ফুল উদ্ভিদৰ যৌন প্ৰজনন

নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পাঠত আমি ASSEB দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞানৰ দ্বিতীয় অধ্যায় “ফুল উদ্ভিদৰ যৌন প্ৰজনন”ৰ বিশদ আলোচনা কৰিম। ফুল হৈছে আবৃতবীজী উদ্ভিদৰ প্ৰজনন একক, য’ত পুংকেশৰ আৰু গৰ্ভকেশৰৰ মাজত পৰাগযোগ আৰু নিষেচন ঘটি বীজ আৰু ফল গঠন হয়। এই অধ্যায়ৰ পৰা পৰীক্ষাত নিশ্চিতভাৱে প্ৰশ্ন আহে।

---

সাৰাংশ

ফুল উদ্ভিদৰ যৌন প্ৰজননৰ আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় গাঠনিক একক হৈছে ফুল। ফুলত প্ৰধানকৈ চাৰিটা স্তৱক থাকে — বৃতি (Calyx), দল (Corolla), পুংকেশৰ (Androecium) আৰু গৰ্ভকেশৰ (Gynoecium)। ইয়াৰ ভিতৰত পুংকেশৰ আৰু গৰ্ভকেশৰ হৈছে যৌন প্ৰজননৰ মূল অংগ। যৌন প্ৰজনন প্ৰক্ৰিয়াটোক তিনিটা পৰ্যায়ত ভগাব পাৰি — পূৰ্ব-নিষেচন (Pre-fertilisation), নিষেচন (Fertilisation) আৰু পৰ-নিষেচন (Post-fertilisation) পৰ্যায়।

পূৰ্ব-নিষেচন পৰ্যায়ত পুংকেশৰৰ পৰাগধানীত (Anther) মাইক্ৰ’স্প’ৰ’জেনেচিছৰ দ্বাৰা পৰাগৰেণু (Pollen grain) গঠন হয়। পৰাগধানীত চাৰিটা পৰাগস্থলী (Microsporangium) থাকে, য’ত পৰাগ মাতৃকোষৰ পৰা মিয়’চিছৰ দ্বাৰা পৰাগৰেণুৰ চতুষ্ক (Tetrad) উৎপন্ন হয়। গৰ্ভকেশৰৰ ডিম্বাশয়ত ডিম্বক (Ovule = মেগাস্প’ৰেঞ্জিয়াম) থাকে, য’ত মেগাস্প’ৰ’জেনেচিছৰ দ্বাৰা ভ্ৰূণস্থলী (Embryo Sac) সৃষ্টি হয়। পৰিপক্ব ভ্ৰূণস্থলী হৈছে ৭-কোষীয় আৰু ৮-কেন্দ্ৰিকযুক্ত (3 antipodal + 2 synergid + 1 egg + 1 central cell with 2 polar nuclei)।

পৰাগযোগ (Pollination) হৈছে পৰাগধানীৰ পৰা গৰ্ভমুণ্ডলৈ পৰাগৰেণু স্থানান্তৰিত হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। ই দুই ধৰণৰ — স্বপৰাগযোগ (Self-pollination: Autogamy, Geitonogamy) আৰু পৰপৰাগযোগ (Cross-pollination: Xenogamy)। পৰাগযোগৰ মাধ্যম হিচাপে বতাহ (Anemophily), পানী (Hydrophily), পতংগ (Entomophily) আৰু চৰাই (Ornithophily) কাম কৰে। স্বপৰাগযোগ প্ৰতিৰোধ কৰিবলৈ উদ্ভিদে বিভিন্ন আউটব্ৰীডিং কৌশল (Dichogamy, Herkogamy, Self-incompatibility, Heterostyly) গ্ৰহণ কৰে। পৰাগ-গৰ্ভমুণ্ড আন্তঃক্ৰিয়াত (Pollen-Pistil Interaction) সংগতিপূৰ্ণ পৰাগৰেণুৱে কেৱল অংকুৰিত হয়।

দ্বৈত নিষেচন (Double Fertilisation) আবৃতবীজী উদ্ভিদৰ এক বৈশিষ্ট্যপূৰ্ণ ঘটনা যিটো S.G. Nawaschin-এ ১৮৯৮ চনত আৱিষ্কাৰ কৰে। এটা শুক্ৰাণু কোষে ডিম্বকোষৰ (Egg) সৈতে মিলি যুগ্মন (Syngamy) ঘটাই ২n যুগ্মজ (Zygote) সৃষ্টি কৰে; আনটো শুক্ৰাণুৱে দুটা মেৰু-কেন্দ্ৰিকৰ সৈতে মিলি ৩n প্ৰাথমিক ভ্ৰূণপোষ কেন্দ্ৰিক (PEN) গঠন কৰে — এই প্ৰক্ৰিয়াক ত্ৰৈ-যুগ্মন (Triple Fusion) বোলে। পৰৱৰ্তী পৰ্যায়ত যুগ্মজৰ পৰা ভ্ৰূণ (দ্বিবীজপত্ৰীত হৃদয়াকৃতি/টৰপেডো অৱস্থা; একবীজপত্ৰীত স্কুটেলামসহ), PEN-ৰ পৰা ভ্ৰূণপোষ (Endosperm), ডিম্বকৰ পৰা বীজ আৰু ডিম্বাশয়ৰ পৰা ফল গঠন হয়। কেতিয়াবা নিষেচন নোহোৱাকৈও বীজ গঠন হয় — ইয়াক এপ’মিক্সিছ (Apomixis) বোলে। এটা বীজত একাধিক ভ্ৰূণ থকা ঘটনাটোক পলিএম্ব্ৰিঅনি (Polyembryony) বোলে।

