মানৱ প্ৰজনন

HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পাঠটোত আমি ASSEB দ্বাৰা অনুমোদিত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱ বিজ্ঞান বিষয়ৰ তৃতীয় অধ্যায় মানৱ প্ৰজনন (Human Reproduction)-ৰ সম্পূৰ্ণ আলোচনা কৰিম। মানৱ প্ৰজনন এটা যৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়া য’ত পুৰুষ আৰু মহিলাৰ জননাংগৰ মাজত ক্ৰিয়া-প্ৰতিক্ৰিয়াৰ ফলত নতুন প্ৰজন্মৰ সৃষ্টি হয়। এই অধ্যায়ত পুৰুষ আৰু মহিলা প্ৰজনন তন্ত্ৰ, শুক্ৰাণু আৰু ডিম্বাণু সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া, ৰজঃচক্ৰ, নিষেচন, গৰ্ভধাৰণ, প্ৰসৱ আৰু স্তন্যপান সম্পৰ্কে বিশদভাৱে অধ্যয়ন কৰা হ’ব। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে অতি প্ৰয়োজনীয় প্ৰশ্নোত্তৰ, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ, সঁচা/মিছা আৰু শব্দাৰ্থ এই পাঠত সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে।

---

সাৰাংশ (Assamese Summary)

পুৰুষ প্ৰজনন তন্ত্ৰ: পুৰুষ প্ৰজনন তন্ত্ৰ মূলতঃ এযোৰ শুক্ৰাশয় (Testes), সহায়ক নলিকা সমূহ (এপিডিডাইমিছ, ভাছ ডিফাৰেন্স, ইজাকুলেটৰি ডাক্ট, মূত্ৰনলী), সহায়ক গ্ৰন্থি (ছেমিনেল ভেছিকল, প্ৰষ্টেট, বালবোইউৰেথ্ৰাল গ্ৰন্থি) আৰু বাহ্যিক জননাংগ (লিংগ) ৰে গঠিত। শুক্ৰাশয় উদৰীয় গহ্বৰৰ বাহিৰত স্ক্ৰটামৰ ভিতৰত অৱস্থিত। প্ৰতিটো শুক্ৰাশয়ত প্ৰায় ২৫০ টা শুক্ৰাশয় কোঠা আৰু প্ৰতিটো কোঠাত ১-৩ টা ছেমিনিফেৰাছ নলিকা (Seminiferous tubules) থাকে। এই নলিকাত শুক্ৰাণু সৃষ্টি হয়। ছাৰ্টলি কোষে শুক্ৰাণুক পুষ্টি যোগায় আৰু লেডিগ কোষে টেষ্টোষ্টেৰন হৰ্ম’ন উৎপন্ন কৰে। সহায়ক গ্ৰন্থিবোৰে বীৰ্যৰ তৰল অংশ প্ৰস্তুত কৰে।

শুক্ৰাণু সৃষ্টি (Spermatogenesis): ছেমিনিফেৰাছ নলিকাত স্পাৰ্মাটোগোনিয়াৰ পৰা সমসূত্ৰী আৰু অৰ্ধসূত্ৰী বিভাজনৰ যোগেদি প্ৰাইমাৰী স্পাৰ্মাটোছাইট → ছেকেণ্ডাৰী স্পাৰ্মাটোছাইট → স্পাৰ্মাটিড → স্পাৰ্মাটোজোৱা সৃষ্টি হয়। স্পাৰ্মিয়’জেনেছিছ প্ৰক্ৰিয়াত স্পাৰ্মাটিড পৰিৱৰ্তিত হৈ পৰিপক্ব শুক্ৰাণু হয়। এটা পৰিপক্ব শুক্ৰাণুৰ মূৰ, ডিঙি, মধ্যভাগ আৰু নেজ — এই চাৰিটা অংশ থাকে। মূৰৰ ভিতৰত নিউক্লিয়াছ আৰু একৰ’জম থাকে। মধ্যভাগত মাইট’কণ্ড্ৰিয়া থাকে যিয়ে চলাচলৰ বাবে শক্তি যোগায়। মহিলা প্ৰজনন তন্ত্ৰ: এই তন্ত্ৰ এযোৰ ডিম্বাশয় (Ovary), ফেলোপিয়ান নলী (অৱিডাক্ট), জৰায়ু (Uterus), যোনি (Vagina), বাৰ্থলিন গ্ৰন্থি আৰু স্তন গ্ৰন্থিৰে গঠিত। ডিম্বাশয়ত প্ৰিমৰ্ডিয়েল ফলিকল থাকে।

ডিম্বাণু সৃষ্টি আৰু ৰজঃচক্ৰ: ডিম্বাশয়ত অগোনিয়াৰ পৰা প্ৰাইমাৰী অ’ছাইট → ছেকেণ্ডাৰী অ’ছাইট → অ’ভাম সৃষ্টি হয়। ভ্ৰূণাৱস্থাৰ পৰাই অগোনিয়াৰ গঠন হয়। মহিলাৰ ৰজঃচক্ৰ ২৮ দিনৰ আৰু ইয়াত চাৰিটা পৰ্যায় থাকে — ৰজঃস্ৰাৱ পৰ্যায় (১-৫ দিন), ফলিকুলাৰ/প্ৰলিফাৰেটিভ পৰ্যায় (৬-১৩ দিন), ডিম্বস্ফুটন পৰ্যায় (১৪ দিন) আৰু লুটিয়েল/ছিক্ৰেটৰি পৰ্যায় (১৫-২৮ দিন)। FSH, LH, ইষ্ট্ৰোজেন আৰু প্ৰ’জেষ্টেৰন এই চাৰিটা প্ৰধান হৰ্ম’নে চক্ৰটো নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। নিষেচন ফেলোপিয়ান নলীৰ এম্পুলা অংশত হয়। নিষিক্ত ডিম্বাণুটো বিভাজিত হৈ ক্লিভেজ, ম’ৰুলা, ব্লাষ্টোছিষ্টত পৰিণত হয়। ব্লাষ্টোছিষ্ট জৰায়ুৰ গাত সংলগ্ন হোৱাক ইম্প্লান্টেশ্যন বোলে। প্লেচেণ্টাই মাতৃ আৰু ভ্ৰূণৰ মাজত যোগসূত্ৰ স্থাপন কৰে।

