প্ৰজনন স্বাস্থ্য

নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। আজি আমি ASSEB দ্বাৰা অনুমোদিত উচ্চতৰ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বাৰ্ষিকৰ জীৱ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ চতুৰ্থ অধ্যায় প্ৰজনন স্বাস্থ্য (Reproductive Health)ৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়ত প্ৰজনন স্বাস্থ্যৰ অৰ্থ, সমস্যা আৰু কৌশল, জনসংখ্যা স্থিৰীকৰণ আৰু জন্ম নিয়ন্ত্ৰণ, MTP, যৌন সংক্ৰামক ৰোগ (STIs), বন্ধ্যাত্ব আৰু সহায়ক প্ৰজনন প্ৰযুক্তিসমূহৰ বিষয়ে শিকিম।

---

সাৰাংশ (Summary in Assamese)

প্ৰজনন স্বাস্থ্যৰ অৰ্থ: বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা (WHO)ৰ মতে প্ৰজনন স্বাস্থ্য মানে প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ সকলো দিশত শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক আৰু আচৰণগত দিশত সম্পূৰ্ণ সুস্থতা। ভাৰতবৰ্ষই ১৯৫১ চনত প্ৰজনন স্বাস্থ্যৰ উন্নতি সাধনৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় স্তৰত পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰা প্ৰথম দেশ। এই বিভিন্ন কাৰ্যসূচীক একেলগে প্ৰজনন আৰু শিশু স্বাস্থ্য সেৱা (RCH) কাৰ্যসূচী বুলি কোৱা হয়, ইয়াৰ মুখ্য উদ্দেশ্য হৈছে প্ৰজনন সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন দিশত সচেতনতা সৃষ্টি কৰা আৰু প্ৰজনন স্বাস্থ্যৱান সমাজ গঠনৰ বাবে সুবিধা প্ৰদান কৰা।

জনসংখ্যা স্থিৰীকৰণ আৰু জন্ম নিয়ন্ত্ৰণ: ভাৰতৰ জনসংখ্যা ১৯৪৭ চনত প্ৰায় ৩৫ কোটিৰ পৰা ২০০০ চনত ১০০ কোটি অতিক্ৰম কৰিছে। অতিৰিক্ত জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে বিভিন্ন গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতি প্ৰচলিত। প্ৰাকৃতিক পদ্ধতি: Rhythm পদ্ধতি (ঋতুচক্ৰৰ ১০ৰ পৰা ১৭ দিন এৰাই চলা), Withdrawal/Coitus interruptus, Lactational amenorrhea (স্তন্যপান কৰোৱাৰ সময়ছোৱাত)। প্ৰতিৰোধক পদ্ধতি (Barrier methods): Condom (Nirodh), Diaphragm, Cervical caps, Vaults; IUDs: Cu-T, Cu-7, Multiload-375, LNG-20, Progestasert। মুখে খোৱা গৰ্ভনিৰোধক বটিকা: Saheli (অ-ষ্টেৰয়ডেল, সপ্তাহত এবাৰ)। শল্যচিকিৎসা পদ্ধতি (Sterilization): পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত Vasectomy আৰু মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত Tubectomy।

MTP আৰু STIs: Medical Termination of Pregnancy (MTP) বা Induced abortion মানে গৰ্ভাৱস্থা ইচ্ছাকৃতভাৱে সমাপ্ত কৰা; ভাৰতত ১৯৭১ চনত MTP আইনগতভাৱে অনুমোদিত হয়। ১২ সপ্তাহ পৰ্যন্ত নিৰাপদ। যৌন সংক্ৰামক ৰোগ (Sexually Transmitted Infections – STIs) ৰ ভিতৰত আছে — Gonorrhoea, Syphilis, Genital herpes, Chlamydiasis, Trichomoniasis, Hepatitis-B আৰু HIV/AIDS। Hepatitis-B, HIV আৰু genital herpes আৰোগ্য কৰিব নোৱাৰি।

বন্ধ্যাত্ব আৰু সহায়ক প্ৰজনন প্ৰযুক্তি (ART): দীৰ্ঘদিনীয়া অসুৰক্ষিত যৌন মিলনৰ পিছতো সন্তান লাভ কৰিব নোৱাৰা অৱস্থাক বন্ধ্যাত্ব বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ কাৰণ শাৰীৰিক, জন্মগত, ৰোগ, ঔষধ, প্ৰতিৰোধী আৰু মানসিক হ’ব পাৰে। বিশেষ চিকিৎসা পদ্ধতিসমূহ — IVF-ET (Test-tube baby): শৰীৰৰ বাহিৰত নিষেচন কৰি জাইগ’ট বা ভ্ৰূণ মাতৃৰ গৰ্ভাশয়ত স্থাপন কৰা; ZIFT: Zygote Intra Fallopian Transfer; GIFT: Gamete Intra Fallopian Transfer; ICSI: Intra Cytoplasmic Sperm Injection (এটা শুক্ৰাণু সিধাই অণ্ডকোষৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ); AI: Artificial Insemination (কৃত্ৰিম গৰ্ভধাৰণ)।