---

Summary (English)

Sexual reproduction in flowering plants centers on the flower as the reproductive unit. Pre-fertilisation events include microsporogenesis in the anther — the four-lobed structure where pollen mother cells undergo meiosis to form pollen grains — and megasporogenesis in the ovule, where one functional megaspore develops into a 7-celled, 8-nucleate embryo sac (Polygonum type) containing the egg apparatus, polar nuclei, and antipodal cells. Pollination, the transfer of pollen from anther to stigma, may be autogamous, geitonogamous, or xenogamous, and is mediated by wind, water, insects, or birds. Outbreeding devices such as dichogamy, herkogamy, self-incompatibility, and heterostyly promote cross-pollination. Pollen-pistil interaction allows only compatible grains to germinate. Double fertilisation, discovered by Nawaschin and Strasburger, involves syngamy producing a diploid zygote and triple fusion forming a triploid primary endosperm nucleus. Post-fertilisation, the zygote forms the embryo, the endosperm nourishes it, the ovule matures into the seed, and the ovary develops into the fruit. Apomixis and polyembryony are notable variations.

---

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (১ নম্বৰ)

প্ৰশ্ন ১: ফুল কাক বোলে?

উত্তৰঃ আবৃতবীজী উদ্ভিদৰ ৰূপান্তৰিত প্ৰজনন কাণ্ডকেই ফুল বোলে।

প্ৰশ্ন ২: পৰিপক্ব ভ্ৰূণস্থলীত কেইটা কেন্দ্ৰিক থাকে?

উত্তৰঃ ৭-কোষযুক্ত ৮-কেন্দ্ৰিক।

প্ৰশ্ন ৩: প্ৰাথমিক ভ্ৰূণপোষ কেন্দ্ৰিকৰ প্ৰকৃতি কি?

উত্তৰঃ ত্ৰিগুণিত (Triploid, 3n)।

প্ৰশ্ন ৪: দ্বৈত নিষেচন কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?

উত্তৰঃ S.G. Nawaschin-এ ১৮৯৮ চনত।

প্ৰশ্ন ৫: Autogamy কাক বোলে?

উত্তৰঃ একেটা ফুলৰ পৰাগ একেটা ফুলৰে গৰ্ভমুণ্ডত পৰাকেই Autogamy বোলে।

প্ৰশ্ন ৬: Xenogamy কাক বোলে?

উত্তৰঃ ভিন্ন উদ্ভিদৰ ফুলৰ মাজত হোৱা পৰপৰাগযোগকেই Xenogamy বোলে।

প্ৰশ্ন ৭: পানীৰ দ্বাৰা পৰাগযোগক কি বোলে?

উত্তৰঃ Hydrophily।

প্ৰশ্ন ৮: Apomixis কাক বোলে?

উত্তৰঃ নিষেচন নোহোৱাকৈ বীজ গঠন হোৱাটোকেই এপ’মিক্সিছ বোলে।

প্ৰশ্ন ৯: Polyembryony কাক বোলে?

উত্তৰঃ এটা বীজৰ ভিতৰত একাধিক ভ্ৰূণৰ উপস্থিতিকেই Polyembryony বোলে।

প্ৰশ্ন ১০: Tapetum-ৰ কাম কি?

উত্তৰঃ মাইক্ৰ’স্প’ৰৰ পুষ্টি যোগান ধৰা।

প্ৰশ্ন ১১: Sporopollenin কি?

উত্তৰঃ পৰাগৰেণুৰ Exine স্তৰ গঠন কৰা অতি কঠিন আৰু ক্ষয়-প্ৰতিৰোধী জৈৱ পদাৰ্থ।

প্ৰশ্ন ১২: Filiform Apparatus কি?

উত্তৰঃ সিনাৰ্জিড কোষৰ মাইক্ৰ’পাইল প্ৰান্তত থকা সূতা-আকৃতিৰ বিশেষ গঠন যিয়ে পৰাগনলিকাক ভ্ৰূণস্থলীত পথ-প্ৰদৰ্শন কৰে।

প্ৰশ্ন ১৩: Parthenocarpy কাক বোলে?