প্ৰসৱ আৰু স্তন্যপান: মানুহৰ গৰ্ভধাৰণ কাল প্ৰায় ২৮০ দিন বা ৪০ সপ্তাহ। অক্সিটচিন হৰ্ম’নৰ প্ৰভাৱত জৰায়ুৰ পেশী সংকুচিত হৈ প্ৰসৱ ঘটে যাক পাৰ্টিউৰিশ্যন বোলে। জন্মৰ পিছত মাতৃৰ স্তনৰ পৰা শিশুৱে দুগ্ধ পান কৰে যাক স্তন্যপান (Lactation) বোলে। প্ৰথম কেইদিনৰ দুগ্ধক ক’ল’ষ্ট্ৰাম বোলে যিটোত এন্টিবডী থাকে। প্ৰ’লেক্টিন হৰ্ম’নে দুগ্ধ সৃষ্টিত সহায় কৰে আৰু অক্সিটচিনে দুগ্ধ নিৰ্গমনত সহায় কৰে।

হৰ্ম’নীয় নিয়ন্ত্ৰণ: মানৱ প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াত বিভিন্ন হৰ্ম’নৰ সংযুক্ত ভূমিকা থাকে। হাইপ’থেলামাছৰ পৰা GnRH নিগৰে যিয়ে পিটুইটাৰিৰ অগ্ৰভাগৰ পৰা FSH আৰু LH হৰ্ম’ন নিগৰোৱায়। পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত LH-এ লেডিগ কোষৰ পৰা টেষ্টোষ্টেৰন নিগৰাই গৌণ যৌন বৈশিষ্ট্য আৰু শুক্ৰাণু সৃষ্টিত সহায় কৰে। মহিলাৰ ক্ষেত্ৰত FSH-এ ফলিকলৰ বিকাশ ঘটায় আৰু LH-ৰ আকস্মিক বৃদ্ধিৰ ফলত ডিম্বস্ফুটন হয়। ইষ্ট্ৰোজেন আৰু প্ৰ’জেষ্টেৰনে ৰজঃচক্ৰ আৰু গৰ্ভধাৰণ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰে। প্লেচেণ্টাৰ পৰা hCG হৰ্ম’ন নিগৰোৱাৰ ফলত গৰ্ভধাৰণৰ আৰম্ভণিতে কৰ্পাছ লুটিয়াম জীয়াই থাকে।

Summary (English)

Human reproduction is a sexual mode of reproduction involving distinct male and female reproductive systems. The male system consists of a pair of testes located in the scrotum, accessory ducts (epididymis, vas deferens, ejaculatory duct, urethra), accessory glands (seminal vesicles, prostate, bulbourethral) and the penis. Inside seminiferous tubules of testes, spermatogenesis occurs producing spermatozoa from spermatogonia through primary and secondary spermatocytes and spermatids. Sertoli cells nourish developing sperm and Leydig cells secrete testosterone. The female system contains ovaries (with primordial follicles), fallopian tubes, uterus, cervix and vagina. Oogenesis begins in foetal life producing primary oocytes that mature into secondary oocytes and ova. The menstrual cycle of about 28 days has menstrual, follicular, ovulatory and luteal phases regulated by FSH, LH, oestrogen and progesterone. Fertilisation occurs in the ampulla of fallopian tube. Cleavage produces morula and blastocyst, which undergoes implantation in the uterine wall. The placenta connects mother and foetus. Parturition (childbirth) is induced by oxytocin and lactation provides nourishment to the newborn.

---

প্ৰশ্নোত্তৰ (Questions and Answers)

১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১: মানুহৰ শুক্ৰাশয় ক’ত অৱস্থিত?

উত্তৰঃ মানুহৰ শুক্ৰাশয় উদৰীয় গহ্বৰৰ বাহিৰত স্ক্ৰটাম নামৰ থলিত অৱস্থিত।

প্ৰশ্ন ২: ছেমিনিফেৰাছ নলিকাত কোনটো প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হয়?

উত্তৰঃ ছেমিনিফেৰাছ নলিকাত শুক্ৰাণু সৃষ্টি বা স্পাৰ্মাট’জেনেছিছ প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হয়।

প্ৰশ্ন ৩: লেডিগ কোষৰ কাম কি?

উত্তৰঃ লেডিগ কোষে টেষ্টোষ্টেৰন নামৰ পুৰুষ যৌন হৰ্ম’ন উৎপন্ন কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: ছাৰ্টলি কোষৰ কাম কি?

উত্তৰঃ ছাৰ্টলি কোষে বিকাশগামী শুক্ৰাণুক পুষ্টি যোগায় আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।

প্ৰশ্ন ৫: মানুহৰ ৰজঃচক্ৰ কিমান দিনৰ?

উত্তৰঃ মানুহৰ ৰজঃচক্ৰ গড়ে ২৮ দিনৰ।

প্ৰশ্ন ৬: ডিম্বস্ফুটন কোনদিনা হয়?

উত্তৰঃ ৰজঃচক্ৰৰ ১৪ দিনৰ দিনা ডিম্বস্ফুটন (Ovulation) হয়।

প্ৰশ্ন ৬ক: এপিডিডাইমিছৰ কাম কি?

উত্তৰঃ এপিডিডাইমিছত শুক্ৰাণু পৰিপক্ব হয় আৰু সাময়িকভাৱে সঞ্চিত হৈ থাকে।

প্ৰশ্ন ৬খ: বাৰ্থলিন গ্ৰন্থি কি?

উত্তৰঃ মহিলাৰ যোনিৰ মুখৰ দুয়োপাহিৰ অৱস্থিত পিচ্ছিল ৰস নিগৰোৱা গ্ৰন্থিযুগলকে বাৰ্থলিন গ্ৰন্থি বোলে।

প্ৰশ্ন ৭: নিষেচন ক’ত হয়?

উত্তৰঃ নিষেচন ফেলোপিয়ান নলীৰ এম্পুলা অংশত হয়।

প্ৰশ্ন ৮: ক’ল’ষ্ট্ৰাম কি?

উত্তৰঃ প্ৰসৱৰ পিছৰ প্ৰথম কেইদিনৰ মাতৃদুগ্ধক ক’ল’ষ্ট্ৰাম বোলে যিটোত এন্টিবডী আৰু পুষ্টিকৰ পদাৰ্থ থাকে।

প্ৰশ্ন ৯: মানৱ গৰ্ভধাৰণ কাল কিমান?

উত্তৰঃ মানৱ গৰ্ভধাৰণ কাল প্ৰায় ২৮০ দিন বা ৪০ সপ্তাহ।

প্ৰশ্ন ১০: পাৰ্টিউৰিশ্যন কাক বোলে?