---

Summary (in English)

Reproductive health, as defined by WHO, refers to total well-being in physical, emotional, behavioural and social aspects related to reproduction. India was the first country to launch national level family planning programmes in 1951; the present programmes are collectively called Reproductive and Child Health Care (RCH) programmes, focusing on awareness and providing facilities for reproductive health. Population stabilisation requires birth control measures: natural methods (rhythm, withdrawal, lactational amenorrhea), barrier methods (condoms, diaphragms, cervical caps), IUDs (Cu-T, Cu-7, Multiload-375, LNG-20), oral pills (Saheli), implants and surgical methods (vasectomy, tubectomy). Medical Termination of Pregnancy (MTP), legalised in India in 1971, is safe up to 12 weeks. Sexually Transmitted Infections (STIs) include gonorrhoea, syphilis, genital herpes, chlamydiasis, trichomoniasis, hepatitis-B and HIV/AIDS. Infertility is the inability to conceive after unprotected coitus; assisted reproductive technologies include IVF (test-tube baby), ZIFT, GIFT, ICSI and Artificial Insemination (AI), helping infertile couples have children.

---

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Questions and Answers)

১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১। RCHৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?

উত্তৰঃ Reproductive and Child Health Care (প্ৰজনন আৰু শিশু স্বাস্থ্য সেৱা)।

প্ৰশ্ন ২। ভাৰতত MTP আইনগতভাৱে কেতিয়া অনুমোদিত হ’ল?

উত্তৰঃ ১৯৭১ চনত।

প্ৰশ্ন ৩। Saheli কি?

উত্তৰঃ Saheli হৈছে ভাৰতত নিৰ্মিত এক অ-ষ্টেৰয়ডেল মুখে খোৱা গৰ্ভনিৰোধক বটিকা যিটো সপ্তাহত এবাৰ সেৱন কৰিব লাগে।

প্ৰশ্ন ৪। IVF-ETৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ লিখা।

উত্তৰঃ In Vitro Fertilization – Embryo Transfer।

প্ৰশ্ন ৫। Test-tube babyৰ আৱিষ্কাৰক কোন?

উত্তৰঃ ১৯৭৮ চনত ইংলেণ্ডৰ ডঃ Robert G. Edwards আৰু Patrick Steptoe-এ প্ৰথম test-tube baby Louise Joy Brownৰ জন্ম দিয়াইছিল। ভাৰতৰ প্ৰথম test-tube baby ‘Durga’ৰ জন্ম ১৯৭৮ চনতে ডঃ Subhas Mukherjeeৰ সহায়ত হৈছিল।

প্ৰশ্ন ৬। Lactational amenorrhea কি?

উত্তৰঃ প্ৰসৱৰ পিছত স্তন্যপান কৰোৱাৰ সময়ছোৱাত (প্ৰায় ছমাহ) ঋতুচক্ৰ আৰু ডিম্বপ্ৰসাৰণ নোহোৱাৰ অৱস্থা।

প্ৰশ্ন ৭। AIDSৰ কাৰক ভাইৰাছৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ Human Immunodeficiency Virus (HIV)।

প্ৰশ্ন ৮। Cu-T এক কি ধৰণৰ গৰ্ভনিৰোধক?

উত্তৰঃ Copper releasing IUD (Intra Uterine Device)।

প্ৰশ্ন ৯। Vasectomy কি?

উত্তৰঃ পুৰুষৰ Vas deferens কাটি বান্ধি দিয়া স্থায়ী গৰ্ভনিৰোধক শল্যচিকিৎসা পদ্ধতি।

প্ৰশ্ন ১০। Tubectomy কি?

উত্তৰঃ মহিলাৰ Fallopian tube কাটি বান্ধি দিয়া স্থায়ী গৰ্ভনিৰোধক শল্যচিকিৎসা পদ্ধতি।

প্ৰশ্ন ১১। GIFTৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ লিখা।

উত্তৰঃ Gamete Intra Fallopian Transfer।

প্ৰশ্ন ১২। Coitus interruptus মানে কি?

