ক্ৰমবিকাশ
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guru-লৈ আপোনাক স্বাগতম। ASSEB-ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান বিষয়ৰ সপ্তম অধ্যায় “ক্ৰমবিকাশ (Evolution)”-ত আপোনাক আদৰণি জনাইছোঁ। এই অধ্যায়টোত আমি জীৱনৰ উৎপত্তি, পৃথিৱীত জীৱনৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাস, ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰমাণসমূহ, ল্যামাৰ্কবাদ আৰু ডাৰ্ৱিনবাদ, আধুনিক সংশ্লেষণাত্মক তত্ত্ব, হাৰ্ডি-ৱেইনবাৰ্গ নীতি, প্ৰজাতিকৰণ, অভিযোজনমূলক বিকিৰণ আৰু মানৱৰ ক্ৰমবিকাশ সম্পৰ্কে বিতংভাৱে অধ্যয়ন কৰিম। ক্ৰমবিকাশ এক ধীৰ আৰু ক্ৰমিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ ফলত পৃথিৱীত আজিৰ এই বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ জীৱজগতৰ সৃষ্টি হৈছে।
সাৰাংশ
জীৱনৰ উৎপত্তি: ব্ৰহ্মাণ্ডৰ উৎপত্তি বিষয়ে সৰ্বাধিক স্বীকৃত তত্ত্ব হ’ল মহাবিস্ফোৰণ তত্ত্ব (Big Bang Theory)। প্ৰায় ১৩.৭ বিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে এক বৃহৎ বিস্ফোৰণৰ ফলত ব্ৰহ্মাণ্ডৰ সৃষ্টি হৈছিল। পৃথিৱীৰ সৃষ্টি প্ৰায় ৪.৫ বিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে হোৱা বুলি ধাৰণা কৰা হয়। জীৱনৰ ৰাসায়নিক উৎপত্তিৰ তত্ত্ব চিম্পাৰ্ণফ অপাৰিন (১৯২৪) আৰু জে.বি.এছ. হেলডেইন (১৯২৯)-এ স্বতন্ত্ৰভাৱে প্ৰদান কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মতে আদিম পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত মিথেন (CH₄), এমোনিয়া (NH₃), হাইড্ৰ’জেন (H₂) আৰু জলীয় বাষ্প (H₂O) আছিল আৰু এই গেছসমূহৰ পৰা ৰাসায়নিক ক্ৰমবিকাশৰ জৰিয়তে জৈৱিক অণু সৃষ্টি হৈছিল। ১৯৫৩ চনত ষ্টেনলি মিলাৰ আৰু হাৰ’ল্ড ইউৰিয়ে এক পৰীক্ষাগাৰ পৰীক্ষাত আদিম পৃথিৱীৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰি অজৈৱিক পদাৰ্থৰ পৰা এমিন’ এচিড সৃষ্টি কৰি দেখুৱালে। বায়োজেনেচিছ তত্ত্বই কয় যে জীৱৰ পৰাহে জীৱ সৃষ্টি হয়, আনহাতে এবায়োজেনেচিছ তত্ত্বই অজৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা জীৱ সৃষ্টিৰ কথা কয়।
জীৱনৰ ক্ৰমবিকাশ আৰু যুগসমূহ: পৃথিৱীৰ ভূতাত্ত্বিক ইতিহাসক চাৰিটা প্ৰধান যুগত বিভক্ত কৰা হয়— প্ৰিকেম্ব্ৰিয়ান (Precambrian) যুগত প্ৰথম এককোষী জীৱৰ আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল; প্যালিঅ’জ’ইক (Palaeozoic) যুগত মাছ, উভচৰ আৰু সৰীসৃপৰ আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল; মেছ’জ’ইক (Mesozoic) যুগক সৰীসৃপৰ যুগ বুলি কোৱা হয় য’ত ডাইনোছৰৰ আধিপত্য আছিল আৰু এই যুগতে চৰাইৰ আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল; চেন’জ’ইক (Cenozoic) যুগক স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ যুগ বুলি কোৱা হয় আৰু এই যুগতে মানৱৰ আৱিৰ্ভাৱ হৈছিল। ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰমাণসমূহ বিভিন্ন উৎসৰ পৰা পোৱা যায়— প্ৰত্নজীৱতাত্ত্বিক প্ৰমাণ জীৱাশ্মৰ পৰা পোৱা যায় (যেনে আৰ্কিঅপ্টেৰিক্স যি সৰীসৃপ আৰু চৰাইৰ মাজৰ সংযোগী জীৱাশ্ম); আকৃতিতাত্ত্বিক আৰু শাৰীৰিক প্ৰমাণত সমসংস্থ অংগ (homologous), সমবৃত্তীয় অংগ (analogous) আৰু অৱশেষাঙ্গ (vestigial) অন্তৰ্ভুক্ত; ভ্ৰূণতাত্ত্বিক প্ৰমাণ ভন বেয়াৰ আৰু হেইকেলে প্ৰদান কৰিছিল; জৈৱভৌগোলিক প্ৰমাণৰ উদাহৰণ ডাৰ্ৱিনৰ ফিঞ্চ চৰাই; আণৱিক প্ৰমাণত চাইট’ক্ৰম-চি প্ৰ’টিন আৰু DNA-DNA হাইব্ৰিডাইজেচন অন্তৰ্ভুক্ত।