উত্তৰঃ গৰ্ভধাৰণ কালৰ অন্তত ভ্ৰূণৰ জৰায়ুৰ পৰা প্ৰসৱৰ প্ৰক্ৰিয়াক পাৰ্টিউৰিশ্যন বোলে।

প্ৰশ্ন ১১: গ্ৰাফিয়ান ফলিকল কি?

উত্তৰঃ ডিম্বাশয়ত পৰিপক্ব হোৱা যিটো ফলিকলৰ ভিতৰত ছেকেণ্ডাৰী অ’ছাইট থাকে আৰু ডিম্বস্ফুটনৰ আগমুহূৰ্তত ভাঙি অ’ছাইট নিৰ্গত কৰে, তাকে গ্ৰাফিয়ান ফলিকল বোলে।

প্ৰশ্ন ১২: কৰ্পাছ লুটিয়াম কি?

উত্তৰঃ ডিম্বস্ফুটনৰ পিছত ভঙা গ্ৰাফিয়ান ফলিকলটো হালধীয়া ৰঙৰ এক গ্ৰন্থিজাতীয় গাঁথনিত পৰিৱৰ্তিত হয়, যিয়ে প্ৰ’জেষ্টেৰন নিগৰায়, তাকে কৰ্পাছ লুটিয়াম বোলে।

প্ৰশ্ন ১২ক: এম্পুলা কি?

উত্তৰঃ ফেলোপিয়ান নলীৰ মাজৰ চিকা চিকা প্ৰশস্ত অংশটোকে এম্পুলা বোলে; ইয়াতে নিষেচন প্ৰক্ৰিয়া সংঘটিত হয়।

প্ৰশ্ন ১২খ: ম’ৰুলা আৰু ব্লাষ্টোছিষ্টৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ ম’ৰুলা ১৬ কোষযুক্ত ছিদ্ৰহীন কঠিন কোষপুঞ্জ আৰু ব্লাষ্টোছিষ্ট ভিতৰত গহ্বৰযুক্ত (ব্লাষ্টোছিল) কোষপুঞ্জ য’ত ইনাৰ চেল মাছ আৰু ট্ৰফোব্লাষ্ট পৃথক হৈ থাকে।

প্ৰশ্ন ১৩: জাইগট কি?

উত্তৰঃ পুৰুষৰ শুক্ৰাণু আৰু মহিলাৰ ডিম্বাণুৰ মিলনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা একক ডিপ্লইড কোষটোকে জাইগট বোলে।

প্ৰশ্ন ১৪: ব্লাষ্টোছিষ্ট কি?

উত্তৰঃ ক্লিভেজ আৰু ম’ৰুলা পৰ্যায়ৰ পিছত নিষিক্ত ডিম্বাণুটোৱে এক ফোপোলা গাঁথনি লাভ কৰে, যিটোৰ ভিতৰত ইনাৰ চেল মাছ আৰু বাহিৰত ট্ৰফোব্লাষ্ট থাকে — ইয়াকে ব্লাষ্টোছিষ্ট বোলে।

প্ৰশ্ন ১৫: hCG হৰ্ম’নৰ কাম কি?

উত্তৰঃ hCG বা মানৱ ক’ৰিয়’নিক গণাড’ট্ৰপিন প্লেচেণ্টাৰ পৰা নিগৰে আৰু ই গৰ্ভধাৰণৰ আৰম্ভণিতে কৰ্পাছ লুটিয়ামক জীয়াই ৰাখি প্ৰ’জেষ্টেৰন উৎপাদন বহাল ৰাখে।

২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)

প্ৰশ্ন ১: পুৰুষ প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ সহায়ক গ্ৰন্থিবোৰৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ পুৰুষ প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ সহায়ক গ্ৰন্থি তিনিবিধ — ছেমিনেল ভেছিকল (এযোৰ), প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থি (এটা) আৰু বালবোইউৰেথ্ৰাল গ্ৰন্থি বা কাউপাৰ গ্ৰন্থি (এযোৰ)। এই গ্ৰন্থিবোৰে নিগৰোৱা ৰস বীৰ্যৰ তৰল অংশ তৈয়াৰ কৰে আৰু শুক্ৰাণুক পুষ্টি, সুৰক্ষা আৰু সঞ্চালনৰ মাধ্যম যোগায়।

প্ৰশ্ন ২: শুক্ৰাণুৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ এটা পৰিপক্ব শুক্ৰাণুৰ চাৰিটা অংশ থাকে — মূৰ (Head), ডিঙি (Neck), মধ্যভাগ (Middle piece) আৰু নেজ (Tail)। মূৰৰ ভিতৰত হেপ্লইড নিউক্লিয়াছ আৰু একৰ’জম থাকে। একৰ’জমত উৎসেচক থাকে যিয়ে নিষেচন কালত ডিম্বাণুৰ আৱৰণ ভেদ কৰাত সহায় কৰে। মধ্যভাগত অসংখ্য মাইট’কণ্ড্ৰিয়া থাকে যিয়ে চলাচলৰ বাবে ATP শক্তি যোগায়। নেজে শুক্ৰাণুক চলাচলৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: ডিম্বাণু সৃষ্টি (Oogenesis) আৰু শুক্ৰাণু সৃষ্টিৰ (Spermatogenesis) মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ শুক্ৰাণু সৃষ্টি শুক্ৰাশয়ত হয়, ই বয়ঃসন্ধিৰ পৰা আৰম্ভ হয় আৰু এটা স্পাৰ্মাটোগোনিয়াৰ পৰা চাৰিটা সক্ৰিয় শুক্ৰাণু সৃষ্টি হয়। ডিম্বাণু সৃষ্টি ডিম্বাশয়ত হয়, ভ্ৰূণাৱস্থাৰ পৰাই আৰম্ভ হয় আৰু এটা অগোনিয়াৰ পৰা মাত্ৰ এটা সক্ৰিয় ডিম্বাণু আৰু তিনিটা পোলাৰ বডী সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ৪: ইম্প্লান্টেশ্যন কাক বোলে?

