উত্তৰাধিকাৰ আৰু পৰিৱৰ্তনৰ মূলনীতি
নমস্কাৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল, HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ASSEB অসম মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱ বিজ্ঞানৰ পঞ্চম অধ্যায় “উত্তৰাধিকাৰ আৰু পৰিৱৰ্তনৰ মূলনীতি”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ আৰু শব্দাৰ্থ এই পাঠত পৰিৱেশন কৰা হৈছে। জিনতত্ত্বৰ মূল ভেঁটি মেণ্ডেলৰ সূত্ৰৰপৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমোছোম তত্ত্ব, লিংগ নিৰ্ধাৰণ, পৰিবৰ্তন আৰু জিনগত ৰোগসমূহ এই অধ্যায়ত আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
উত্তৰাধিকাৰ (Inheritance) হৈছে পিতৃ-মাতৃৰপৰা সন্তানলৈ চৰিত্ৰৰ প্ৰৱাহ আৰু পৰিৱৰ্তন (Variation) হৈছে একে প্ৰজাতিৰ সদস্যসকলৰ মাজত দেখা দিয়া পাৰ্থক্য। আধুনিক জিনতত্ত্বৰ জনক গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেলে মটৰমাহ (Pisum sativum) গছৰ ওপৰত ১৮৫৬-১৮৬৩ চনৰ ভিতৰত পৰীক্ষা চলাই উত্তৰাধিকাৰৰ তিনিটা মূল সূত্ৰ আগবঢ়াইছিল— প্ৰাধান্যৰ সূত্ৰ (Law of Dominance), পৃথকীকৰণৰ সূত্ৰ (Law of Segregation) আৰু স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰ (Law of Independent Assortment)। মনোহাইব্ৰিড ক্ৰছত F2 পুৰুষত ৩:১ অনুপাত আৰু ডাইহাইব্ৰিড ক্ৰছত ৯:৩:৩:১ অনুপাত পোৱা যায়।
মেণ্ডেলৰ সূত্ৰৰ কিছুমান বিচ্যুতি দেখা যায়— স্নেপড্ৰেগন (Antirrhinum) ফুলত অসম্পূৰ্ণ প্ৰাধান্য (Incomplete Dominance) ১:২:১ অনুপাতত পোৱা যায়। মানুহৰ ABO ৰক্তবৰ্ণৰ ক্ষেত্ৰত সহপ্ৰাধান্য (Codominance) আৰু বহু এলিল (Multiple alleles— I^A, I^B, i) দেখা যায়। ফেনিলকীটোনুৰিয়াৰ দৰে ৰোগত প্লীয়োট্ৰপি (Pleiotropy) আৰু ছালৰ ৰং, উচ্চতাৰ দৰে চৰিত্ৰত বহুজিনীয় উত্তৰাধিকাৰ (Polygenic Inheritance) সংঘটিত হয়। ছাটন আৰু বভেৰিয়ে (Sutton & Boveri) ক্ৰমোছোমৰ উত্তৰাধিকাৰ তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল আৰু থমাছ হাণ্ট মৰ্গানে ড্ৰছ’ফিলাৰ ওপৰত পৰীক্ষা চলাই লিংকেজ আৰু পুনঃসংযোজনৰ ধাৰণা প্ৰদান কৰিছিল।
লিংগ নিৰ্ধাৰণৰ ক্ষেত্ৰত মানুহ আৰু ড্ৰছ’ফিলাত XX-XY পদ্ধতি, ফৰিঙৰ ক্ষেত্ৰত XX-XO পদ্ধতি, পক্ষীৰ ক্ষেত্ৰত ZZ-ZW পদ্ধতি আৰু মৌমাখিৰ ক্ষেত্ৰত হেপ্ল’-ডিপ্ল’ইড (Haplo-diploid) পদ্ধতি দেখা যায়। মানুহৰ ক্ষেত্ৰত পুৰুষ heterogametic (XY) আৰু মহিলা homogametic (XX)। পৰিৱৰ্তন (Mutation) DNA ক্ৰমৰ পৰিবৰ্তন— ক্ৰমোছোমাল পৰিবৰ্তন (deletion, duplication, inversion, translocation) আৰু জিন বিন্দু পৰিবৰ্তন (point mutation, frame-shift mutation) দুপ্ৰকাৰ।
জিনগত ৰোগসমূহক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হৈছে— মেণ্ডেলীয় ব্যাধি যেনে হিম’ফিলিয়া (X-সংযুক্ত), ছিকল-চেল এনিমিয়া (অট’চ’মাল প্ৰচ্ছন্ন), ফেনিলকীটোনুৰিয়া আৰু থেলাছেমিয়া। ক্ৰমোছোমাল ব্যাধিৰ ভিতৰত আছে ডাউনছ ছিনড্ৰম (Trisomy 21), ক্লাইনফেল্টাৰছ ছিনড্ৰম (XXY) আৰু টাৰ্ণাৰছ ছিনড্ৰম (XO)। এই অধ্যায়টোৱে বংশাণুক্ৰম, পৰিৱৰ্তন আৰু জিনগত ৰোগৰ ভেঁটি গঠন কৰে।
Summary (English)