ক্ৰমবিকাশৰ তত্ত্ব আৰু প্ৰক্ৰিয়া: ল্যামাৰ্কবাদ (Lamarckism) ফ্ৰান্সৰ জ্যাঁ ব্যাপ্টিষ্ট ল্যামাৰ্কে ১৮০৯ চনত দিছিল— ইয়াৰ মূল মতবাদসমূহ হ’ল অংগৰ ব্যৱহাৰ আৰু অব্যৱহাৰ (use and disuse) আৰু অৰ্জিত বৈশিষ্ট্যৰ পৰম্পৰাগত সঞ্চাৰ। ডাৰ্ৱিনবাদ (Darwinism) চাৰ্লছ ডাৰ্ৱিনে ১৮৫৯ চনত “Origin of Species” পুথিত প্ৰকাশ কৰিছিল— ইয়াৰ মূল ধাৰণাসমূহ হ’ল অস্তিত্বৰ বাবে সংগ্ৰাম, প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন আৰু যোগ্যতমৰ উদ্বৰ্তন (survival of the fittest)। আধুনিক সংশ্লেষণাত্মক তত্ত্বই ডাৰ্ৱিনবাদৰ সৈতে বংশগতিবিদ্যাক সংযুক্ত কৰিছে। ক্ৰমবিকাশৰ পদ্ধতিত পৰিৱৰ্তনৰ উৎস হ’ল মিউটেচন, জিন প্ৰৱাহ (gene flow), জিন বিচ্যুতি (genetic drift) আৰু পুনৰ্সংযোজন (recombination); নিৰ্বাচন প্ৰাকৃতিক বা কৃত্ৰিম হ’ব পাৰে। হাৰ্ডি-ৱেইনবাৰ্গ নীতিই কয় যে এক বৃহৎ পপুলেচনত জিন কম্পাঙ্ক স্থিৰ থাকে যদি কোনো বিঘ্নকাৰী কাৰক নাথাকে। প্ৰজাতিকৰণ দুই ধৰণৰ— সমস্থানিক (sympatric) আৰু ভিন্নস্থানিক (allopatric)। গেলাপাগ’ছ দ্বীপৰ ডাৰ্ৱিনৰ ফিঞ্চ চৰাই অভিযোজনমূলক বিকিৰণৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ ক্ৰম— অষ্ট্ৰেল’পিথেকাছ → হ’ম’ হেবিলিছ → হ’ম’ ইৰেক্টাছ → হ’ম’ ছেপিয়েন্স।
Summary (English)
Evolution is the gradual process by which life on Earth has changed over billions of years. The Big Bang Theory explains the origin of the universe about 13.7 billion years ago. The chemical theory of the origin of life was independently proposed by Oparin (1924) and Haldane (1929), who suggested that life arose from non-living organic molecules in the primitive ocean. Miller and Urey’s experiment in 1953 demonstrated that amino acids could be formed from inorganic gases under primitive Earth conditions. The geological history is divided into Precambrian, Palaeozoic, Mesozoic and Cenozoic eras. Evidence for evolution comes from fossils (Archaeopteryx), homologous and analogous organs, vestigial organs, embryology (von Baer, Haeckel), biogeography (Darwin’s finches) and molecular biology (cytochrome c). Lamarck proposed inheritance of acquired characters, while Darwin proposed natural selection and survival of the fittest. The Modern Synthetic Theory combines Darwinism with genetics. Mechanisms include mutation, gene flow, genetic drift, recombination and selection. The Hardy-Weinberg principle describes genetic equilibrium. Speciation occurs sympatrically or allopatrically. Human evolution traces from Australopithecus through Homo habilis and Homo erectus to modern Homo sapiens.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Question and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: মহাবিস্ফোৰণ তত্ত্ব কোনে প্ৰদান কৰিছিল?
উত্তৰঃ মহাবিস্ফোৰণ তত্ত্ব ১৯২৭ চনত জৰ্জ লেমেট্ৰিয়ে প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: মিলাৰ-ইউৰি পৰীক্ষা কোন চনত হৈছিল?
উত্তৰঃ মিলাৰ-ইউৰি পৰীক্ষা ১৯৫৩ চনত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩: কোন যুগক সৰীসৃপৰ যুগ কোৱা হয়?
উত্তৰঃ মেছ’জ’ইক যুগক সৰীসৃপৰ যুগ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৪: আৰ্কিঅপ্টেৰিক্স কি?
উত্তৰঃ আৰ্কিঅপ্টেৰিক্স হ’ল সৰীসৃপ আৰু চৰাইৰ মাজৰ এক সংযোগী জীৱাশ্ম।
প্ৰশ্ন ৫: “Origin of Species” পুথিখন কোনে লিখিছিল?
উত্তৰঃ “Origin of Species” পুথিখন চাৰ্লছ ডাৰ্ৱিনে ১৮৫৯ চনত লিখিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: ল্যামাৰ্কবাদ কোনে প্ৰদান কৰিছিল?
উত্তৰঃ ল্যামাৰ্কবাদ ১৮০৯ চনত জ্যাঁ ব্যাপ্টিষ্ট ল্যামাৰ্কে প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭: ডাৰ্ৱিনৰ ফিঞ্চ চৰাই কোন দ্বীপত পোৱা যায়?
উত্তৰঃ ডাৰ্ৱিনৰ ফিঞ্চ চৰাই গেলাপাগ’ছ দ্বীপত পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৮: মানুহৰ বৈজ্ঞানিক নাম কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ বৈজ্ঞানিক নাম হ’ম’ ছেপিয়েন্স (Homo sapiens)।
প্ৰশ্ন ৯: অৱশেষাঙ্গৰ এটি উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মানুহৰ ভাৰ্মিফৰ্ম এপেণ্ডিক্স (vermiform appendix) এটি অৱশেষাঙ্গ।
প্ৰশ্ন ১০: অপাৰিন কোন দেশৰ বৈজ্ঞানিক?