উত্তৰঃ নিষেচনৰ পিছত নিষিক্ত ডিম্বাণুটো ক্ৰমাৎ বিভাজিত হৈ ব্লাষ্টোছিষ্ট অৱস্থাত উপনীত হয়। ব্লাষ্টোছিষ্টটো জৰায়ুৰ এণ্ড’মেট্ৰিয়ামৰ গাত সংলগ্ন হৈ গাঁথ খাই থকা প্ৰক্ৰিয়াটোক ইম্প্লান্টেশ্যন বোলে। এই প্ৰক্ৰিয়া সাধাৰণতে নিষেচনৰ ৬-৭ দিনৰ পিছত হয়।

প্ৰশ্ন ৫: প্লেচেণ্টাৰ কামসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ প্লেচেণ্টা মাতৃ আৰু ভ্ৰূণৰ মাজৰ যোগসূত্ৰ। ইয়াৰ মুখ্য কাম — (i) মাতৃৰ পৰা ভ্ৰূণলৈ অক্সিজেন আৰু পুষ্টি যোগান ধৰা, (ii) ভ্ৰূণৰ পৰা মাতৃলৈ কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড আৰু আৱৰ্জনা পদাৰ্থ অপসাৰণ, (iii) hCG, ইষ্ট্ৰোজেন, প্ৰ’জেষ্টেৰন আদি হৰ্ম’ন নিগৰাই গৰ্ভধাৰণ ৰক্ষণাবেক্ষণ কৰা আৰু (iv) ভ্ৰূণক সংক্ৰমণৰ পৰা সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা।

প্ৰশ্ন ৬ক: ৰজঃচক্ৰৰ চাৰিটা পৰ্যায় চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ ৰজঃচক্ৰৰ পৰ্যায়সমূহ — (i) ৰজঃস্ৰাৱ পৰ্যায় (১-৫ দিন) — এণ্ড’মেট্ৰিয়াম ভাঙি যায়, (ii) প্ৰলিফাৰেটিভ পৰ্যায় (৬-১৩ দিন) — ফলিকল বিকাশ আৰু ইষ্ট্ৰোজেন বৃদ্ধি, (iii) ডিম্বস্ফুটন (১৪ দিন) — LH-ৰ আকস্মিক বৃদ্ধিৰ ফলত অ’ছাইট নিৰ্গত, (iv) ছিক্ৰেটৰি পৰ্যায় (১৫-২৮ দিন) — কৰ্পাছ লুটিয়ামৰ পৰা প্ৰ’জেষ্টেৰন নিগৰোৱা।

প্ৰশ্ন ৬: ক’ল’ষ্ট্ৰামৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ প্ৰসৱৰ পিছৰ প্ৰথম কেইদিনৰ মাতৃদুগ্ধক ক’ল’ষ্ট্ৰাম বোলে। ইয়াত প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ এন্টিবডী (IgA), প্ৰ’টিন, ভিটামিন আৰু খনিজ পদাৰ্থ থাকে। ক’ল’ষ্ট্ৰামে নৱজাত শিশুৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বঢ়ায় আৰু পাচন তন্ত্ৰৰ বিকাশত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৬ক: ছাৰ্টলি কোষ আৰু লেডিগ কোষৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ ছাৰ্টলি কোষ ছেমিনিফেৰাছ নলিকাৰ ভিতৰত অৱস্থিত আৰু ই বিকাশগামী শুক্ৰাণুক পুষ্টি যোগায়। লেডিগ কোষ ছেমিনিফেৰাছ নলিকাৰ মাজৰ আন্তঃ-নলিকা স্থানত থাকে আৰু ই টেষ্টোষ্টেৰন হৰ্ম’ন নিগৰায়। ছাৰ্টলি কোষে FSH-ৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়, লেডিগ কোষে LH-ৰ প্ৰতি সঁহাৰি জনায়।

প্ৰশ্ন ৬খ: বীৰ্যৰ গঠন উপাদান লিখা।

উত্তৰঃ বীৰ্য (Semen) মূলতঃ শুক্ৰাণু আৰু সহায়ক গ্ৰন্থিৰ নিৰ্গত ৰসেৰে গঠিত। ইয়াত প্ৰায় ৬০% ছেমিনেল ভেছিকলৰ ৰস (ফ্ৰুক্টোজ, প্ৰ’ষ্টাগ্লেণ্ডিন), ৩০% প্ৰষ্টেট ৰস (ক্ষাৰীয়, এনজাইম যুক্ত), ৫% বালবোইউৰেথ্ৰাল ৰস আৰু ৫% শুক্ৰাণু থাকে।

প্ৰশ্ন ৭: FSH আৰু LH হৰ্ম’নৰ কাম লিখা।

উত্তৰঃ FSH (ফলিকল উদ্দীপক হৰ্ম’ন) আৰু LH (লুটিনাইজিং হৰ্ম’ন) দুয়োটা পিটুইটাৰি গ্ৰন্থিৰ পৰা নিগৰে। FSH-এ ডিম্বাশয়ত গ্ৰাফিয়ান ফলিকলৰ বিকাশ ঘটায় আৰু পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত শুক্ৰাণু সৃষ্টিত সহায় কৰে। LH-ৰ আকস্মিক বৃদ্ধিৰ ফলত ডিম্বস্ফুটন হয় আৰু কৰ্পাছ লুটিয়াম গঠন হয়। পুৰুষৰ ক্ষেত্ৰত LH-এ লেডিগ কোষৰ পৰা টেষ্টোষ্টেৰন নিগৰোৱাত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৮: ক্লিভেজ আৰু ম’ৰুলা কি?

উত্তৰঃ নিষেচনৰ পিছত জাইগটে ক্ৰমাৎ মাইটটিক বিভাজন আৰম্ভ কৰে। জাইগটৰ এই দ্ৰুত বিভাজনক ক্লিভেজ বোলে। ক্লিভেজৰ ফলত ২ → ৪ → ৮ → ১৬ কোষৰ এক ছিদ্ৰহীন কঠিন কোষপুঞ্জ সৃষ্টি হয় যাক ম’ৰুলা বোলে। ম’ৰুলা ফেলোপিয়ান নলীৰ মাজেদি জৰায়ুলৈ আগবাঢ়ি যায়।

৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Marks Questions)