Inheritance is the process by which characters are passed from parents to offspring, while variation refers to the differences shown by individuals of a species. Gregor Johann Mendel, the father of genetics, conducted experiments on garden pea (Pisum sativum) between 1856-1863 and proposed three laws— Law of Dominance, Law of Segregation, and Law of Independent Assortment. A monohybrid cross gives 3:1 phenotypic ratio in F2 generation, while a dihybrid cross gives 9:3:3:1 ratio. Some deviations from Mendelian inheritance include incomplete dominance (snapdragon, 1:2:1), codominance (ABO blood group), multiple alleles (I^A, I^B, i), pleiotropy (phenylketonuria), and polygenic inheritance (skin colour, height). The chromosomal theory of inheritance was proposed by Sutton and Boveri. Morgan demonstrated linkage and recombination using Drosophila. Sex determination follows XX-XY (humans), XX-XO (grasshopper), ZZ-ZW (birds), and haplo-diploid (honey bee) systems. Mutations include chromosomal aberrations (deletion, duplication, inversion, translocation) and gene mutations (point and frame-shift). Mendelian disorders include haemophilia, sickle-cell anaemia, phenylketonuria and thalassaemia, while chromosomal disorders include Down’s syndrome, Klinefelter’s syndrome, and Turner’s syndrome.
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: জিনতত্ত্বৰ জনক কোন?
উত্তৰঃ গ্ৰেগৰ জোহান মেণ্ডেল (Gregor Johann Mendel) জিনতত্ত্বৰ জনক।
প্ৰশ্ন ২: মেণ্ডেলে কি গছৰ ওপৰত পৰীক্ষা চলাইছিল?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলে মটৰমাহ গছ (Pisum sativum)ৰ ওপৰত পৰীক্ষা চলাইছিল।
প্ৰশ্ন ৩: মনোহাইব্ৰিড ক্ৰছৰ F2 পুৰুষৰ ফেনোটাইপিক অনুপাত কি?
উত্তৰঃ মনোহাইব্ৰিড ক্ৰছৰ F2 পুৰুষৰ ফেনোটাইপিক অনুপাত ৩:১।
প্ৰশ্ন ৪: ডাইহাইব্ৰিড ক্ৰছৰ F2 পুৰুষৰ অনুপাত লিখা।
উত্তৰঃ ডাইহাইব্ৰিড ক্ৰছৰ F2 পুৰুষৰ ফেনোটাইপিক অনুপাত ৯:৩:৩:১।
প্ৰশ্ন ৫: ডাউনছ ছিনড্ৰমৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ ডাউনছ ছিনড্ৰমৰ কাৰণ ২১ নং ক্ৰমোছোমৰ ট্ৰাইছ’মি (Trisomy 21)।
প্ৰশ্ন ৬: মানুহৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ মানুহৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি XX-XY পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ৭: ক্লাইনফেল্টাৰছ ছিনড্ৰমৰ ক্ৰমোছোম গঠন লিখা।
উত্তৰঃ ক্লাইনফেল্টাৰছ ছিনড্ৰমৰ ক্ৰমোছোম গঠন ৪৭, XXY।
প্ৰশ্ন ৮: টাৰ্ণাৰছ ছিনড্ৰমৰ ক্ৰমোছোম সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ টাৰ্ণাৰছ ছিনড্ৰমৰ ক্ৰমোছোম সংখ্যা ৪৫, XO।
প্ৰশ্ন ৯: মৌমাখিৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ মৌমাখিৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি হেপ্ল’-ডিপ্ল’ইড (Haplo-diploid) পদ্ধতি।
প্ৰশ্ন ১০: হিম’ফিলিয়া কেনেধৰণৰ ৰোগ?