উত্তৰঃ বীৰ্যপাতৰ আগমুহূৰ্তত শিশ্ন যোনিৰ পৰা আঁতৰাই দিয়া এক প্ৰাকৃতিক গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতি।

২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১। প্ৰজনন স্বাস্থ্যৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰঃ বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থা (WHO)ৰ মতে প্ৰজনন স্বাস্থ্য মানে প্ৰজনন সম্পৰ্কীয় সকলো দিশত — শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক আৰু আচৰণগত দিশত সম্পূৰ্ণ সুস্থতা। অৰ্থাৎ স্বাস্থ্যৱান প্ৰজনন অংগ আৰু স্বাভাৱিক প্ৰজনন ক্ৰিয়াৰ সৈতে যৌন আচৰণৰ ক্ষেত্ৰতো সম্পূৰ্ণ ভাৱে স্বাভাৱিক হোৱা প্ৰয়োজন।

প্ৰশ্ন ২। RCH কাৰ্যসূচীৰ মুখ্য উদ্দেশ্যসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ RCH কাৰ্যসূচীৰ মুখ্য উদ্দেশ্যসমূহ হ’ল — (i) প্ৰজনন সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন দিশৰ বিষয়ে জনসাধাৰণৰ মাজত সচেতনতা সৃষ্টি কৰা, (ii) প্ৰজনন স্বাস্থ্যৱান সমাজ গঠনৰ বাবে আৱশ্যকীয় সুবিধা আৰু সহায়-সহযোগিতা প্ৰদান কৰা, (iii) যৌন সংক্ৰামক ৰোগ প্ৰতিৰোধ, মাতৃ আৰু শিশু স্বাস্থ্য সংৰক্ষণ, প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াৰ লগত জড়িত মিথ্যা ধাৰণা দূৰ কৰা।

প্ৰশ্ন ৩। ‘Amniocentesis’ কি? ইয়াৰ অপব্যৱহাৰ কি ধৰণে হৈছে?

উত্তৰঃ Amniocentesis হৈছে এক ভ্ৰূণীয় কোষ পৰীক্ষাৰ পদ্ধতি, য’ত গৰ্ভাৱস্থাত amniotic fluidৰ পৰা ভ্ৰূণৰ কোষ সংগ্ৰহ কৰি ক্ৰমোজোম বিশ্লেষণ কৰা হয়, যাতে জিনগত ব্যাধি, বিকাৰ আদি জানিব পাৰি। কিন্তু ইয়াক ভ্ৰূণৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণৰ বাবে অপব্যৱহাৰ কৰি কন্যা ভ্ৰূণ হত্যা কৰা হৈছিল, সেইবাবে ভাৰত চৰকাৰে ১৯৯৪ চনত PNDT আইন প্ৰণয়ন কৰি ইয়াৰ অপব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ কৰিছে।

প্ৰশ্ন ৪। Barrier method কি? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ Barrier method হৈছে এনে গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতি য’ত শুক্ৰাণু আৰু অণ্ডকোষৰ মিলন বাধা দিয়া হয়। উদাহৰণ — পুৰুষৰ বাবে Condom (Nirodh) আৰু মহিলাৰ বাবে Diaphragm, Cervical caps, Vaults আদি। Condom-এ STI আৰু AIDS প্ৰতিৰোধতো সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৫। IVF আৰু ZIFTৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ IVF (In Vitro Fertilization)ত শৰীৰৰ বাহিৰত নিষেচন কৰি ৮ কোষীয় ভ্ৰূণ গৰ্ভাশয়ত স্থাপন কৰা হয়। ZIFT (Zygote Intra Fallopian Transfer)ত শৰীৰৰ বাহিৰত নিষেচন কৰি গঠিত জাইগট বা ৮ কোষীয় ভ্ৰূণটো সিধাই Fallopian tubeত স্থাপন কৰা হয়, য’ত স্বাভাৱিক বিকাশ হয়।

প্ৰশ্ন ৬। বন্ধ্যাত্বৰ মুখ্য কাৰণসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ বন্ধ্যাত্বৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল — (i) শাৰীৰিক ত্ৰুটি, (ii) জন্মগত ত্ৰুটি, (iii) ৰোগ যেনে STI, (iv) কিছুমান ঔষধৰ পাৰ্শ্ব প্ৰতিক্ৰিয়া, (v) প্ৰতিৰোধী কাৰক, (vi) মানসিক চাপ, (vii) হৰম’ন অসামঞ্জস্য, শুক্ৰাণু সংখ্যা কমি যোৱা বা ডিম্বপ্ৰসাৰণ নোহোৱা।