প্ৰশ্ন ১: পুৰুষ প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ গঠন আৰু কাৰ্য বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ পুৰুষ প্ৰজনন তন্ত্ৰ মূলতঃ চাৰিটা মুখ্য অংশৰে গঠিত — (১) এযোৰ শুক্ৰাশয় (Testes): উদৰীয় গহ্বৰৰ বাহিৰত স্ক্ৰটামত অৱস্থিত। প্ৰতিটো শুক্ৰাশয়ত প্ৰায় ২৫০ টা শুক্ৰাশয় কোঠা আৰু প্ৰতি কোঠাত ১-৩ টা ছেমিনিফেৰাছ নলিকা থাকে। নলিকাৰ ভিতৰত ছাৰ্টলি কোষ আৰু বাহিৰত লেডিগ কোষ থাকে। (২) সহায়ক নলিকা: ৰেটে টেষ্টিছ → ভাছা ইফাৰেন্টিয়া → এপিডিডাইমিছ → ভাছ ডিফাৰেন্স → ইজাকুলেটৰি ডাক্ট → মূত্ৰনলী। এপিডিডাইমিছত শুক্ৰাণু পৰিপক্ব হয়। (৩) সহায়ক গ্ৰন্থি: ছেমিনেল ভেছিকল, প্ৰষ্টেট আৰু বালবোইউৰেথ্ৰাল গ্ৰন্থিয়ে বীৰ্যৰ তৰল প্ৰস্তুত কৰে। (৪) বাহ্যিক জননাংগ লিংগ (Penis): বীৰ্য নিগৰোৱাৰ অংগ। এই তন্ত্ৰৰ মুখ্য কাম শুক্ৰাণু সৃষ্টি, পৰিপক্বতা, সঞ্চয়ন আৰু মহিলা প্ৰজনন তন্ত্ৰলৈ স্থানান্তৰ। লগতে টেষ্টোষ্টেৰন হৰ্ম’ন উৎপন্ন কৰি গৌণ যৌন বৈশিষ্ট্যৰ বিকাশ ঘটায়।

প্ৰশ্ন ২: মহিলা প্ৰজনন তন্ত্ৰৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ মহিলা প্ৰজনন তন্ত্ৰ এযোৰ ডিম্বাশয়, এযোৰ ফেলোপিয়ান নলী, জৰায়ু, যোনি, বাহ্যিক জননাংগ আৰু এযোৰ স্তন গ্ৰন্থিৰে গঠিত। (১) ডিম্বাশয় (Ovary): উদৰীয় গহ্বৰত পেলভিছৰ দুয়োফালে অৱস্থিত। ইয়াত প্ৰিমৰ্ডিয়েল ফলিকল থাকে আৰু ই ডিম্বাণু সৃষ্টি কৰে আৰু ইষ্ট্ৰোজেন তথা প্ৰ’জেষ্টেৰন হৰ্ম’ন নিগৰায়। (২) ফেলোপিয়ান নলী: ইনফাণ্ডিবুলাম, এম্পুলা আৰু ইছ্থমাছ — এই তিনিটা অংশ থাকে। নিষেচন এম্পুলাত হয়। (৩) জৰায়ু (Uterus): পিয়াৰ আকৃতিৰ পেশীযুক্ত অংগ। ইয়াৰ গাঁথনি তিনিটা স্তৰৰে গঠিত — পেৰিমেট্ৰিয়াম, মায়’মেট্ৰিয়াম আৰু এণ্ড’মেট্ৰিয়াম। (৪) যোনি (Vagina): মৈথুন আৰু প্ৰসৱৰ পথ। (৫) বাৰ্থলিন গ্ৰন্থি: যোনিৰ মুখত অৱস্থিত আৰু পিচ্ছিল ৰস নিগৰায়। এই তন্ত্ৰৰ কাম ডিম্বাণু সৃষ্টি, নিষেচন, ভ্ৰূণৰ বিকাশ আৰু প্ৰসৱ।

প্ৰশ্ন ৩: মানুহৰ ৰজঃচক্ৰৰ বিভিন্ন পৰ্যায় বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ মানুহৰ ৰজঃচক্ৰ গড়ে ২৮ দিনৰ আৰু ইয়াত চাৰিটা পৰ্যায় থাকে — (১) ৰজঃস্ৰাৱ পৰ্যায় (Menstrual phase, ১-৫ দিন): জৰায়ুৰ এণ্ড’মেট্ৰিয়াম স্তৰটো ভাঙি যায় আৰু তেজৰ লগে লগে যোনিৰ পৰা নিৰ্গত হয়। (২) ফলিকুলাৰ/প্ৰলিফাৰেটিভ পৰ্যায় (৬-১৩ দিন): FSH ৰ প্ৰভাৱত ডিম্বাশয়ত গ্ৰাফিয়ান ফলিকল বিকাশ লাভ কৰে আৰু ইষ্ট্ৰোজেন নিগৰায়। ইষ্ট্ৰোজেনৰ প্ৰভাৱত এণ্ড’মেট্ৰিয়াম পুনৰ গঠিত হয়। (৩) ডিম্বস্ফুটন পৰ্যায় (Ovulation, ১৪ দিন): LH ৰ আকস্মিক বৃদ্ধিৰ ফলত গ্ৰাফিয়ান ফলিকল ভাঙি ছেকেণ্ডাৰী অ’ছাইট নিৰ্গত হয়। (৪) লুটিয়েল/ছিক্ৰেটৰি পৰ্যায় (১৫-২৮ দিন): ভঙা ফলিকলটো কৰ্পাছ লুটিয়ামত পৰিণত হৈ প্ৰ’জেষ্টেৰন নিগৰায়। নিষেচন নহ’লে কৰ্পাছ লুটিয়াম ক্ষীণ হয় আৰু পৰৱৰ্তী ৰজঃস্ৰাৱ আৰম্ভ হয়।

প্ৰশ্ন ৪: নিষেচন আৰু ইম্প্লান্টেশ্যন প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ মৈথুনৰ সময়ত পুৰুষৰ বীৰ্য মহিলাৰ যোনিত নিগৰায়। শুক্ৰাণুবোৰ যোনি → জৰায়ু → ফেলোপিয়ান নলীৰ এম্পুলা অংশলৈ যাত্ৰা কৰে। এম্পুলাত যেতিয়া ছেকেণ্ডাৰী অ’ছাইটটোৰ লগত শুক্ৰাণুৰ মিলন হয় তেতিয়া ইয়াক নিষেচন বোলে। নিষেচনৰ ফলত ডিপ্লইড জাইগট সৃষ্টি হয়। জাইগটটো ক্ৰমাৎ মাইটটিক বিভাজনৰ যোগেদি ২ → ৪ → ৮ → ১৬ কোষৰ ম’ৰুলালৈ পৰিৱৰ্তিত হয়। ম’ৰুলাটো জৰায়ুলৈ আগবাঢ়ি যোৱাৰ সময়ত ব্লাষ্টোছিষ্টত পৰিৱৰ্তিত হয় য’ত ভিতৰত ইনাৰ চেল মাছ আৰু বাহিৰৰ ট্ৰফোব্লাষ্ট থাকে। নিষেচনৰ ৬-৭ দিনৰ পিছত ব্লাষ্টোছিষ্টটো জৰায়ুৰ এণ্ড’মেট্ৰিয়ামৰ গাত সংলগ্ন হয়, ইয়াকে ইম্প্লান্টেশ্যন বোলে। ইম্প্লান্টেশ্যনৰ পিছত প্লেচেণ্টা গঠন হয় আৰু গৰ্ভধাৰণ আৰম্ভ হয়।

