entamoeba
উত্তৰঃ (খ) Salmonella typhi
২. মেলেৰিয়া ৰোগৰ কাৰক হৈছে —
(ক) ভাইৰাছ
(খ) বেক্টেৰিয়া
(গ) প্ৰটোজোৱা
(ঘ) ফাঙ্গাছ
উত্তৰঃ (গ) প্ৰটোজোৱা
৩. এণ্টিবডিৰ গাঁথনি হ’ল —
(ক) HL
(খ) H₂L₂
(গ) H₄L₂
(ঘ) H₂L₄
উত্তৰঃ (খ) H₂L₂
৪. HIV কি ধৰণৰ ভাইৰাছ?
(ক) DNA ভাইৰাছ
(খ) ৰেট্ৰোভাইৰাছ
(গ) বেক্টেৰিঅ’ফেজ
(ঘ) প্ৰিঅ’ন
উত্তৰঃ (খ) ৰেট্ৰোভাইৰাছ
৫. সাধাৰণ চৰ্দিৰ কাৰক হৈছে —
(ক) ৰাইনোভাইৰাছ
(খ) ৰোটাভাইৰাছ
(গ) HIV
(ঘ) বেক্টেৰিয়া
উত্তৰঃ (ক) ৰাইনোভাইৰাছ
৬. ফাইলেৰিয়াছিছ ৰোগৰ কাৰক —
(ক) Ascaris
(খ) Wuchereria
(গ) Plasmodium
(ঘ) Entamoeba
উত্তৰঃ (খ) Wuchereria
৭. ৰক্তৰ কৰ্কট ৰোগক কোৱা হয় —
(ক) কাৰ্চিনোমা
(খ) ছাৰ্কোমা
(গ) লিউকেমিয়া
(ঘ) লিম্ফোমা
উত্তৰঃ (গ) লিউকেমিয়া
৮. Widal পৰীক্ষা কোনটো ৰোগ চিনাক্তকৰণৰ বাবে কৰা হয়?
(ক) AIDS
(খ) মেলেৰিয়া
(গ) টাইফয়ড
(ঘ) যক্ষ্মা
উত্তৰঃ (গ) টাইফয়ড
৯. হেৰোইন কোনটোৰ পৰা পোৱা যায়?
(ক) Cannabis sativa
(খ) Papaver somniferum
(গ) Erythroxylum coca
(ঘ) Atropa belladonna
উত্তৰঃ (খ) Papaver somniferum
১০. অ্যামিবিয়াছিছ ৰোগৰ কাৰক —
(ক) Plasmodium
(খ) Entamoeba histolytica
(গ) Trypanosoma
(ঘ) Leishmania
উত্তৰঃ (খ) Entamoeba histolytica
১১. কোনটো এণ্টিবডি এলাৰ্জিক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বাবে দায়ী?
(ক) IgA
(খ) IgG
(গ) IgE
(ঘ) IgD
উত্তৰঃ (গ) IgE
১২. BCG টিকা কোনটো ৰোগৰ বিৰুদ্ধে দিয়া হয়?
(ক) পলিঅ’
(খ) যক্ষ্মা
(গ) হাম
(ঘ) AIDS
উত্তৰঃ (খ) যক্ষ্মা
১৩. মাতৃৰ গাখীৰৰ জড়িয়তে শিশুৱে পোৱা প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা —
(ক) সক্ৰিয়
(খ) নিষ্ক্ৰিয়
(গ) সহজাত
(ঘ) কোষীয়
উত্তৰঃ (খ) নিষ্ক্ৰিয়
১৪. অংগ প্ৰতিস্থাপনত গ্ৰাফট প্ৰত্যাখ্যান কোনটো প্ৰতিৰোধৰ লগত জড়িত?