উত্তৰঃ হিম’ফিলিয়া হৈছে X-সংযুক্ত প্ৰচ্ছন্ন (X-linked recessive) ৰক্ত গোট নাবন্ধা ৰোগ।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: মেণ্ডেলৰ পৃথকীকৰণৰ সূত্ৰ (Law of Segregation) কি?
উত্তৰঃ মেণ্ডেলৰ পৃথকীকৰণৰ সূত্ৰ অনুসৰি গেমেট সৃষ্টিৰ সময়ত একোটা চৰিত্ৰৰ দুটা এলিল ইটোৱে সিটোৰপৰা পৃথক হৈ যায় আৰু একোটা গেমেটত একোটা এলিল মাত্ৰ প্ৰৱেশ কৰে। ইয়াকে বিশুদ্ধতাৰ সূত্ৰ (Law of Purity of Gametes)ও বোলা হয়। মিয়’চিছৰ সময়ত হ’ম’ল’গাছ ক্ৰমোছোমৰ পৃথকীকৰণৰ ফলত এই সূত্ৰ কাৰ্যকৰী হয়।
প্ৰশ্ন ২: অসম্পূৰ্ণ প্ৰাধান্য (Incomplete Dominance) কি? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ যেতিয়া দুটা এলিলৰ মাজৰ এটাও সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰাধান্যশীল নহয় আৰু হেটেৰ’জাইগাছ সন্তানৰ ফেনোটাইপ পিতৃ-মাতৃৰ মধ্যৱৰ্তী হয়, তাকে অসম্পূৰ্ণ প্ৰাধান্য বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে— স্নেপড্ৰেগন (Antirrhinum majus) ফুলত ৰঙা (RR) আৰু বগা (rr) ফুলৰ ক্ৰছ কৰিলে F1 ত গোলাপী (Rr) ফুল পোৱা যায়। F2 ত ফেনোটাইপিক অনুপাত হয় ১ ৰঙা: ২ গোলাপী: ১ বগা (১:২:১)।
প্ৰশ্ন ৩: বহু এলিল (Multiple Alleles) মানে কি? ABO ৰক্তবৰ্ণৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ এটা জিনৰ দুতকৈ অধিক এলিল ৰূপ থাকিলে তাক বহু এলিল বোলা হয়। মানুহৰ ABO ৰক্তবৰ্ণ পদ্ধতিত I^A, I^B আৰু i— তিনিটা এলিল বিদ্যমান। I^A আৰু I^B ই i ৰ ওপৰত প্ৰাধান্যশীল, কিন্তু I^A আৰু I^B পৰস্পৰ সহপ্ৰাধান্য দেখুৱায়। ইয়াৰ ফলত A, B, AB আৰু O— চাৰিটা ৰক্তবৰ্ণ পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৪: প্লীয়োট্ৰপি (Pleiotropy) কাক বোলে?
উত্তৰঃ এটা একক জিনে যেতিয়া একাধিক ফেনোটাইপিক চৰিত্ৰক প্ৰভাৱিত কৰে, তাকে প্লীয়োট্ৰপি বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে— ফেনিলকীটোনুৰিয়া ৰোগত এটা জিনৰ পৰিবৰ্তনে মানসিক বিকাশৰ ব্যাঘাত, ছালৰ ৰঙৰ পৰিবৰ্তন আৰু চুলিৰ ৰঙৰ পৰিবৰ্তন আদি একাধিক চৰিত্ৰক প্ৰভাৱিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: লিংকেজ আৰু পুনঃসংযোজন (Linkage and Recombination) মানে কি?