প্ৰশ্ন ৭। IUDৰ কাৰ্যপ্ৰণালী চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ IUD সমূহে গৰ্ভাশয়ৰ ভিতৰত শুক্ৰাণুৰ চলাচল বন্ধ কৰি দিয়ে আৰু ফেগ’চাইটিক ক্ৰিয়া বঢ়াই দি শুক্ৰাণুৰ গ্ৰাসকৰণ ঘটায়। Copper releasing IUD-এ শুক্ৰাণুৰ চলাচল আৰু নিষেচন ক্ষমতা হ্ৰাস কৰে। Hormone releasing IUD-এ গৰ্ভাশয়ৰ ভিতৰটো ভ্ৰূণৰ স্থাপনৰ অযোগ্য কৰি তোলে।

প্ৰশ্ন ৮। Saheliৰ সুবিধাবোৰ কি কি?

উত্তৰঃ Saheli হৈছে CDRI, লক্ষ্ণৌৱে নিৰ্মাণ কৰা এক অ-ষ্টেৰয়ডেল মুখে খোৱা গৰ্ভনিৰোধক বটিকা। ই সপ্তাহত এবাৰ সেৱনযোগ্য, পাৰ্শ্ব প্ৰতিক্ৰিয়া কম, অতিকৈ ফলপ্ৰসূ আৰু দীৰ্ঘদিনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১। প্ৰজনন স্বাস্থ্যৰ সমস্যা আৰু সমাধানৰ কৌশলসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতৰ দৰে দেশত প্ৰজনন স্বাস্থ্য সম্পৰ্কীয় বহু সমস্যা বিদ্যমান — অশিক্ষা আৰু কু-সংস্কাৰ, কম বয়সত বিবাহ, অতিৰিক্ত জনসংখ্যা, যৌন সংক্ৰামক ৰোগ, কন্যা ভ্ৰূণ হত্যা, MTPৰ অপব্যৱহাৰ, মাতৃ-শিশু স্বাস্থ্য সমস্যা, বন্ধ্যাত্ব আদি। এই সমস্যাবোৰ সমাধানৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে ১৯৫১ চনৰ পৰাই ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিয়াল পৰিকল্পনা কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰিছিল আৰু বৰ্তমান ইয়াক RCH (Reproductive and Child Health Care) কাৰ্যসূচী হিচাপে চলাই থকা হৈছে। কৌশলসমূহ — (i) দূৰদৰ্শন, ৰেডিঅ’, বিজ্ঞাপন, পোষ্টাৰ আদিৰ যোগেদি সচেতনতা সৃষ্টি কৰা; (ii) বিদ্যালয়ত যৌন শিক্ষা প্ৰৱৰ্তন; (iii) গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতি যেনে condom, IUDs, oral pills বিতৰণ; (iv) প্ৰসৱপূৰ্ব আৰু প্ৰসৱোত্তৰ মাতৃ স্বাস্থ্য সেৱা প্ৰদান; (v) STI আৰু AIDSৰ প্ৰতিৰোধাৰ্থে চিকিৎসা সেৱা; (vi) PNDT আইন (১৯৯৪) প্ৰণয়ন কৰি Amniocentesisৰ অপব্যৱহাৰ নিষিদ্ধ; (vii) বন্ধ্যাত্বৰ চিকিৎসাৰ বাবে ART কেন্দ্ৰ স্থাপন। ফলত মাতৃ আৰু শিশু মৃত্যুৰ হাৰ হ্ৰাস পাইছে আৰু সাধাৰণ মানুহৰ মাজত সচেতনতা বৃদ্ধি পাইছে।

প্ৰশ্ন ২। বিভিন্ন গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতিসমূহৰ বিষয়ে বিতংভাৱে লিখা।

উত্তৰঃ গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতিসমূহক প্ৰধানতঃ পাঁচটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি: (ক) প্ৰাকৃতিক পদ্ধতি (Natural method): Periodic abstinence বা Rhythm method ত ঋতুচক্ৰৰ ১০ৰ পৰা ১৭ দিনলৈ যৌন মিলনৰ পৰা বিৰত থকা; Coitus interruptus বা Withdrawal — বীৰ্যপাতৰ আগতে শিশ্ন আঁতৰাই দিয়া; Lactational amenorrhea — প্ৰসৱৰ পিছৰ ৬ মাহ স্তন্যপান কালত। (খ) প্ৰতিৰোধক পদ্ধতি (Barrier method): Condom (পুৰুষ – Nirodh, মহিলা – Femidom), Diaphragm, Cervical caps, Vaults আদি যিয়ে শুক্ৰাণু আৰু অণ্ডকোষৰ মিলন বাধা দিয়ে। (গ) IUDs: Cu-T, Cu-7, Multiload-375 (copper releasing); LNG-20, Progestasert (hormone releasing); Lippes loop (অ-ঔষধি)। (ঘ) মুখে খোৱা বটিকা: Mala-D, Mala-N (দৈনিক progestogen+estrogen) আৰু Saheli (অ-ষ্টেৰয়ডেল, সপ্তাহত এবাৰ)। (ঙ) শল্যচিকিৎসা/Sterilization: পুৰুষৰ Vasectomy আৰু মহিলাৰ Tubectomy — স্থায়ী পদ্ধতি। ই অতিকৈ ফলপ্ৰসূ কিন্তু পুনৰ ৰূপান্তৰ অসম্ভৱপ্ৰায়।