উত্তৰঃ অপাৰিন ৰাছিয়াৰ বৈজ্ঞানিক আছিল।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: সমসংস্থ অংগ আৰু সমবৃত্তীয় অংগৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ সমসংস্থ অংগ (Homologous organs) সেইবোৰ অংগ যিবোৰৰ মৌলিক গঠন একে কিন্তু কাৰ্য বেলেগ, যেনে— মানুহৰ হাত, তিমিৰ ফ্লিপাৰ, বাদুলিৰ ডেউকা। সমবৃত্তীয় অংগ (Analogous organs) সেইবোৰ অংগ যিবোৰৰ গঠন বেলেগ কিন্তু কাৰ্য একে, যেনে— চৰাইৰ ডেউকা আৰু পখিলাৰ ডেউকা। সমসংস্থ অংগই অভিসৰণমূলক ক্ৰমবিকাশ (divergent evolution) সূচায় আৰু সমবৃত্তীয় অংগই অপসৰণমূলক ক্ৰমবিকাশ (convergent evolution) সূচায়।
প্ৰশ্ন ২: মিলাৰ-ইউৰি পৰীক্ষাৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ১৯৫৩ চনত ষ্টেনলি মিলাৰ আৰু হাৰ’ল্ড ইউৰিয়ে এক বদ্ধ যন্ত্ৰত আদিম পৃথিৱীৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰিছিল— মিথেন, এমোনিয়া, হাইড্ৰ’জেন আৰু জলীয় বাষ্প ৮০০°C তাপত উত্তপ্ত কৰি বৈদ্যুতিক চিঙৰণিৰ দ্বাৰা শক্তি প্ৰদান কৰা হৈছিল। ফলস্বৰূপে এমিন’ এচিড আৰু আন জৈৱিক যৌগ সৃষ্টি হৈছিল। এই পৰীক্ষাই অপাৰিন-হেলডেইনৰ ৰাসায়নিক ক্ৰমবিকাশ তত্ত্বৰ পৰীক্ষামূলক প্ৰমাণ আগবঢ়ালে।
প্ৰশ্ন ৩: জিন বিচ্যুতি (Genetic drift) কি?
উত্তৰঃ জিন বিচ্যুতি হ’ল এক সৰু পপুলেচনত আকস্মিকভাৱে জিনৰ কম্পাঙ্কৰ পৰিৱৰ্তন। এই পৰিৱৰ্তন কোনো নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়াৰ ফলত নহয়, কেৱল সম্ভাৱনাৰ ফল। ইয়াৰ দুটা প্ৰধান উদাহৰণ হ’ল— বটলনেক প্ৰভাৱ (bottleneck effect) আৰু প্ৰতিষ্ঠাপক প্ৰভাৱ (founder effect)। জিন বিচ্যুতিৰ ফলত পপুলেচনত কিছুমান এলিল হেৰাই যাব পাৰে আৰু কিছুমানৰ কম্পাঙ্ক বাঢ়ি যাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৪: অৱশেষাঙ্গ কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ অৱশেষাঙ্গ (Vestigial organs) সেইবোৰ অংগ যিবোৰে দেহত উপস্থিত থাকিলেও কোনো কাৰ্য সম্পাদন নকৰে। এইবোৰ পূৰ্বপুৰুষৰ মাজত কাৰ্যকৰী আছিল কিন্তু ক্ৰমবিকাশৰ সৈতে অপ্ৰয়োজনীয় হোৱাৰ ফলত সংকুচিত হৈ পৰিছে। উদাহৰণ— (১) মানুহৰ ভাৰ্মিফৰ্ম এপেণ্ডিক্স, (২) ককিক্স (পুচ্ছ অস্থি), (৩) কাণৰ মাংসপেশী, (৪) আক্কল দাঁত।
প্ৰশ্ন ৫: সমস্থানিক আৰু ভিন্নস্থানিক প্ৰজাতিকৰণৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ সমস্থানিক প্ৰজাতিকৰণ (Sympatric speciation) এটা ভৌগোলিক অঞ্চলত একেলগে নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়া— ইয়াত প্ৰজনন বিচ্ছিন্নতা প্ৰধান কাৰক। ভিন্নস্থানিক প্ৰজাতিকৰণ (Allopatric speciation) কোনো ভৌগোলিক প্ৰতিবন্ধকৰ (যেনে পৰ্বত, নদী, সাগৰ) ফলত পপুলেচন বিচ্ছিন্ন হৈ নতুন প্ৰজাতি সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। ডাৰ্ৱিনৰ ফিঞ্চ চৰাই ভিন্নস্থানিক প্ৰজাতিকৰণৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৬: অভিযোজনমূলক বিকিৰণ (Adaptive radiation) কি?