প্ৰশ্ন ৫: পাৰ্টিউৰিশ্যন আৰু স্তন্যপান প্ৰক্ৰিয়া আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ মানুহৰ গৰ্ভধাৰণ কাল প্ৰায় ২৮০ দিন বা ৪০ সপ্তাহ। এই কাল উকলিলে জৰায়ুৰ পৰা ভ্ৰূণৰ প্ৰসৱ ঘটে যাক পাৰ্টিউৰিশ্যন বোলে। প্ৰসৱ এটা জটিল নিউৰোএণ্ড’ক্ৰাইন প্ৰক্ৰিয়া। গৰ্ভাৱস্থাৰ অন্তিম ভাগত পিটুইটাৰিৰ পৰা অক্সিটচিন হৰ্ম’ন নিগৰিব ধৰে যিয়ে জৰায়ুৰ পেশীক সংকুচিত কৰে। এই সংকোচনৰ ফলত প্ৰথমে গৰ্ভজল পেলোৱা ভাঙে আৰু পাছত ভ্ৰূণটো বাহিৰলৈ ওলায়। নাবেলৰ নাৰীডালো কটাৰ পিছত শিশুটো স্বতন্ত্ৰ জীৱন আৰম্ভ কৰে। প্ৰসৱৰ পিছত মাতৃৰ স্তন গ্ৰন্থিৰ পৰা দুগ্ধ নিগৰিব ধৰে যাক স্তন্যপান (Lactation) বোলে। প্ৰথম কেইদিনৰ দুগ্ধক ক’ল’ষ্ট্ৰাম বোলে যিটোত ৰোগ প্ৰতিৰোধী এন্টিবডী থাকে। প্ৰ’লেক্টিন হৰ্ম’নে দুগ্ধ উৎপাদনত আৰু অক্সিটচিনে দুগ্ধ নিৰ্গমনত সহায় কৰে। স্তন্যপানে শিশুৰ স্বাস্থ্য আৰু মাতৃ-শিশু সম্পৰ্কৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ।

প্ৰশ্ন ৬ক: ডিম্বাণু সৃষ্টি (Oogenesis) প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ ডিম্বাণু সৃষ্টি বা ও’জেনেছিছ প্ৰক্ৰিয়া মহিলাৰ ডিম্বাশয়ত সংঘটিত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া ভ্ৰূণাৱস্থাৰ পৰাই আৰম্ভ হয়। (১) গুণন পৰ্যায়: ভ্ৰূণৰ ডিম্বাশয়ত ডিপ্লইড অগোনিয়া (২n) সমসূত্ৰী বিভাজনৰ যোগেদি বৃদ্ধি পায়। (২) বৃদ্ধি পৰ্যায়: অগোনিয়া আকাৰত বৃদ্ধি পাই প্ৰাইমাৰী অ’ছাইট (২n) হয়। ভ্ৰূণাৱস্থাতে এই কোষবোৰ প্ৰথম অৰ্ধসূত্ৰী বিভাজনৰ প্ৰফেজ-Iত আবদ্ধ হৈ থাকে। (৩) পৰিপক্বতা পৰ্যায়: বয়ঃসন্ধি কালত প্ৰাইমাৰী অ’ছাইটে প্ৰথম অৰ্ধসূত্ৰী বিভাজন সম্পূৰ্ণ কৰি এটা ছেকেণ্ডাৰী অ’ছাইট (n) আৰু এটা প্ৰথম পোলাৰ বডী সৃষ্টি কৰে। নিষেচনৰ সময়ত ছেকেণ্ডাৰী অ’ছাইটে দ্বিতীয় অৰ্ধসূত্ৰী বিভাজন সম্পূৰ্ণ কৰি এটা অ’ভাম আৰু এটা দ্বিতীয় পোলাৰ বডী সৃষ্টি কৰে। এইদৰে এটা অগোনিয়াৰ পৰা মাত্ৰ এটা সক্ৰিয় ডিম্বাণু সৃষ্টি হয়।

প্ৰশ্ন ৫ক: প্লেচেণ্টাৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ প্লেচেণ্টা মাতৃ আৰু ভ্ৰূণৰ মাজৰ এক অস্থায়ী যোগসূত্ৰকাৰী অংগ। ই ব্লাষ্টোছিষ্টৰ ট্ৰফোব্লাষ্ট স্তৰৰ পৰা ক’ৰিয়’নিক ভিলাই আৰু মাতৃৰ এণ্ড’মেট্ৰিয়ামৰ পৰা ডেছিডুৱাৰে গঠিত। প্লেচেণ্টাৰ মাজেৰে ভ্ৰূণৰ ৰক্ত আৰু মাতৃৰ ৰক্ত প্ৰত্যক্ষ মিলন নহ’লেও বিভিন্ন পদাৰ্থৰ আদান-প্ৰদান হয়। কাৰ্যসমূহ — (i) পুষ্টি যোগান, (ii) গেছ বিনিময় (অক্সিজেন/CO2), (iii) আৱৰ্জনা পদাৰ্থ অপসাৰণ, (iv) ভ্ৰূণৰ সুৰক্ষা, (v) hCG, ইষ্ট্ৰোজেন আৰু প্ৰ’জেষ্টেৰন আদি হৰ্ম’ন উৎপাদন। প্লেচেণ্টাই সংক্ৰমণৰ বিৰুদ্ধে আংশিক বাধা প্ৰাচীৰ হিচাপেও কাম কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: শুক্ৰাণু সৃষ্টি (Spermatogenesis) প্ৰক্ৰিয়া বিশদভাৱে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ শুক্ৰাণু সৃষ্টি বা স্পাৰ্মাট’জেনেছিছ প্ৰক্ৰিয়া পুৰুষৰ শুক্ৰাশয়ৰ ছেমিনিফেৰাছ নলিকাত সংঘটিত হয়। এই প্ৰক্ৰিয়া বয়ঃসন্ধি কালৰ পৰা আৰম্ভ হয় আৰু জীৱনৰ অন্তলৈকে চলি থাকে। প্ৰক্ৰিয়াটো নিম্নলিখিত পৰ্যায়ৰে সম্পন্ন হয় — (১) গুণন পৰ্যায়: ছেমিনিফেৰাছ নলিকাৰ আৱৰণৰ ডিপ্লইড স্পাৰ্মাটোগোনিয়া (২n) সমসূত্ৰী বিভাজনৰ যোগেদি বৃদ্ধি পায়। (২) বৃদ্ধি পৰ্যায়: কিছুমান স্পাৰ্মাটোগোনিয়া আকাৰত বৃদ্ধি পাই প্ৰাইমাৰী স্পাৰ্মাটোছাইট (২n) হয়। (৩) পৰিপক্বতা পৰ্যায়: প্ৰাইমাৰী স্পাৰ্মাটোছাইটে প্ৰথম অৰ্ধসূত্ৰী বিভাজন কৰি দুটা ছেকেণ্ডাৰী স্পাৰ্মাটোছাইট (n) আৰু পাছত দ্বিতীয় অৰ্ধসূত্ৰী বিভাজন কৰি চাৰিটা স্পাৰ্মাটিড (n) সৃষ্টি কৰে। (৪) স্পাৰ্মিয়’জেনেছিছ: স্পাৰ্মাটিডবোৰ ক্ৰমাৎ পৰিৱৰ্তিত হৈ পৰিপক্ব স্পাৰ্মাটোজোৱা বা শুক্ৰাণুত পৰিণত হয়। ছাৰ্টলি কোষে এই প্ৰক্ৰিয়াত পুষ্টি আৰু পৰিৱেশ যোগায় আৰু লেডিগ কোষৰ টেষ্টোষ্টেৰনে গোটেই প্ৰক্ৰিয়াটো নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