উত্তৰঃ একে ক্ৰমোছোমত অৱস্থিত দুটা বা ততোধিক জিন একেলগে উত্তৰাধিকাৰ লোৱাৰ প্ৰৱণতাক লিংকেজ বোলা হয়। আনহাতে, মিয়’চিছৰ সময়ত ক্ৰছিং অভাৰৰ ফলত নতুন জিন সংযোজন সৃষ্টি হোৱাটোক পুনঃসংযোজন (Recombination) বোলা হয়। থমাছ হাণ্ট মৰ্গানে ড্ৰছ’ফিলা মেলান’গাষ্টাৰৰ ওপৰত গৱেষণা কৰি এই ধাৰণা প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: ছিকল-চেল এনিমিয়া কি? ইয়াৰ কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ ছিকল-চেল এনিমিয়া হৈছে এক অট’চ’মাল প্ৰচ্ছন্ন (autosomal recessive) জিনগত ৰোগ। হিম’গ্ল’বিন জিনৰ বিটা শৃংখলৰ ৬ নং স্থানত গ্লুটামিক এচিড (Glu)ৰ পৰিবৰ্তে ভেলিন (Val) এমাইন’ এচিড সংযোজিত হোৱাৰ ফলত এই ৰোগ হয়। ইয়াৰ ফলত লোহিত ৰক্তকণিকা কাঁচিৰ আকাৰৰ হৈ পৰে আৰু অক্সিজেন বহন ক্ষমতা হ্ৰাস পায়।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: মেণ্ডেলৰ উত্তৰাধিকাৰৰ তিনিটা সূত্ৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মেণ্ডেলে মটৰমাহ গছত পৰীক্ষা চলাই উত্তৰাধিকাৰৰ তিনিটা মূল সূত্ৰ আগবঢ়াইছিল—
(ক) প্ৰাধান্যৰ সূত্ৰ (Law of Dominance): চৰিত্ৰসমূহ ক্ষুদ্ৰ একক বা ফেক্টৰ (জিন)ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়। এটা চৰিত্ৰৰ দুটা বিকল্প ৰূপ থাকিব পাৰে— এটা প্ৰাধান্যশীল আৰু আনটো প্ৰচ্ছন্ন। হেটেৰ’জাইগাছ সন্তানত প্ৰাধান্যশীল চৰিত্ৰটো প্ৰকাশ পায়।
(খ) পৃথকীকৰণৰ সূত্ৰ (Law of Segregation): গেমেট সৃষ্টিৰ সময়ত এটা চৰিত্ৰৰ দুটা এলিল ইটোৱে সিটোৰপৰা পৃথক হৈ যায়। প্ৰতিটো গেমেটে কেৱল এটা এলিল কঢ়িয়াই লৈ যায়। ইয়াকে বিশুদ্ধতাৰ সূত্ৰ বুলিও কোৱা হয়।
(গ) স্বতন্ত্ৰ বিন্যাসৰ সূত্ৰ (Law of Independent Assortment): ডাইহাইব্ৰিড ক্ৰছত দুটা ভিন্ন চৰিত্ৰৰ এলিলবোৰ গেমেট সৃষ্টিৰ সময়ত স্বতন্ত্ৰৰূপে বিন্যস্ত হয় আৰু ইটোৰ আঁৰত সিটো নিৰ্ভৰ নকৰে। ইয়াৰ ফলত F2 ত ৯:৩:৩:১ অনুপাত পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ২: মনোহাইব্ৰিড ক্ৰছ আৰু ডাইহাইব্ৰিড ক্ৰছৰ মাজৰ পাৰ্থক্য পাঞ্চেট স্কোৱেৰ অংকন কৰি দেখুৱা।
উত্তৰঃ মনোহাইব্ৰিড ক্ৰছত এটা চৰিত্ৰৰ উত্তৰাধিকাৰ অধ্যয়ন কৰা হয়। উদাহৰণ— দীঘল (TT) আৰু চুটি (tt) মটৰ গছৰ ক্ৰছ কৰিলে F1 ত সকলো দীঘল (Tt)। F1 × F1 কৰিলে F2 ত— TT, Tt, Tt, tt পোৱা যায়। জিনোটাইপিক অনুপাত ১:২:১ আৰু ফেনোটাইপিক অনুপাত ৩:১ (দীঘল: চুটি)।