(ক) হিউমৰেল
(খ) কোষ-মাধ্যস্থ
(গ) সহজাত
(ঘ) নিষ্ক্ৰিয়
উত্তৰঃ (খ) কোষ-মাধ্যস্থ
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. মেলেৰিয়াৰ বাহক হৈছে স্ত্ৰী _________ মহ।
উত্তৰঃ Anopheles
২. AIDS ৰোগৰ কাৰক ভাইৰাছটো হৈছে _________।
উত্তৰঃ HIV
৩. এণ্টিবডিৰ গাঁথনি হ’ল _________।
উত্তৰঃ H₂L₂
৪. হিউমৰেল প্ৰতিৰোধ _________ লিম্ফোচাইটৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়।
উত্তৰঃ B
৫. _________ ৰোগৰ চিনাক্তকৰণৰ বাবে Widal পৰীক্ষা কৰা হয়।
উত্তৰঃ টাইফয়ড
৬. অংগ প্ৰতিস্থাপনৰ গ্ৰাফট প্ৰত্যাখ্যান _________ প্ৰতিৰোধৰ উদাহৰণ।
উত্তৰঃ কোষ-মাধ্যস্থ
৭. চাইটোটক্সিক T-কোষে _________ কোষ ধ্বংস কৰে।
উত্তৰঃ সংক্ৰমিত আৰু কৰ্কট
সঁচা/মিছা (True/False)
১. HIV এক DNA ভাইৰাছ। — মিছা (HIV এক RNA ৰেট্ৰোভাইৰাছ)
২. মাতৃৰ গাখীৰৰ পৰা শিশুলৈ পোৱা প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা সক্ৰিয় প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা। — মিছা (নিষ্ক্ৰিয়)
৩. কাৰ্চিনোমা এপিথেলিয়েল কোষৰ পৰা উৎপন্ন কৰ্কট। — সঁচা
৪. ৰিংৱৰ্ম এক বেক্টেৰিয়াজনিত ৰোগ। — মিছা (ফাঙ্গাছজনিত)
৫. ক’কেইন Erythroxylum coca উদ্ভিদৰ পৰা পোৱা যায়। — সঁচা
৬. মেলেৰিয়াৰ বাহক পুৰুষ Anopheles মহ। — মিছা (স্ত্ৰী মহহে বাহক)
৭. এণ্টিবডিৰ পাঁচটা প্ৰকাৰ — IgA, IgM, IgE, IgD, IgG। — সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Health | স্বাস্থ্য |
| Disease | ৰোগ |
| Pathogen | ৰোগজীৱাণু |
| Vector | বাহক |
| Antigen | এণ্টিজেন |
| Antibody | এণ্টিবডি |
| Innate Immunity | সহজাত প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা |
| Acquired Immunity | অৰ্জিত প্ৰতিৰোধক ক্ষমতা |
| Humoral Immunity | হিউমৰেল প্ৰতিৰোধ |
| Cell-mediated Immunity | কোষ-মাধ্যস্থ প্ৰতিৰোধ |
| Vaccination | টিকাকৰণ |
| Immunisation | প্ৰতিৰোধীকৰণ |
| Allergy | এলাৰ্জী |
| Auto-immunity | অটো-ইমিউনিটি |
| Retrovirus | ৰেট্ৰোভাইৰাছ |
| Cancer | কৰ্কট ৰোগ |
| Carcinoma | কাৰ্চিনোমা (এপিথেলিয়েল কৰ্কট) |
| Sarcoma | ছাৰ্কোমা (সংযোজক কলাৰ কৰ্কট) |
| Leukaemia | লিউকেমিয়া (ৰক্ত কৰ্কট) |
| Lymphoma | লিম্ফোমা (লিম্ফ কৰ্কট) |
| Oncogene | অনকোজিন |
| Biopsy | বায়প্ছী |
| Chemotherapy | কেমোথেৰাপি |
| Radiotherapy | ৰেডিঅ’থেৰাপি |
| Immunotherapy | ইমিউনোথেৰাপি |
| Opioid | অপিঅ’ইড |
| Cannabinoid | কেনাবিনয়ড |
| Cocaine | ক’কেইন |
| Amphetamine | এম্ফেটামিন |
| Drug abuse | মাদকদ্ৰব্যৰ অপব্যৱহাৰ |
| Widal Test | উইডাল পৰীক্ষা |
| Ringworm | দাদ ৰোগ |
| Filariasis | ফাইলেৰিয়াছিছ (এলিফেণ্টিয়াছিছ) |
| Ascariasis | এছকেৰিয়াছিছ |
| Amoebiasis | অ্যামিবিয়াছিছ |