---

বহু বিকল্পিত প্ৰশ্ন (MCQ)

প্ৰশ্ন ১: মানুহৰ শুক্ৰাশয় ক’ত অৱস্থিত?
(ক) উদৰীয় গহ্বৰত (খ) স্ক্ৰটামত (গ) পেলভিছত (ঘ) বুকুত
উত্তৰঃ (খ) স্ক্ৰটামত

প্ৰশ্ন ২: টেষ্টোষ্টেৰন উৎপন্ন কৰা কোষটো হ’ল —
(ক) ছাৰ্টলি কোষ (খ) লেডিগ কোষ (গ) স্পাৰ্মাটোগোনিয়া (ঘ) এপিথেলিয়েল কোষ
উত্তৰঃ (খ) লেডিগ কোষ

প্ৰশ্ন ৩: নিষেচন স্থল হ’ল —
(ক) জৰায়ু (খ) ডিম্বাশয় (গ) ফেলোপিয়ান নলীৰ এম্পুলা (ঘ) যোনি
উত্তৰঃ (গ) ফেলোপিয়ান নলীৰ এম্পুলা

প্ৰশ্ন ৪: ৰজঃচক্ৰৰ গড় কাল কিমান?
(ক) ২১ দিন (খ) ২৮ দিন (গ) ৩০ দিন (ঘ) ৩৫ দিন
উত্তৰঃ (খ) ২৮ দিন

প্ৰশ্ন ৫: ডিম্বস্ফুটন কোনদিনা হয়?
(ক) ৭ দিন (খ) ১০ দিন (গ) ১৪ দিন (ঘ) ২১ দিন
উত্তৰঃ (গ) ১৪ দিন

প্ৰশ্ন ৬: মানৱ গৰ্ভধাৰণ কাল প্ৰায় —
(ক) ২৫০ দিন (খ) ২৬০ দিন (গ) ২৮০ দিন (ঘ) ৩০০ দিন
উত্তৰঃ (গ) ২৮০ দিন

প্ৰশ্ন ৭: প্ৰসৱত সহায় কৰা হৰ্ম’নটো হ’ল —
(ক) ইনছুলিন (খ) অক্সিটচিন (গ) থাইৰক্সিন (ঘ) কৰ্টিজল
উত্তৰঃ (খ) অক্সিটচিন

প্ৰশ্ন ৮: দুগ্ধ উৎপাদনত সহায় কৰা হৰ্ম’নটো হ’ল —
(ক) FSH (খ) LH (গ) প্ৰ’লেক্টিন (ঘ) ADH
উত্তৰঃ (গ) প্ৰ’লেক্টিন

প্ৰশ্ন ৯: ডিম্বস্ফুটনৰ আগত কোনটো হৰ্ম’ন আকস্মিকভাৱে বৃদ্ধি পায়?
(ক) FSH (খ) LH (গ) প্ৰ’জেষ্টেৰন (ঘ) ইষ্ট্ৰোজেন
উত্তৰঃ (খ) LH

প্ৰশ্ন ১০: শুক্ৰাণুৰ মূৰৰ আৱৰণটোক কি বোলে?
(ক) একৰ’জম (খ) ফ্লেজেলা (গ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া (ঘ) নিউক্লিয়াছ
উত্তৰঃ (ক) একৰ’জম

প্ৰশ্ন ১১: মানুহৰ ভ্ৰূণৰ ইম্প্লান্টেশ্যন কোন স্থানত হয়?
(ক) ফেলোপিয়ান নলী (খ) ডিম্বাশয় (গ) এণ্ড’মেট্ৰিয়াম (ঘ) যোনি
উত্তৰঃ (গ) এণ্ড’মেট্ৰিয়াম

প্ৰশ্ন ১২: ছেকেণ্ডাৰী অ’ছাইটত ক্ৰোম’জ’মৰ সংখ্যা —
(ক) ২৩ (খ) ৪৬ (গ) ৪৪ (ঘ) ৬৯
উত্তৰঃ (ক) ২৩

প্ৰশ্ন ১৩: বীৰ্যৰ মুখ্য তৰল উপাদান নিগৰোৱা গ্ৰন্থিটো হ’ল —
(ক) প্ৰষ্টেট (খ) ছেমিনেল ভেছিকল (গ) বাৰ্থলিন (ঘ) এড্ৰিনেল
উত্তৰঃ (খ) ছেমিনেল ভেছিকল

প্ৰশ্ন ১৪: hCG হৰ্ম’ন নিগৰোৱা গাঁথনিটো হ’ল —
(ক) প্লেচেণ্টা (খ) ডিম্বাশয় (গ) পিটুইটাৰি (ঘ) থাইৰয়ড
উত্তৰঃ (ক) প্লেচেণ্টা