উত্তৰঃ অভিযোজনমূলক বিকিৰণ হ’ল এনে এক প্ৰক্ৰিয়া য’ত এক সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা বহুতো নতুন প্ৰজাতিৰ আৱিৰ্ভাৱ হয় আৰু এই প্ৰজাতিসমূহ বিভিন্ন পৰিৱেশলৈ অভিযোজিত হয়। ইয়াৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ হ’ল গেলাপাগ’ছ দ্বীপৰ ডাৰ্ৱিনৰ ফিঞ্চ চৰাই, য’ত এক পূৰ্বপুৰুষ চৰাইৰ পৰা ১৩-১৪ বিধ ভিন্ন প্ৰজাতিৰ ফিঞ্চ চৰাইৰ সৃষ্টি হৈছে— প্ৰতিজনৰে ঠোঁটৰ আকৃতি বিভিন্ন আহাৰ অনুযায়ী।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: ডাৰ্ৱিনৰ প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন তত্ত্ব বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ চাৰ্লছ ডাৰ্ৱিনে ১৮৫৯ চনত “On the Origin of Species by Means of Natural Selection” পুথিত প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰিছিল। এই তত্ত্বৰ প্ৰধান নীতিসমূহ হ’ল— (১) অতিপ্ৰজনন: জীৱসকলে নিজৰ প্ৰয়োজনতকৈ বহু বেছি সন্তান উৎপন্ন কৰে। (২) অস্তিত্বৰ বাবে সংগ্ৰাম: সীমিত সম্পদ আৰু স্থানৰ বাবে জীৱসকলৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা হয়— এই সংগ্ৰাম একে প্ৰজাতিৰ মাজত (intraspecific), ভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাজত (interspecific) আৰু পৰিৱেশৰ সৈতে হ’ব পাৰে। (৩) পৰিৱৰ্তন: একে প্ৰজাতিৰ সদস্যৰ মাজত পৰিৱৰ্তন আছে। (৪) প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন: প্ৰকৃতিয়ে অনুকূল পৰিৱৰ্তন থকা জীৱক নিৰ্বাচিত কৰে। (৫) যোগ্যতমৰ উদ্বৰ্তন: যিসকল জীৱ পৰিৱেশৰ সৈতে অধিক উপযোগী হয় তেওঁলোকেহে জীয়াই থাকে আৰু প্ৰজনন কৰে। (৬) নতুন প্ৰজাতিৰ উৎপত্তি: দীৰ্ঘ সময়ৰ অন্তত অনুকূল পৰিৱৰ্তনসমূহ সঞ্চিত হৈ নতুন প্ৰজাতিৰ সৃষ্টি কৰে। ডাৰ্ৱিনৰ এই তত্ত্বই জীৱবিজ্ঞানত বিপ্লৱ আনিছিল।
প্ৰশ্ন ২: ক্ৰমবিকাশৰ বিভিন্ন প্ৰমাণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰমাণসমূহ পাঁচ ধৰণৰ— (১) প্ৰত্নজীৱতাত্ত্বিক প্ৰমাণ (Palaeontological evidence): জীৱাশ্মৰ অধ্যয়নৰ পৰা পোৱা প্ৰমাণ। আৰ্কিঅপ্টেৰিক্স সৰীসৃপ আৰু চৰাইৰ মাজৰ সংযোগী জীৱাশ্ম। ঘোঁৰাৰ ক্ৰমবিকাশৰ জীৱাশ্ম শৃংখলা ইঅ’হিপাছ → মেছ’হিপাছ → মেৰিচিপাছ → প্লিঅ’হিপাছ → ইক্কুছ। (২) আকৃতিতাত্ত্বিক আৰু শাৰীৰিক প্ৰমাণ: সমসংস্থ অংগ (মানুহৰ হাত, তিমিৰ ফ্লিপাৰ), সমবৃত্তীয় অংগ (চৰাইৰ ডেউকা, পখিলাৰ ডেউকা), অৱশেষাঙ্গ (এপেণ্ডিক্স, ককিক্স)। (৩) ভ্ৰূণতাত্ত্বিক প্ৰমাণ: ভন বেয়াৰৰ নিয়ম আৰু হেইকেলৰ পুনৰাবৃত্তি তত্ত্ব (Recapitulation theory) — “ontogeny repeats phylogeny” অৰ্থাৎ ভ্ৰূণৰ বিকাশে প্ৰজাতিৰ ক্ৰমবিকাশ পুনৰাবৃত্তি কৰে। (৪) জৈৱভৌগোলিক প্ৰমাণ: ডাৰ্ৱিনৰ ফিঞ্চ চৰাই, অষ্ট্ৰেলিয়াৰ মাৰ্চুপিয়েল প্ৰাণী। (৫) আণৱিক প্ৰমাণ: চাইট’ক্ৰম-চি প্ৰ’টিনৰ এমিন’ এচিডৰ ক্ৰম, DNA-DNA হাইব্ৰিডাইজেচন, প্ৰ’টিনৰ গাঠনিক সাদৃশ্য।
প্ৰশ্ন ৩: হাৰ্ডি-ৱেইনবাৰ্গ নীতি আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ হাৰ্ডি-ৱেইনবাৰ্গ নীতি (১৯০৮) ইংৰাজী গণিতবিদ জি.এইচ. হাৰ্ডি আৰু জাৰ্মান চিকিৎসক ৱিলহেলম ৱেইনবাৰ্গে স্বতন্ত্ৰভাৱে প্ৰদান কৰিছিল। এই নীতিয়ে কয় যে এক বৃহৎ যৌন প্ৰজনন কৰা পপুলেচনত প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ এলিল আৰু জিন’টাইপ কম্পাঙ্ক স্থিৰ থাকে যদিহে কোনো বিঘ্নকাৰী কাৰক নাথাকে। গাণিতিকভাৱে— p² + 2pq + q² = 1, য’ত p আৰু q হ’ল দুটা এলিলৰ কম্পাঙ্ক আৰু p + q = 1। এই সাম্যাৱস্থা পঞ্চটা চৰ্তত বজায় থাকে— (১) মিউটেচন নাথাকে, (২) কোনো জিন প্ৰৱাহ নাথাকে, (৩) প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন নাথাকে, (৪) পপুলেচন বৃহৎ হ’ব লাগে (জিন বিচ্যুতি নাথাকে), (৫) যাদৃচ্ছিক প্ৰজনন হ’ব লাগে। বাস্তৱত এই চৰ্তসমূহ পূৰণ নহয় বাবে এলিল কম্পাঙ্ক সলনি হয় আৰু ক্ৰমবিকাশ সংঘটিত হয়। সেয়েহে এই নীতিয়ে ক্ৰমবিকাশ পৰিমাপ কৰিবলৈ এক ভিত্তি দাঙি ধৰে।