প্ৰশ্ন ৩। যৌন সংক্ৰামক ৰোগ (STIs) কি? প্ৰধান STI সমূহ আৰু ইয়াৰ প্ৰতিৰোধৰ উপায় বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ যৌন মিলনৰ যোগেদি সংক্ৰমিত হোৱা ৰোগসমূহক যৌন সংক্ৰামক ৰোগ (Sexually Transmitted Infections – STIs) বা Venereal Diseases (VD) বা Reproductive Tract Infections (RTI) বুলি কোৱা হয়। প্ৰধান STIসমূহ — (i) Gonorrhoea (কাৰক: Neisseria gonorrhoeae), (ii) Syphilis (Treponema pallidum), (iii) Genital herpes (Herpes Simplex Virus), (iv) Chlamydiasis (Chlamydia trachomatis), (v) Trichomoniasis (Trichomonas vaginalis), (vi) Hepatitis-B (HBV), (vii) HIV/AIDS। Hepatitis-B, HIV আৰু genital herpes আৰোগ্য কৰিব নোৱাৰি। প্ৰতিৰোধৰ উপায় — (ক) এজন বিশ্বাসী সংগীৰ সৈতে যৌন সম্পৰ্ক ৰখা, (খ) যৌন মিলনৰ সময়ত condom ব্যৱহাৰ, (গ) ব্যৱহৃত ছিৰিঞ্জ ৱিতৰণ নকৰা, (ঘ) ৰক্তদানৰ পূৰ্বে ৰক্ত পৰীক্ষা, (ঙ) Hepatitis-Bৰ বাবে টিকা গ্ৰহণ, (চ) ৰোগ ধৰা পৰিলে শীঘ্ৰে চিকিৎসা।

প্ৰশ্ন ৪। বন্ধ্যাত্বৰ চিকিৎসাত ব্যৱহৃত সহায়ক প্ৰজনন প্ৰযুক্তি (ART) সমূহৰ বৰ্ণনা দিয়া।

উত্তৰঃ দম্পতীয়ে দীৰ্ঘদিন (২ বছৰৰ অধিক) যৌন মিলন কৰাৰ পিছতো সন্তান লাভ কৰিব নোৱাৰিলে তাক বন্ধ্যাত্ব বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ চিকিৎসাত ব্যৱহৃত সহায়ক প্ৰজনন প্ৰযুক্তিসমূহ হ’ল — (i) IVF-ET (Test-tube baby): মহিলাৰ পৰা ডিম্ব আৰু পুৰুষৰ পৰা শুক্ৰাণু সংগ্ৰহ কৰি প্ৰয়োগশালাত নিষেচন ঘটোৱা হয়। ৮ কোষীয় ভ্ৰূণটো Fallopian tubeত (ZIFT) আৰু ৮ কোষৰ অধিক হ’লে গৰ্ভাশয়ত (IUT) স্থাপন কৰা হয়। (ii) GIFT (Gamete Intra Fallopian Transfer): ডিম্বাণু সৃষ্টি নকৰা মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত অন্য মহিলাৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা ডিম্বাণু Fallopian tubeত স্থাপন কৰা হয় য’ত গৰ্ভধাৰিণীৰ যৌন মিলনৰ যোগেদি নিষেচন ঘটে। (iii) ICSI (Intra Cytoplasmic Sperm Injection): এটা শুক্ৰাণুক প্ৰয়োগশালাত সিধাই অণ্ডকোষৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰোৱা হয়। (iv) Artificial Insemination (AI): পুৰুষ সংগী বা স্বাস্থ্যৱান দাতাৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা শুক্ৰাণু কৃত্ৰিম উপায়েৰে মহিলাৰ যোনি (AIV) বা গৰ্ভাশয় (IUI)ত প্ৰৱেশ কৰোৱা হয়। এই প্ৰযুক্তিসমূহ অত্যন্ত সংবেদনশীল আৰু ব্যয়সাপেক্ষ; ভাৰতত মাত্ৰ কেইটামান বিশেষ চিকিৎসা কেন্দ্ৰতহে কৰা হয়।