প্ৰশ্ন ১৫: মানৱ শুক্ৰাণুৰ মধ্যভাগত প্ৰচুৰ পৰিমাণে কোনটো অংগাণু থাকে?
(ক) ৰাইব’জ’ম (খ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া (গ) লাইজ’জ’ম (ঘ) এণ্ড’প্লাজমিক ৰেটিকুলাম
উত্তৰঃ (খ) মাইট’কণ্ড্ৰিয়া

খালী ঠাই পূৰণ (Fill in the Blanks)

প্ৰশ্ন ১: শুক্ৰাণু সৃষ্টি ____________ নলিকাত হয়।
উত্তৰঃ ছেমিনিফেৰাছ

প্ৰশ্ন ২: ____________ কোষে টেষ্টোষ্টেৰন উৎপন্ন কৰে।
উত্তৰঃ লেডিগ

প্ৰশ্ন ৩: নিষেচন ফেলোপিয়ান নলীৰ ____________ অংশত হয়।
উত্তৰঃ এম্পুলা

প্ৰশ্ন ৪: ৰজঃচক্ৰৰ গড় কাল ____________ দিনৰ।
উত্তৰঃ ২৮

প্ৰশ্ন ৫: মাতৃদুগ্ধৰ প্ৰথম ৰূপটোক ____________ বোলে।
উত্তৰঃ ক’ল’ষ্ট্ৰাম

প্ৰশ্ন ৬: মানৱ গৰ্ভধাৰণ কাল প্ৰায় ____________ দিন।
উত্তৰঃ ২৮০

প্ৰশ্ন ৭: ডিম্বস্ফুটনৰ পিছত ভঙা ফলিকল ____________ ত পৰিৱৰ্তিত হয়।
উত্তৰঃ কৰ্পাছ লুটিয়াম

প্ৰশ্ন ৮: পুৰুষ যৌন হৰ্ম’নটোৰ নাম ____________।
উত্তৰঃ টেষ্টোষ্টেৰন

সঁচা/মিছা (True/False)

প্ৰশ্ন ১: শুক্ৰাশয় উদৰীয় গহ্বৰৰ ভিতৰত অৱস্থিত।
উত্তৰঃ মিছা

প্ৰশ্ন ২: ছাৰ্টলি কোষে শুক্ৰাণুক পুষ্টি যোগায়।
উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ৩: ডিম্বস্ফুটন ৰজঃচক্ৰৰ ৭ দিনৰ দিনা হয়।
উত্তৰঃ মিছা

প্ৰশ্ন ৪: অক্সিটচিনে প্ৰসৱত সহায় কৰে।
উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ৫: ক’ল’ষ্ট্ৰামত এন্টিবডী নাথাকে।
উত্তৰঃ মিছা

প্ৰশ্ন ৬: নিষেচন জৰায়ুত হয়।
উত্তৰঃ মিছা

প্ৰশ্ন ৭: প্ৰ’লেক্টিনে দুগ্ধ উৎপাদনত সহায় কৰে।
উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন ৮: প্লেচেণ্টাই hCG হৰ্ম’ন নিগৰায়।
উত্তৰঃ সঁচা

---

শব্দাৰ্থ (Glossary)

ইংৰাজী শব্দ	অসমীয়া অৰ্থ
Testes	শুক্ৰাশয়
Ovary	ডিম্বাশয়
Seminiferous tubule	ছেমিনিফেৰাছ নলিকা
Sertoli cell	ছাৰ্টলি কোষ
Leydig cell	লেডিগ কোষ
Epididymis	এপিডিডাইমিছ
Vas deferens	ভাছ ডিফাৰেন্স
Spermatogenesis	শুক্ৰাণু সৃষ্টি
Oogenesis	ডিম্বাণু সৃষ্টি
Spermatozoon	শুক্ৰাণু
Ovum	ডিম্বাণু
Acrosome	একৰ’জম
Fallopian tube	ফেলোপিয়ান নলী
Uterus	জৰায়ু
Vagina	যোনি
Menstrual cycle	ৰজঃচক্ৰ
Ovulation	ডিম্বস্ফুটন
Fertilisation	নিষেচন
Zygote	জাইগট
Cleavage	ক্লিভেজ
Morula	ম’ৰুলা
Blastocyst	ব্লাষ্টোছিষ্ট
Implantation	ইম্প্লান্টেশ্যন
Placenta	প্লেচেণ্টা
Gestation	গৰ্ভধাৰণ
Parturition	প্ৰসৱ
Lactation	স্তন্যপান
Colostrum	ক’ল’ষ্ট্ৰাম
Oxytocin	অক্সিটচিন
Prolactin	প্ৰ’লেক্টিন
FSH	ফলিকল উদ্দীপক হৰ্ম’ন
LH	লুটিনাইজিং হৰ্ম’ন
Oestrogen	ইষ্ট্ৰোজেন
Progesterone	প্ৰ’জেষ্টেৰন
Testosterone	টেষ্টোষ্টেৰন
Corpus luteum	কৰ্পাছ লুটিয়াম
Endometrium	এণ্ড’মেট্ৰিয়াম
Bartholin’s gland	বাৰ্থলিন গ্ৰন্থি
Prostate gland	প্ৰষ্টেট গ্ৰন্থি
Seminal vesicle	ছেমিনেল ভেছিকল
Bulbourethral gland	বালবোইউৰেথ্ৰাল গ্ৰন্থি
Scrotum	স্ক্ৰটাম
Penis	লিংগ
Spermatogonia	স্পাৰ্মাটোগোনিয়া
Oogonia	অগোনিয়া
Polar body	পোলাৰ বডী
Graafian follicle	গ্ৰাফিয়ান ফলিকল
Trophoblast	ট্ৰফোব্লাষ্ট
Inner cell mass	ভিতৰৰ কোষপুঞ্জ
Umbilical cord	নাবেলৰ নাৰী
Amniotic fluid	গৰ্ভজল
Spermiogenesis	স্পাৰ্মিয়’জেনেছিছ
hCG	মানৱ ক’ৰিয়’নিক গণাড’ট্ৰপিন
Cervix	জৰায়ু-গ্ৰীৱা
Ejaculation	বীৰ্যপাত
Semen	বীৰ্য
GnRH	গণাড’ট্ৰপিন উদ্দীপক হৰ্ম’ন
Primordial follicle	প্ৰিমৰ্ডিয়েল ফলিকল
Ampulla	এম্পুলা
Myometrium	মায়’মেট্ৰিয়াম
Perimetrium	পেৰিমেট্ৰিয়াম