ডাইহাইব্ৰিড ক্ৰছত দুটা চৰিত্ৰৰ উত্তৰাধিকাৰ অধ্যয়ন কৰা হয়। উদাহৰণ— হালধীয়া-মসৃণ (YYRR) আৰু সেউজীয়া-কোঁচ পৰা (yyrr) বীজৰ ক্ৰছ কৰিলে F1 ত সকলো হালধীয়া-মসৃণ (YyRr)। F1 × F1 কৰিলে ১৬টা সংযোজন পোৱা যায় আৰু F2 ত ফেনোটাইপিক অনুপাত— ৯ হালধীয়া-মসৃণ: ৩ হালধীয়া-কোঁচ পৰা: ৩ সেউজীয়া-মসৃণ: ১ সেউজীয়া-কোঁচ পৰা (৯:৩:৩:১)। মনোহাইব্ৰিডে পৃথকীকৰণ সূত্ৰ আৰু ডাইহাইব্ৰিডে স্বতন্ত্ৰ বিন্যাস সূত্ৰ ব্যাখ্যা কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: বিভিন্ন প্ৰাণীত লিংগ নিৰ্ধাৰণৰ পদ্ধতিসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বিভিন্ন প্ৰাণীত লিংগ নিৰ্ধাৰণৰ পদ্ধতিসমূহ হ’ল—
(ক) XX-XY পদ্ধতি: মানুহ আৰু ড্ৰছ’ফিলাত দেখা যায়। মহিলা XX (homogametic) আৰু পুৰুষ XY (heterogametic)। X কঢ়িওৱা শুক্ৰাণুৱে নিষেক কৰিলে কন্যা সন্তান আৰু Y কঢ়িওৱা শুক্ৰাণুৱে নিষেক কৰিলে পুৰুষ সন্তান হয়।
(খ) XX-XO পদ্ধতি: ফৰিং, কাকৰৈ আদিৰ ক্ষেত্ৰত দেখা যায়। মহিলাত XX (২n=২৪) আৰু পুৰুষত XO (২n=২৩)। পুৰুষত Y ক্ৰমোছোম থাকে।
(গ) ZZ-ZW পদ্ধতি: পক্ষী, কিছুমান সৰীসৃপ আৰু পতংগৰ ক্ষেত্ৰত দেখা যায়। মহিলা ZW (heterogametic) আৰু পুৰুষ ZZ (homogametic)। ইয়াত মাইকীয়ে লিংগ নিৰ্ধাৰণ কৰে।
(ঘ) হেপ্ল’-ডিপ্ল’ইড পদ্ধতি: মৌমাখিৰ ক্ষেত্ৰত দেখা যায়। নিষিক্ত হেণ্ডিম (২n=৩২) মাইকী মৌমাখি আৰু অনিষিক্ত হেণ্ডিম (n=১৬) পাৰথেন’জেনেছিছৰ দ্বাৰা মতা মৌমাখি (drone) সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: মেণ্ডেলীয় আৰু ক্ৰমোছোমাল জিনগত ৰোগসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জিনগত ৰোগসমূহক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়—
মেণ্ডেলীয় ব্যাধি:
(ক) হিম’ফিলিয়া: X-সংযুক্ত প্ৰচ্ছন্ন ৰোগ। ৰক্ত গোট নাবন্ধাৰ বাবে ৰক্তস্ৰাৱ চলি থাকে। পুৰুষৰ বেছিকৈ আক্ৰান্ত হয়।
(খ) ছিকল-চেল এনিমিয়া: অট’চ’মাল প্ৰচ্ছন্ন ৰোগ। হিম’গ্ল’বিন বিটা শৃংখলৰ পৰিবৰ্তনৰ ফলত লোহিত কণিকা কাঁচিৰ আকাৰৰ হয়।
(গ) ফেনিলকীটোনুৰিয়া: অট’চ’মাল প্ৰচ্ছন্ন ৰোগ। ফেনিলএলানিন হাইড্ৰক্সিলেজ এনজাইমৰ অভাৱত ফেনিলএলানিন শৰীৰত জমা হয় আৰু মানসিক ক্ষতি হয়।