প্ৰশ্ন ৪: মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ বিভিন্ন স্তৰসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মানৱ ক্ৰমবিকাশৰ ক্ৰম— (১) ড্ৰাইঅ’পিথেকাছ (Dryopithecus): প্ৰায় ১৫ নিযুত বছৰ পূৰ্বে জীৱিত আছিল— মানুহ আৰু এপ উভয়ৰে পূৰ্বপুৰুষ। (২) ৰামাপিথেকাছ (Ramapithecus): প্ৰায় ১০ নিযুত বছৰ পূৰ্বে জীৱিত— প্ৰথম মানৱসদৃশ প্ৰাণী। (৩) অষ্ট্ৰেল’পিথেকাছ (Australopithecus): প্ৰায় ৪ নিযুত বছৰ পূৰ্বে আফ্ৰিকাত জীৱিত আছিল— সিহঁত দুপদী আছিল আৰু মস্তিষ্কৰ আকাৰ ৪৫০-৬০০ চিচি। (৪) হ’ম’ হেবিলিছ (Homo habilis): “Handy man” বুলি কোৱা হয়— প্ৰায় ২ নিযুত বছৰ পূৰ্বে জীৱিত— পাথৰৰ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰিছিল— মস্তিষ্কৰ আকাৰ ৬৫০-৮০০ চিচি। (৫) হ’ম’ ইৰেক্টাছ (Homo erectus): প্ৰায় ১.৮ নিযুত বছৰ পূৰ্বে— জাভা মানৱ আৰু পেকিং মানৱ ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত— জুইৰ ব্যৱহাৰ জনাছিল— মস্তিষ্কৰ আকাৰ ৯০০-১১০০ চিচি। (৬) হ’ম’ ছেপিয়েন্স ছেপিয়েন্স (Homo sapiens sapiens): প্ৰায় ২৫,০০০ বছৰ পূৰ্বৰ পৰা— আধুনিক মানুহ— মস্তিষ্কৰ আকাৰ ১৩৫০-১৪৫০ চিচি— ভাষা, সংস্কৃতি আৰু কৃষিৰ বিকাশ ঘটাইছে।
প্ৰশ্ন ৫: ল্যামাৰ্কবাদ আৰু ডাৰ্ৱিনবাদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ল্যামাৰ্কবাদ আৰু ডাৰ্ৱিনবাদ দুয়োটাই ক্ৰমবিকাশৰ ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে কিন্তু পদ্ধতিত পাৰ্থক্য আছে। ল্যামাৰ্কবাদ (১৮০৯): মূল মতবাদ— (১) পৰিৱেশৰ প্ৰভাৱ, (২) অংগৰ ব্যৱহাৰ আৰু অব্যৱহাৰ— বেছি ব্যৱহৃত অংগ বিকশিত হয় আৰু কম ব্যৱহৃত অংগ অৱনতি লাভ কৰে, (৩) অৰ্জিত বৈশিষ্ট্যৰ পৰম্পৰাগত সঞ্চাৰ। উদাহৰণ— জিৰাফৰ দীঘল ডিঙি অংগৰ ব্যৱহাৰৰ ফলত হৈছে। সমালোচনা— ৱেইজমেনে ১৬ পুৰুষ ইন্দুৰৰ নেজ কাটি দেখুৱালে যে অৰ্জিত বৈশিষ্ট্য পৰম্পৰাগত নহয়। ডাৰ্ৱিনবাদ (১৮৫৯): মূল ধাৰণা— অতিপ্ৰজনন, অস্তিত্বৰ বাবে সংগ্ৰাম, পৰিৱৰ্তন, প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন আৰু যোগ্যতমৰ উদ্বৰ্তন। উদাহৰণ— জিৰাফৰ দীঘল ডিঙিৰ পৰিৱৰ্তন আছিল আৰু প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনে দীঘল ডিঙি থকাবোৰক নিৰ্বাচিত কৰিলে। ডাৰ্ৱিনবাদ অধিক বৈজ্ঞানিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য।
বহু বিকল্পৰ প্ৰশ্ন (MCQ)
১. মিলাৰ-ইউৰি পৰীক্ষা কোন চনত সম্পন্ন হৈছিল?
(ক) ১৯৪৩ (খ) ১৯৫৩ (গ) ১৯৬৩ (ঘ) ১৯৭৩
২. “Origin of Species” পুথিৰ লেখক কোন?
(ক) ল্যামাৰ্ক (খ) ডাৰ্ৱিন (গ) মেণ্ডেল (ঘ) ৱেইজমেন
৩. মেছ’জ’ইক যুগক কি যুগ বুলি কোৱা হয়?
(ক) মাছৰ যুগ (খ) সৰীসৃপৰ যুগ (গ) স্তন্যপায়ীৰ যুগ (ঘ) মানুহৰ যুগ
৪. আৰ্কিঅপ্টেৰিক্স কোন দুটা শ্ৰেণীৰ মাজৰ সংযোগী জীৱাশ্ম?
(ক) মাছ আৰু উভচৰ (খ) উভচৰ আৰু সৰীসৃপ (গ) সৰীসৃপ আৰু চৰাই (ঘ) চৰাই আৰু স্তন্যপায়ী
৫. মানুহৰ এপেণ্ডিক্স কি ধৰণৰ অংগ?
(ক) সমসংস্থ (খ) সমবৃত্তীয় (গ) অৱশেষাঙ্গ (ঘ) সমসদৃশ
৬. পখিলাৰ ডেউকা আৰু চৰাইৰ ডেউকা কি ধৰণৰ অংগ?
(ক) সমসংস্থ (খ) সমবৃত্তীয় (গ) অৱশেষাঙ্গ (ঘ) সংযোগী
৭. ডাৰ্ৱিনৰ ফিঞ্চ চৰাই কোন দ্বীপত পোৱা যায়?
(ক) মালদ্বীপ (খ) গেলাপাগ’ছ (গ) আণ্ডামান (ঘ) লক্ষদ্বীপ
৮. হাৰ্ডি-ৱেইনবাৰ্গ নীতিৰ সমীকৰণ কি?
(ক) p + q = 2 (খ) p² + 2pq + q² = 1 (গ) p² + q² = 1 (ঘ) p + 2q = 1
৯. “Handy man” বুলি কাক কোৱা হয়?
(ক) অষ্ট্ৰেল’পিথেকাছ (খ) হ’ম’ হেবিলিছ (গ) হ’ম’ ইৰেক্টাছ (ঘ) হ’ম’ ছেপিয়েন্স
১০. ল্যামাৰ্কবাদৰ মূল ধাৰণা কোনটো?