প্ৰশ্ন ৫। AIDSৰ কাৰণ, লক্ষণ আৰু প্ৰতিৰোধৰ উপায় বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ AIDS (Acquired Immuno Deficiency Syndrome) হৈছে এক মাৰাত্মক যৌন সংক্ৰামক ৰোগ যাৰ কাৰক HIV (Human Immunodeficiency Virus) — এক RNA ভাইৰাছ। সংক্ৰমণৰ পথ: (i) সংক্ৰমিত ব্যক্তিৰ সৈতে অসুৰক্ষিত যৌন মিলন, (ii) সংক্ৰমিত ৰক্তৰ স্থানান্তৰ, (iii) মাদকাসক্তে ব্যৱহাৰ কৰা সঁজা ছিৰিঞ্জ, (iv) সংক্ৰমিত মাতৃৰ পৰা সন্তানলৈ। লক্ষণ: অযথা ক্ষুধামন্দ্য, ওজন হ্ৰাস, দীৰ্ঘকালীন জ্বৰ, অতিসাৰ, লিম্ফ গ্ৰন্থি ফুলি যোৱা, প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা কমি যোৱা ফলত সংযোগী সংক্ৰমণ যেনে যক্ষ্মা, নিউমোনিয়া আদি হ’ব পাৰে। প্ৰতিৰোধ: Condom ব্যৱহাৰ, এজন বিশ্বাসী সংগী, পৰীক্ষিত ৰক্ত স্থানান্তৰ, একে ছিৰিঞ্জ ব্যৱহাৰ নকৰা, সচেতনতা কাৰ্যসূচী। বৰ্তমানলৈকে AIDSৰ কোনো নিৰাময় ঔষধ নাই; ART (Anti-Retroviral Therapy)-ৰে আয়ুস বঢ়াব পাৰি।

প্ৰশ্ন ৬। Medical Termination of Pregnancy (MTP) কি? ইয়াৰ আৱশ্যকতা আৰু সম্ভাব্য সমস্যাবোৰ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ গৰ্ভাৱস্থা ইচ্ছাকৃতভাৱে সমাপ্ত কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াক Medical Termination of Pregnancy বা Induced abortion বুলি কোৱা হয়। ভাৰতবৰ্ষত MTP ১৯৭১ চনত আইনগতভাৱে অনুমোদন পাইছিল, যিটো বিশেষ চৰ্তৰ অধীনত নিৰ্মাণ কৰা হৈছিল যাতে অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিব পাৰি। আৱশ্যকতা: (i) অনাকাংক্ষিত গৰ্ভাৱস্থা যিটো বলাৎকাৰ বা গৰ্ভনিৰোধক পদ্ধতি বিফল হৈ ঘটে; (ii) মাতৃ বা ভ্ৰূণৰ জীৱনলৈ বিপদ থকা গৰ্ভাৱস্থা; (iii) জিনগতভাৱে অস্বাভাৱিক বিকাশ ঘটা ভ্ৰূণ। সাধাৰণতে ১২ সপ্তাহ পৰ্যন্ত MTP নিৰাপদ; ১২–২০ সপ্তাহৰ ভিতৰত বিপজ্জনক আৰু ২০ সপ্তাহৰ পিছত নিষিদ্ধ। সমস্যা: অপব্যৱহাৰ — ভ্ৰূণৰ লিংগ নিৰ্ধাৰণ কৰি কন্যা ভ্ৰূণ হত্যা; অনিবন্ধিত ক্লিনিকত নিৰাপদহীন গৰ্ভপাত যিয়ে মাতৃ মৃত্যুৰ হাৰ বঢ়ায়। সেইবাবে অনুমোদিত চিকিৎসকৰ দ্বাৰাহে MTP কৰোৱাটো অতীৱ গুৰুত্বপূৰ্ণ।

---

বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)

প্ৰশ্ন ১। ভাৰতত পৰিয়াল পৰিকল্পনা কাৰ্যসূচী আৰম্ভ হৈছিল —
(ক) ১৯৪৭
(খ) ১৯৫১
(গ) ১৯৬১
(ঘ) ১৯৭১

উত্তৰঃ (খ) ১৯৫১।

প্ৰশ্ন ২। Saheli হৈছে এক —
(ক) IUD
(খ) Barrier পদ্ধতি
(গ) মুখে খোৱা বটিকা
(ঘ) শল্যচিকিৎসা পদ্ধতি

উত্তৰঃ (গ) মুখে খোৱা বটিকা।

প্ৰশ্ন ৩। তলৰ কোনটো এটা copper releasing IUD?
(ক) LNG-20
(খ) Progestasert
(গ) Cu-T
(ঘ) Lippes loop