(ঘ) থেলাছেমিয়া: অট’চ’মাল প্ৰচ্ছন্ন ৰোগ। হিম’গ্ল’বিনৰ আলফা বা বিটা শৃংখলৰ সংশ্লেষণৰ ব্যাঘাতৰ ফলত হয়।
ক্ৰমোছোমাল ব্যাধি:
(ক) ডাউনছ ছিনড্ৰম: ২১ নং ক্ৰমোছোমৰ ট্ৰাইছ’মিৰ ফলত হয়। চুটি দেহ, খজুৱা চকু, মানসিক বিকাশৰ অভাৱ আদি লক্ষণ।
(খ) ক্লাইনফেল্টাৰছ ছিনড্ৰম: ৪৭, XXY। পুৰুষ আক্ৰান্ত হয়, স্ত্ৰৈণ লক্ষণ আৰু বন্ধ্যা হয়।
(গ) টাৰ্ণাৰছ ছিনড্ৰম: ৪৫, XO। মহিলা আক্ৰান্ত হয়, চুটি উচ্চতা, অণ্ডাশয়ৰ বিকাশ নহয়, বন্ধ্যা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: পৰিৱৰ্তন (Mutation) কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰভেদ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৰিৱৰ্তন হৈছে DNA ক্ৰমৰ আকস্মিক আৰু স্থায়ী পৰিবৰ্তন যাৰ ফলত জিনগত উপাদানত বংশানুক্ৰমিক পৰিবৰ্তন সৃষ্টি হয়। হিউগো ডি ভ্ৰিজে এই শব্দ প্ৰথমে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। পৰিৱৰ্তন দুপ্ৰকাৰৰ—
(ক) ক্ৰমোছোমাল পৰিবৰ্তন: ক্ৰমোছোমৰ গঠন বা সংখ্যাত পৰিবৰ্তন হয়। গঠনগত পৰিবৰ্তন চাৰিপ্ৰকাৰ—
• ডিলিচন (Deletion): ক্ৰমোছোমৰ এটা অংশ হেৰাই যোৱা।
• ডুপ্লিকেচন (Duplication): ক্ৰমোছোমৰ এটা অংশ দুবাৰকৈ থকা।
• ইনভাৰ্ছন (Inversion): ক্ৰমোছোমৰ এটা অংশ ১৮০° ঘূৰি যোৱা।
• ট্ৰান্সলোকেচন (Translocation): এটা ক্ৰমোছোমৰ অংশ আন এটা অহ’ম’ল’গাছ ক্ৰমোছোমলৈ স্থানান্তৰ হোৱা।
(খ) জিন বা বিন্দু পৰিবৰ্তন (Gene/Point Mutation): DNA-ৰ এটা একক নিউক্লিওটাইডৰ পৰিবৰ্তন। ইয়াৰ ভিতৰত ইনছাৰ্ছন, ডিলিচন আৰু সাবষ্টিটিউচন আছে। ফ্ৰেম-শ্বিফ্ট পৰিবৰ্তন (Frame-shift mutation) ত এক বা একাধিক নিউক্লিওটাইড যোগ বা অপসাৰণৰ ফলত পঢ়াৰ ফ্ৰেম পৰিবৰ্তিত হয়। ছিকল-চেল এনিমিয়া এক বিন্দু পৰিবৰ্তনৰ উদাহৰণ।
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: জিনতত্ত্বৰ জনক হ’ল—
(ক) ডাৰৱিন (খ) মেণ্ডেল (গ) মৰ্গান (ঘ) ৱাটছন
উত্তৰঃ (খ) মেণ্ডেল
প্ৰশ্ন ২: মনোহাইব্ৰিড ক্ৰছৰ F2 অনুপাত হ’ল—
(ক) ৩:১ (খ) ১:২:১ (গ) ৯:৩:৩:১ (ঘ) ১:১
উত্তৰঃ (ক) ৩:১
প্ৰশ্ন ৩: ডাইহাইব্ৰিড ক্ৰছৰ F2 ফেনোটাইপিক অনুপাত হ’ল—
(ক) ৩:১ (খ) ৯:৭ (গ) ৯:৩:৩:১ (ঘ) ১৫:১
উত্তৰঃ (গ) ৯:৩:৩:১
প্ৰশ্ন ৪: ডাউনছ ছিনড্ৰমৰ কাৰণ—
(ক) ট্ৰাইছ’মি ১৩ (খ) ট্ৰাইছ’মি ১৮ (গ) ট্ৰাইছ’মি ২১ (ঘ) মন’ছ’মি ২১