(ক) প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন (খ) যোগ্যতমৰ উদ্বৰ্তন (গ) অৰ্জিত বৈশিষ্ট্যৰ পৰম্পৰাগত সঞ্চাৰ (ঘ) মিউটেচন
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. ব্ৰহ্মাণ্ডৰ উৎপত্তিৰ তত্ত্বটোক ____________ তত্ত্ব বোলে। (মহাবিস্ফোৰণ / Big Bang)
২. মিলাৰ-ইউৰি পৰীক্ষাত আদিম পৃথিৱীৰ গেছ হিচাপে ____________ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল। (মিথেন, এমোনিয়া আৰু হাইড্ৰ’জেন)
৩. সৰীসৃপ আৰু চৰাইৰ মাজৰ সংযোগী জীৱাশ্ম হ’ল ____________। (আৰ্কিঅপ্টেৰিক্স)
৪. ডাৰ্ৱিনে নিজৰ তত্ত্বৰ ভিত্তিত ____________ পুথিখন প্ৰকাশ কৰিছিল। (Origin of Species)
৫. আধুনিক মানুহক ____________ বুলি কোৱা হয়। (হ’ম’ ছেপিয়েন্স ছেপিয়েন্স)
সঁচা/মিছা (True/False)
১. মহাবিস্ফোৰণ প্ৰায় ১৩.৭ বিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে হৈছিল। (সঁচা)
২. ল্যামাৰ্কে প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন তত্ত্ব দিছিল। (মিছা — ডাৰ্ৱিনে দিছিল)
৩. সমসংস্থ অংগই অভিসৰণমূলক ক্ৰমবিকাশ সূচায়। (সঁচা)
৪. গেলাপাগ’ছ দ্বীপৰ ফিঞ্চ চৰাই অভিযোজনমূলক বিকিৰণৰ উদাহৰণ। (সঁচা)
৫. হ’ম’ হেবিলিছে জুইৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ কৰিছিল। (মিছা — হ’ম’ ইৰেক্টাছে আৰম্ভ কৰিছিল)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ (English Term) | অসমীয়া অৰ্থ (Assamese Meaning) |
|---|---|
| Evolution | ক্ৰমবিকাশ |
| Big Bang Theory | মহাবিস্ফোৰণ তত্ত্ব |
| Chemogeny | ৰাসায়নিক উৎপত্তি |
| Biogenesis | জীৱজনন |
| Abiogenesis | অজীৱজনন |
| Fossil | জীৱাশ্ম |
| Archaeopteryx | আৰ্কিঅপ্টেৰিক্স (সংযোগী জীৱাশ্ম) |
| Homologous organs | সমসংস্থ অংগ |
| Analogous organs | সমবৃত্তীয় অংগ |
| Vestigial organs | অৱশেষাঙ্গ |
| Embryology | ভ্ৰূণতত্ত্ব |
| Recapitulation theory | পুনৰাবৃত্তি তত্ত্ব |
| Cytochrome c | চাইট’ক্ৰম-চি প্ৰ’টিন |
| Lamarckism | ল্যামাৰ্কবাদ |
| Darwinism | ডাৰ্ৱিনবাদ |
| Natural Selection | প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচন |
| Struggle for Existence | অস্তিত্বৰ বাবে সংগ্ৰাম |
| Survival of the Fittest | যোগ্যতমৰ উদ্বৰ্তন |
| Mutation | মিউটেচন / পৰিৱৰ্তন |
| Gene Flow | জিন প্ৰৱাহ |
| Genetic Drift | জিন বিচ্যুতি |
| Recombination | পুনৰ্সংযোজন |
| Hardy-Weinberg Principle | হাৰ্ডি-ৱেইনবাৰ্গ নীতি |
| Speciation | প্ৰজাতিকৰণ |
| Sympatric | সমস্থানিক |
| Allopatric | ভিন্নস্থানিক |
| Adaptive Radiation | অভিযোজনমূলক বিকিৰণ |
| Australopithecus | অষ্ট্ৰেল’পিথেকাছ |
| Homo habilis | হ’ম’ হেবিলিছ |
| Homo erectus | হ’ম’ ইৰেক্টাছ |
| Homo sapiens | হ’ম’ ছেপিয়েন্স |
| Precambrian | প্ৰিকেম্ব্ৰিয়ান যুগ |
| Palaeozoic | প্যালিঅ’জ’ইক যুগ |
| Mesozoic | মেছ’জ’ইক যুগ |
| Cenozoic | চেন’জ’ইক যুগ |
| Variation | পৰিৱৰ্তন |
| Allele frequency | এলিল কম্পাঙ্ক |
| Founder effect | প্ৰতিষ্ঠাপক প্ৰভাৱ |
| Bottleneck effect | বটলনেক প্ৰভাৱ |
| Convergent evolution | অপসৰণমূলক ক্ৰমবিকাশ |
| Divergent evolution | অভিসৰণমূলক ক্ৰমবিকাশ |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Additional Questions)
প্ৰশ্ন ১: কৃত্ৰিম নিৰ্বাচন (Artificial Selection) কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ কৃত্ৰিম নিৰ্বাচন হ’ল মানুহৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত বৈশিষ্ট্যৰ সৈতে জীৱসমূহক প্ৰজনন কৰোৱা প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ফলত নতুন জাত বা বিশেষ বৈশিষ্ট্যযুক্ত জীৱৰ সৃষ্টি হয়। উদাহৰণ— বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ কুকুৰৰ জাত (গ্ৰে’হাউণ্ড, পুডল, বুলডগ আদি), উচ্চ ফলনশীল ধান, ভেৰাৰ পশম উন্নত কৰা, গাইৰ গাখীৰ বৃদ্ধি কৰা ইত্যাদি। ডাৰ্ৱিনে কৃত্ৰিম নিৰ্বাচনৰ পৰাই প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ ধাৰণা পাইছিল।
প্ৰশ্ন ২: জিন প্ৰৱাহ (Gene Flow) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জিন প্ৰৱাহ হ’ল এক পপুলেচনৰ পৰা আন এক পপুলেচনলৈ এলিল বা জিনৰ স্থানান্তৰ। ই দেশান্তৰ (migration), পৰাগ যোগ বা বীজ বিচ্ছুৰণৰ জৰিয়তে হ’ব পাৰে। জিন প্ৰৱাহে পপুলেচনৰ মাজৰ আনুবংশিক ভিন্নতা হ্ৰাস কৰে আৰু পপুলেচনসমূহক একে কৰি ৰাখে। যদি জিন প্ৰৱাহ বন্ধ হয় তেন্তে দুটা পপুলেচন স্বতন্ত্ৰভাৱে ক্ৰমবিকাশ লাভ কৰি বেলেগ প্ৰজাতিলৈ পৰিৱৰ্তিত হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩: মিউটেচন কি আৰু ই ক্ৰমবিকাশত কেনেদৰে ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে?