উত্তৰঃ (গ) Cu-T।

প্ৰশ্ন ৪। Syphilisৰ কাৰক হ’ল —
(ক) Treponema pallidum
(খ) Neisseria gonorrhoeae
(গ) Chlamydia trachomatis
(ঘ) HIV

উত্তৰঃ (ক) Treponema pallidum।

প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতৰ প্ৰথম test-tube baby ‘Durga’ৰ জন্ম হৈছিল —
(ক) ১৯৭৮
(খ) ১৯৮০
(গ) ১৯৮৬
(ঘ) ১৯৭৬

উত্তৰঃ (ক) ১৯৭৮।

প্ৰশ্ন ৬। এটা শুক্ৰাণু সিধাই অণ্ডকোষৰ ভিতৰত প্ৰৱেশ কৰোৱা পদ্ধতি হ’ল —
(ক) IVF
(খ) ZIFT
(গ) GIFT
(ঘ) ICSI

উত্তৰঃ (ঘ) ICSI।

প্ৰশ্ন ৭। ভাৰতত MTP আইনগতভাৱে অনুমোদিত হৈছিল —
(ক) ১৯৬১
(খ) ১৯৭১
(গ) ১৯৮৭
(ঘ) ১৯৯৪

উত্তৰঃ (খ) ১৯৭১।

প্ৰশ্ন ৮। Vasectomy কৰা হয় —
(ক) মহিলাৰ Fallopian tubeত
(খ) পুৰুষৰ Vas deferensত
(গ) মহিলাৰ Uterusত
(ঘ) পুৰুষৰ Testisত

উত্তৰঃ (খ) পুৰুষৰ Vas deferensত।

প্ৰশ্ন ৯। Hepatitis-B সংক্ৰামিত হ’ব পাৰে —
(ক) বায়ুৰ যোগেদি
(খ) যৌন মিলন আৰু সংক্ৰমিত ৰক্তৰ যোগেদি
(গ) মাকৌৰ কামোৰৰ যোগেদি
(ঘ) আহাৰৰ যোগেদি

উত্তৰঃ (খ) যৌন মিলন আৰু সংক্ৰমিত ৰক্তৰ যোগেদি।

প্ৰশ্ন ১০। AmniocentesisৰTrigger অপব্যৱহাৰ ৰোধাৰ্থে ভাৰত চৰকাৰে কোন আইন প্ৰণয়ন কৰিছে?
(ক) MTP Act
(খ) PNDT Act
(গ) PCPNDT Act
(ঘ) ‘খ’ আৰু ‘গ’ দুয়োটাই

উত্তৰঃ (ঘ) ‘খ’ আৰু ‘গ’ দুয়োটাই।

---

খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)

প্ৰশ্ন ১। RCHৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল ____।
উত্তৰঃ Reproductive and Child Health Care।

প্ৰশ্ন ২। Saheli হৈছে এক ____ ধৰণৰ মুখে খোৱা গৰ্ভনিৰোধক বটিকা।
উত্তৰঃ অ-ষ্টেৰয়ডেল (non-steroidal)।

প্ৰশ্ন ৩। AIDSৰ কাৰক ভাইৰাছ হ’ল ____।
উত্তৰঃ HIV (Human Immunodeficiency Virus)।

প্ৰশ্ন ৪। মহিলাৰ স্থায়ী গৰ্ভনিৰোধক শল্যচিকিৎসা পদ্ধতিক ____ বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ Tubectomy।

প্ৰশ্ন ৫। বিশ্বৰ প্ৰথম test-tube babyৰ নাম ____।
উত্তৰঃ Louise Joy Brown।

---

সঁচা/মিছা (True/False)

প্ৰশ্ন ১। Condom-এ STI আৰু AIDS দুয়োটা প্ৰতিৰোধত সহায় কৰে।
উত্তৰঃ সঁচা।

প্ৰশ্ন ২। Lactational amenorrhea ১২ মাহ পৰ্যন্ত সম্পূৰ্ণ কাৰ্যকৰী।
উত্তৰঃ মিছা (প্ৰায় ৬ মাহ পৰ্যন্ত কাৰ্যকৰী)।

প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতত MTP ২০ সপ্তাহৰ পিছত নিষিদ্ধ।
উত্তৰঃ সঁচা।

প্ৰশ্ন ৪। Hepatitis-B যৌন সংক্ৰামক ৰোগ নহয়।
উত্তৰঃ মিছা।

প্ৰশ্ন ৫। ZIFT-ত জাইগট বা প্ৰাৰম্ভিক ভ্ৰূণ Fallopian tubeত স্থাপন কৰা হয়।
উত্তৰঃ সঁচা।