উত্তৰঃ (গ) ট্ৰাইছ’মি ২১
প্ৰশ্ন ৫: অসম্পূৰ্ণ প্ৰাধান্যৰ ফেনোটাইপিক অনুপাত—
(ক) ৩:১ (খ) ১:২:১ (গ) ১:১ (ঘ) ৯:৩:৩:১
উত্তৰঃ (খ) ১:২:১
প্ৰশ্ন ৬: ক্লাইনফেল্টাৰছ ছিনড্ৰমৰ ক্ৰমোছোম—
(ক) XO (খ) XXY (গ) XYY (ঘ) XXX
উত্তৰঃ (খ) XXY
প্ৰশ্ন ৭: মৌমাখিৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি—
(ক) XX-XY (খ) XX-XO (গ) ZZ-ZW (ঘ) হেপ্ল’-ডিপ্ল’ইড
উত্তৰঃ (ঘ) হেপ্ল’-ডিপ্ল’ইড
প্ৰশ্ন ৮: হিম’ফিলিয়া কেনেকুৱা ৰোগ—
(ক) অট’চ’মাল প্ৰাধান্যশীল (খ) X-সংযুক্ত প্ৰচ্ছন্ন (গ) Y-সংযুক্ত (ঘ) মাইটোক’ণ্ড্ৰিয়াল
উত্তৰঃ (খ) X-সংযুক্ত প্ৰচ্ছন্ন
প্ৰশ্ন ৯: মৰ্গানে কোন প্ৰাণীৰ ওপৰত গৱেষণা চলাইছিল—
(ক) মটৰমাহ (খ) ড্ৰছ’ফিলা (গ) ইস্ট (ঘ) ইঁদুৰ
উত্তৰঃ (খ) ড্ৰছ’ফিলা
প্ৰশ্ন ১০: ABO ৰক্তবৰ্ণৰ এলিল সংখ্যা—
(ক) ২ (খ) ৩ (গ) ৪ (ঘ) ৫
উত্তৰঃ (খ) ৩
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১। জিনতত্ত্বৰ জনক হ’ল ________। উত্তৰঃ গ্ৰেগৰ মেণ্ডেল।
২। স্নেপড্ৰেগন ফুলত F2 ত ________ অনুপাত পোৱা যায়। উত্তৰঃ ১:২:১।
৩। ক্ৰমোছোমাল উত্তৰাধিকাৰ তত্ত্ব ________ আৰু ________ এ আগবঢ়াইছিল। উত্তৰঃ ছাটন আৰু বভেৰি।
৪। টাৰ্ণাৰছ ছিনড্ৰমৰ ক্ৰমোছোম ________। উত্তৰঃ ৪৫, XO।
৫। ফৰিঙৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ পদ্ধতি ________। উত্তৰঃ XX-XO।
সঁচা/মিছা (True/False)
১। মেণ্ডেলে মটৰমাহ গছত পৰীক্ষা চলাইছিল। উত্তৰঃ সঁচা।
২। মানুহৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ ZZ-ZW পদ্ধতিৰ। উত্তৰঃ মিছা (XX-XY পদ্ধতি)।
৩। ছিকল-চেল এনিমিয়া এক বিন্দু পৰিবৰ্তনৰ উদাহৰণ। উত্তৰঃ সঁচা।
৪। ABO ৰক্তবৰ্ণত I^A আৰু I^B সহপ্ৰাধান্য দেখুৱায়। উত্তৰঃ সঁচা।
৫। ডাউনছ ছিনড্ৰম ১৮ নং ক্ৰমোছোমৰ ট্ৰাইছ’মিৰ ফলত হয়। উত্তৰঃ মিছা (২১ নং ক্ৰমোছোম)।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Inheritance | উত্তৰাধিকাৰ |
| Variation | পৰিৱৰ্তন |
| Allele | এলিল |
| Genotype | জিনোটাইপ |
| Phenotype | ফেনোটাইপ |
| Dominant | প্ৰাধান্যশীল |
| Recessive | প্ৰচ্ছন্ন |
| Homozygous | সমাঙ্গজ |
| Heterozygous | বিষমাঙ্গজ |
| Monohybrid Cross | একসংকৰ ক্ৰছ |
| Dihybrid Cross | দ্বিসংকৰ ক্ৰছ |