উত্তৰঃ মিউটেচন হ’ল DNA-ৰ ক্ৰমত আকস্মিক আৰু স্থায়ী পৰিৱৰ্তন। ই বিন্দু মিউটেচন (point mutation), ফ্ৰেমশ্বিফ্ট মিউটেচন বা ক্ৰম’জ’মেল মিউটেচন হ’ব পাৰে। মিউটেচন ক্ৰমবিকাশৰ মূল কেঁচা সমল— ই নতুন এলিল সৃষ্টি কৰে যিয়ে পপুলেচনত নতুন বৈশিষ্ট্যৰ উদ্ভৱ ঘটায়। অনুকূল মিউটেচনে প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ দ্বাৰা সংৰক্ষিত হয় আৰু প্ৰতিকূল মিউটেচন বিলুপ্ত হয়।
প্ৰশ্ন ৪: জীৱনৰ উৎপত্তিৰ অপাৰিন-হেলডেইন তত্ত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অপাৰিন (১৯২৪) আৰু হেলডেইন (১৯২৯)-ৰ মতে জীৱনৰ উৎপত্তি ৰাসায়নিক ক্ৰমবিকাশৰ ফলত হৈছিল। প্ৰথমে আদিম পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডলত মিথেন, এমোনিয়া, হাইড্ৰ’জেন আৰু জলীয় বাষ্প আছিল— অক্সিজেন নাছিল। সূৰ্যৰ অতিবেঙুনীয়া ৰশ্মি, বিদ্যুতৰ চিঙৰণি আৰু আগ্নেয়গিৰিৰ তাপৰ প্ৰভাৱত এই গেছসমূহৰ পৰা সৰল জৈৱিক যৌগ যেনে এমিন’ এচিড, নিউক্লিঅ’টাইড আদি সৃষ্টি হৈছিল। এই অণুসমূহ আদিম মহাসাগৰত গৈ পৰিল আৰু “প্ৰিবায়োটিক স্যুপ” সৃষ্টি কৰিলে। লাহে লাহে এই অণুসমূহ একত্ৰিত হৈ জটিল অণু (প্ৰ’টিন, নিউক্লিক এচিড) আৰু শেষত প্ৰথম জীৱকোষ সৃষ্টি হ’ল।
প্ৰশ্ন ৫: ভ্ৰূণতাত্ত্বিক প্ৰমাণসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভ্ৰূণতাত্ত্বিক প্ৰমাণসমূহ ক্ৰমবিকাশৰ অন্যতম গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰমাণ। কাৰ্ল আৰ্নষ্ট ভন বেয়াৰে দেখুৱালে যে বিভিন্ন প্ৰাণীৰ ভ্ৰূণৰ আৰম্ভণিৰ অৱস্থা একে আৰু বিকাশৰ লগে লগে পাৰ্থক্য আহে। আৰ্নষ্ট হেইকেলে “পুনৰাবৃত্তি তত্ত্ব” দিছিল যাত কোৱা হৈছে— “ontogeny repeats phylogeny” অৰ্থাৎ এক জীৱৰ ভ্ৰূণিক বিকাশে সেই প্ৰজাতিৰ ক্ৰমবিকাশৰ ইতিহাস পুনৰাবৃত্তি কৰে। মাছ, উভচৰ, সৰীসৃপ, চৰাই আৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ ভ্ৰূণৰ আৰম্ভণিৰ অৱস্থাত গিল ঢেপ থাকে যি সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ সংকেত দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৬: ঘোঁৰাৰ ক্ৰমবিকাশ সংক্ষেপে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ঘোঁৰাৰ ক্ৰমবিকাশ এক ভালদৰে নথিভুক্ত জীৱাশ্ম শৃংখলা। প্ৰায় ৬ কোটি বছৰ পূৰ্বে ইঅ’হিপাছ (Eohippus) আছিল যাৰ আকাৰ এটা ফক্সৰ দৰে আৰু চাৰিটা আঙুলি আছিল। তাৰ পিছত মেছ’হিপাছ → মেৰিচিপাছ → প্লিঅ’হিপাছ আৰু শেষত ইক্কুছ (Equus) অৰ্থাৎ আধুনিক ঘোঁৰাৰ আৱিৰ্ভাৱ। এই ক্ৰমবিকাশত আকাৰ বাঢ়ি গ’ল, আঙুলিৰ সংখ্যা কমি গ’ল (চাৰিৰ পৰা এজনলৈ), দাঁতৰ গঠন উন্নত হ’ল আৰু ডিঙি দীঘল হ’ল।
প্ৰশ্ন ৭: বায়োজেনেচিছ আৰু এবায়োজেনেচিছৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ বায়োজেনেচিছ (Biogenesis) তত্ত্বই কয় যে জীৱৰ পৰাহে নতুন জীৱ সৃষ্টি হয়— লুই পাষ্টুৱেৰৰ পৰীক্ষাই এই তত্ত্ব প্ৰমাণ কৰিছিল। এবায়োজেনেচিছ (Abiogenesis) তত্ত্বই কয় যে অজৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা জীৱ সৃষ্টি হ’ব পাৰে— এই তত্ত্ব আজি স্বতঃস্ফূৰ্ত জনন তত্ত্ব হিচাপে প্ৰত্যাখ্যান কৰা হৈছে যদিও জীৱনৰ আদি উৎপত্তিৰ ক্ষেত্ৰত (অপাৰিন-হেলডেইন তত্ত্ব) ৰাসায়নিক এবায়োজেনেচিছ স্বীকৃত।
প্ৰশ্ন ৮: ডাৰ্ৱিনৰ ফিঞ্চ চৰাই কেনেদৰে অভিযোজনমূলক বিকিৰণৰ উদাহৰণ?