---

মুখ্য বিন্দু (Key Points)

• WHO অনুসৰি প্ৰজনন স্বাস্থ্য মানে শাৰীৰিক, মানসিক, সামাজিক আৰু আচৰণগত দিশত সম্পূৰ্ণ সুস্থতা।
• ভাৰত পৃথিৱীৰ প্ৰথম দেশ যিয়ে ১৯৫১ চনত ৰাষ্ট্ৰীয় স্তৰৰ পৰিয়াল পৰিকল্পনা কাৰ্যসূচী আৰম্ভ কৰিছিল।
• RCH = Reproductive and Child Health Care।
• প্ৰাকৃতিক গৰ্ভনিৰোধক — Rhythm, Withdrawal, Lactational amenorrhea।
• Barrier পদ্ধতি — Condom, Diaphragm, Cervical caps, Vaults।
• IUDs — Cu-T, Cu-7, Multiload-375 (copper); LNG-20, Progestasert (hormonal); Lippes loop।
• Saheli — সপ্তাহত এবাৰৰ অ-ষ্টেৰয়ডেল মুখে খোৱা বটিকা।
• Sterilization — পুৰুষৰ Vasectomy, মহিলাৰ Tubectomy।
• MTP ১৯৭১ চনত আইনগতভাৱে অনুমোদিত; ১২ সপ্তাহ পৰ্যন্ত নিৰাপদ।
• STIs — Gonorrhoea, Syphilis, Genital herpes, Chlamydiasis, Trichomoniasis, Hepatitis-B, HIV/AIDS।
• ART — IVF (test-tube baby), ZIFT, GIFT, ICSI, Artificial Insemination।
• PNDT Act (১৯৯৪) আৰু PCPNDT Act-এ Amniocentesisৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰে।
• বিশ্বৰ প্ৰথম test-tube baby — Louise Joy Brown (১৯৭৮)।
• ভাৰতৰ প্ৰথম test-tube baby — Durga (১৯৭৮, ডঃ Subhas Mukherjee)।

---

শব্দাৰ্থ (Glossary)

ইংৰাজী শব্দ	অসমীয়া অৰ্থ
Reproductive Health	প্ৰজনন স্বাস্থ্য
RCH Programme	প্ৰজনন আৰু শিশু স্বাস্থ্য সেৱা কাৰ্যসূচী
Contraception	গৰ্ভনিৰোধ
Rhythm Method	ছন্দ পদ্ধতি
Withdrawal	প্ৰত্যাহাৰ পদ্ধতি
Lactational Amenorrhea	স্তন্যপানজনিত ঋতুনিৰোধ
Condom	কণ্ডম (নিৰোধ)
Diaphragm	ডায়াফ্ৰাম
Cervical Cap	গৰ্ভাশয়মুখী টুপি
IUD	অন্তঃগৰ্ভাশয়িক যন্ত্ৰ
Cu-T / Multiload	তামনিৰ্গত IUD
Saheli	সাহেলী (অ-ষ্টেৰয়ডেল বটিকা)
Vasectomy	পুৰুষ নিৰ্বীজীকৰণ
Tubectomy	মহিলা নিৰ্বীজীকৰণ
MTP	চিকিৎসাজনিত গৰ্ভাৱসান
STI / VD	যৌন সংক্ৰামক ৰোগ
Gonorrhoea	গনৰিয়া
Syphilis	উপদংশ
AIDS	অৰ্জিত প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা ঊনতা সিন্‌ড্ৰম
Hepatitis-B	হেপাটাইটিছ-বি
Genital Herpes	জননাংগীয় হাৰ্পিছ
Chlamydiasis	ক্লামাইডিয়াছিছ
Trichomoniasis	ট্ৰাইক’মনিয়াছিছ
Infertility	বন্ধ্যাত্ব
IVF (Test-tube baby)	প্ৰয়োগশালা নিষেচন (পৰীক্ষা-নলী শিশু)
ZIFT	জাইগট অন্তঃফেলোপিয়ান স্থানান্তৰ
GIFT	যুগ্মক অন্তঃফেলোপিয়ান স্থানান্তৰ
ICSI	অন্তঃসাইট’প্লাজমিক শুক্ৰাণু প্ৰৱেশ
AI (Artificial Insemination)	কৃত্ৰিম গৰ্ভধাৰণ
Amniocentesis	ভ্ৰূণীয় কোষ পৰীক্ষা
PNDT Act	জন্মপূৰ্ব নিৰ্ণয় কৌশল আইন