| Incomplete Dominance | অসম্পূৰ্ণ প্ৰাধান্য |
| Codominance | সহপ্ৰাধান্য |
| Multiple Alleles | বহু এলিল |
| Pleiotropy | প্লীয়োট্ৰপি |
| Polygenic Inheritance | বহুজিনীয় উত্তৰাধিকাৰ |
| Linkage | সংযোজন |
| Recombination | পুনঃসংযোজন |
| Crossing Over | ক্ৰছিং অভাৰ |
| Sex Determination | লিংগ নিৰ্ধাৰণ |
| Autosome | অট’চ’ম |
| Sex Chromosome | লিংগ ক্ৰমোছোম |
| Mutation | পৰিৱৰ্তন |
| Point Mutation | বিন্দু পৰিবৰ্তন |
| Frame-shift Mutation | ফ্ৰেম-শ্বিফ্ট পৰিবৰ্তন |
| Deletion | ডিলিচন |
| Duplication | ডুপ্লিকেচন |
| Inversion | ইনভাৰ্ছন |
| Translocation | ট্ৰান্সলোকেচন |
| Haemophilia | হিম’ফিলিয়া |
| Sickle-cell Anaemia | ছিকল-চেল এনিমিয়া |
| Phenylketonuria | ফেনিলকীটোনুৰিয়া |
| Thalassaemia | থেলাছেমিয়া |
| Down’s Syndrome | ডাউনছ ছিনড্ৰম |
| Klinefelter’s Syndrome | ক্লাইনফেল্টাৰছ ছিনড্ৰম |
| Turner’s Syndrome | টাৰ্ণাৰছ ছিনড্ৰম |
| Trisomy | ট্ৰাইছ’মি |
| Monosomy | মন’ছ’মি |
| Karyotype | কেৰিও টাইপ |
| Pedigree Analysis | বংশলতিকা বিশ্লেষণ |
| Test Cross | পৰীক্ষা ক্ৰছ |
| Back Cross | পশ্চাৎ ক্ৰছ |
| Punnett Square | পাঞ্চেট স্কোৱেৰ |
| Heterogametic | বিষমজনক |
| Homogametic | সমজনক |
গুৰুত্বপূৰ্ণ টোকা (Important Notes)
মেণ্ডেলৰ পৰীক্ষাৰ সাফল্যৰ কাৰণ: মেণ্ডেলে মটৰমাহ গছ বাছনি কৰিছিল কাৰণ ই বাৰ্ষিক উদ্ভিদ, ছালফ-পলিনেচন কৰে, স্পষ্ট বৈপৰীত্যিক চৰিত্ৰ থাকে আৰু কম সময়ত একাধিক প্ৰজন্ম পোৱা যায়। তেওঁ সাতটা চৰিত্ৰৰ ওপৰত পৰীক্ষা চলাইছিল— গছৰ উচ্চতা, ফুলৰ ৰং, ফুলৰ অৱস্থান, পডৰ আকৃতি, পডৰ ৰং, বীজৰ আকৃতি আৰু বীজৰ ৰং।
বহুজিনীয় উত্তৰাধিকাৰ: মানুহৰ ছালৰ ৰং তিনিটা জিন (A, B, C)ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত। প্ৰাধান্যশীল এলিলৰ সংখ্যা যিমান বাঢ়ে, ছালৰ ৰং সিমান গাঢ় হয়। উচ্চতা আৰু চকুৰ ৰংয়ো বহুজিনীয় উত্তৰাধিকাৰৰ উদাহৰণ।
আশা কৰোঁ এই পাঠটোৱে ASSEB-ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱ বিজ্ঞানৰ উত্তৰাধিকাৰ আৰু পৰিৱৰ্তনৰ মূলনীতি অধ্যায়টো বুজিবলৈ সহায় কৰিব। নিয়মীয়াকৈ অভ্যাস কৰি পৰীক্ষাত উত্তম ফলাফল লাভ কৰক। ধন্যবাদ। — HSLC Guru