উত্তৰঃ ডাৰ্ৱিনে ১৮৩৫ চনত গেলাপাগ’ছ দ্বীপত ভ্ৰমণ কৰি ১৩-১৪ বিধ ফিঞ্চ চৰাইৰ অস্তিত্ব দেখা পাইছিল। এই সকলোবোৰ চৰাই এক সাধাৰণ পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা আহিছে কিন্তু বিভিন্ন দ্বীপত বিভিন্ন আহাৰৰ ভিত্তিত ঠোঁটৰ আকৃতিত পৰিৱৰ্তন হৈছে। কিছুমানৰ ঠোঁট মোটা যিবোৰে কঠিন বীজ খায়, কিছুমানৰ ঠোঁট চুটি যিবোৰে কীট-পতংগ খায় আৰু কিছুমানৰ ঠোঁট দীঘল আৰু চোকা যিবোৰে ফল আৰু মৌ খায়। এনেদৰে এক পূৰ্বপুৰুষৰ পৰা বিভিন্ন পৰিৱেশলৈ অভিযোজিত নতুন প্ৰজাতিৰ আৱিৰ্ভাৱ ঘটিছে— এইটোৱেই অভিযোজনমূলক বিকিৰণ।
প্ৰশ্ন ৯: চাইট’ক্ৰম-চি আৰু DNA-DNA হাইব্ৰিডাইজেচন কেনেদৰে ক্ৰমবিকাশৰ প্ৰমাণ?
উত্তৰঃ চাইট’ক্ৰম-চি এক প্ৰ’টিন যি প্ৰায় সকলো জীৱৰ মাজত পোৱা যায়। বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাজত ইয়াৰ এমিন’ এচিডৰ ক্ৰমৰ সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত প্ৰজাতিসমূহৰ ক্ৰমবিকাশগত সম্পৰ্ক নিৰূপণ কৰিব পাৰি। যিমানে অধিক সাদৃশ্য, সিমানে নিকট ক্ৰমবিকাশগত সম্পৰ্ক। মানুহ আৰু চিম্পেঞ্জিৰ চাইট’ক্ৰম-চি প্ৰায় ১০০% মিল আছে। DNA-DNA হাইব্ৰিডাইজেচনত দুটা প্ৰজাতিৰ DNA মিহলাই দি কিমান DNA সংকৰিত হয় তাৰ ভিত্তিত আনুবংশিক সাদৃশ্য জুখা হয়। এইবোৰ আণৱিক স্তৰৰ ক্ৰমবিকাশৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰমাণ।
প্ৰশ্ন ১০: আধুনিক সংশ্লেষণাত্মক তত্ত্ব (Modern Synthetic Theory) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ আধুনিক সংশ্লেষণাত্মক তত্ত্ব হ’ল ডাৰ্ৱিনবাদৰ সৈতে আধুনিক বংশগতিবিদ্যাৰ সংযোগ। ই.এম. ফিচাৰ, জে.বি.এছ. হেলডেইন, ছিৱেলৰাইট, ডবঝান্স্কি, মেয়াৰ আদিৰ অৱদানত এই তত্ত্বৰ বিকাশ ঘটিছে। ইয়াৰ মূল ধাৰণাসমূহ— (১) মিউটেচন আৰু পুনৰ্সংযোজনে কেঁচা সমল প্ৰদান কৰে, (২) প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনে অনুকূল পৰিৱৰ্তন বাছনি কৰে, (৩) জিন বিচ্যুতি আৰু জিন প্ৰৱাহে এলিল কম্পাঙ্কত পৰিৱৰ্তন আনে, (৪) প্ৰজনন বিচ্ছিন্নতাই নতুন প্ৰজাতি সৃষ্টি কৰে। এই তত্ত্বই ক্ৰমবিকাশৰ আণৱিক, কোষীয় আৰু পপুলেচন স্তৰৰ বৰ্ণনা প্ৰদান কৰে।
মুখ্য তথ্য (Key Facts)
- মহাবিস্ফোৰণ প্ৰায় ১৩.৭ বিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে হৈছিল।
- পৃথিৱীৰ সৃষ্টি প্ৰায় ৪.৫ বিলিয়ন বছৰ পূৰ্বে হৈছিল।
- আদিম পৃথিৱীৰ বায়ুমণ্ডল অপুনৰাবৃত্তিয়(reducing) আছিল— অক্সিজেন নাছিল।
- মিলাৰ-ইউৰি পৰীক্ষাত (১৯৫৩) ৫টা এমিন’ এচিড পোৱা গৈছিল।
- আৰ্কিঅপ্টেৰিক্স প্ৰায় ১৫ কোটি বছৰ পূৰ্বে জুৰাছিক যুগত আছিল।
- ডাৰ্ৱিনে এইচ.এম.এছ. বিগল জাহাজত গেলাপাগ’ছ দ্বীপলৈ গৈছিল।
- ল্যামাৰ্কে “Philosophie Zoologique” পুথিত নিজৰ তত্ত্ব প্ৰকাশ কৰিছিল।
- হেইকেলে “Ontogeny repeats Phylogeny” সূত্ৰ দিছিল।
- হ’ম’ ছেপিয়েন্সৰ মস্তিষ্কৰ আকাৰ ১৩৫০-১৪৫০ চিচি।
- মানুহ আৰু চিম্পেঞ্জিৰ DNA প্ৰায় ৯৮.৪% একে।
প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী, আশাকৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে আপোনাক ক্ৰমবিকাশ সম্পৰ্কে গভীৰ জ্ঞান প্ৰদান কৰিব। নিজে অনুশীলন কৰক, প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ ভালদৰে প্ৰস্তুত কৰক আৰু পৰীক্ষাত উৎকৃষ্ট ফল লাভ কৰক। HSLC Guru-ত আপোনালোকক সদায় অভিনন্দন!