উত্তৰঃ নিষেচন নোহোৱাকৈ ফল গঠন হোৱাকেই Parthenocarpy বোলে। উদাহৰণ — কল।

প্ৰশ্ন ১৪: ভ্ৰূণস্থলীৰ কোনটো কোষ ভ্ৰূণপোষ গঠন কৰে?

উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় কোষৰ দুটা মেৰু-কেন্দ্ৰিকেৰে গঠিত প্ৰাথমিক ভ্ৰূণপোষ কেন্দ্ৰিক (PEN)।

প্ৰশ্ন ১৫: পৰাগনলিকাই ভ্ৰূণস্থলীত প্ৰৱেশৰ সাধাৰণ পথ কি?

উত্তৰঃ Porogamy (মাইক্ৰ’পাইলৰ মাজেদি প্ৰৱেশ)।

প্ৰশ্ন ১৬: Pollen Bank কি?

উত্তৰঃ দীৰ্ঘকালৰ বাবে কম তাপমাত্ৰাত (-১৯৬° চে.) তৰল নাইট্ৰ’জেনত পৰাগৰেণু সংৰক্ষণ কৰা ভাণ্ডাৰকেই Pollen Bank বোলে।

প্ৰশ্ন ১৭: Perisperm কাক বোলে?

উত্তৰঃ পৰিপক্ব বীজত Nucellus অৱশিষ্ট হৈ যিটো অংশ থাকে সেইটোকেই Perisperm বোলে। উদাহৰণ — গোলমৰিচ, বিট।

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (২-৩ নম্বৰ)

প্ৰশ্ন ১: পৰাগধানীৰ গঠন বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ পৰাগধানী সাধাৰণতে দ্বিপালিকা (Dithecous) আৰু চাৰিপালিকা (Tetrasporangiate) হয়। ইয়াত চাৰিটা মাইক্ৰ’স্প’ৰেঞ্জিয়াম থাকে, প্ৰতিটো ৪টা স্তৰৰে গঠিত — Epidermis, Endothecium, Middle layer আৰু Tapetum। কেন্দ্ৰীয় অংশত স্প’ৰ’জেনাছ কলা থাকে যিয়ে মিয়’চিছৰ দ্বাৰা পৰাগৰেণু সৃষ্টি কৰে।

প্ৰশ্ন ২: Microsporogenesis কাক বোলে?

উত্তৰঃ পৰাগ মাতৃকোষ (Pollen Mother Cell)-ৰ পৰা মিয়’চিছ বিভাজনৰ দ্বাৰা চাৰিটা একক হেপ্লইড পৰাগৰেণু (Microspore Tetrad) সৃষ্টি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকেই Microsporogenesis বোলে। ই পৰাগধানীৰ মাইক্ৰ’স্প’ৰেঞ্জিয়ামত ঘটে।

প্ৰশ্ন ৩: Megasporogenesis কাক বোলে?

উত্তৰঃ ডিম্বকৰ ভিতৰত থকা মেগাস্প’ৰ মাতৃকোষৰ পৰা মিয়’চিছৰ দ্বাৰা চাৰিটা মেগাস্প’ৰ গঠন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকেই Megasporogenesis বোলে। ইয়াৰে কেৱল এটাই ক্ৰিয়াশীল হৈ ভ্ৰূণস্থলী গঠন কৰে।

প্ৰশ্ন ৪: Geitonogamy আৰু Xenogamy-ৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ Geitonogamy-ত একেটা উদ্ভিদৰ এটা ফুলৰ পৰাগ একে উদ্ভিদৰে আন এটা ফুলৰ গৰ্ভমুণ্ডত পৰে; ই কাৰ্যকৰীভাৱে পৰপৰাগযোগ যদিও বংশগতভাৱে স্বপৰাগযোগৰ দৰে। Xenogamy-ত পৃথক উদ্ভিদৰ মাজত পৰাগযোগ ঘটে; এইটোৱেই প্ৰকৃত পৰপৰাগযোগ।

প্ৰশ্ন ৫: Triple Fusion কাক বোলে?

উত্তৰঃ দ্বিতীয় শুক্ৰাণু কোষৰ লগত ভ্ৰূণস্থলীৰ দুটা মেৰু-কেন্দ্ৰিকৰ মিলনৰ ফলত ৩n প্ৰাথমিক ভ্ৰূণপোষ কেন্দ্ৰিক (PEN) গঠন হোৱা প্ৰক্ৰিয়াকেই Triple Fusion বা ত্ৰৈ-যুগ্মন বোলে।

প্ৰশ্ন ৬: Outbreeding device-ৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ (i) Dichogamy — পৰাগধানী আৰু গৰ্ভমুণ্ড ভিন্ন সময়ত পৰিপক্ব হয়। (ii) Self-incompatibility — একে উদ্ভিদৰ পৰাগে নিজৰে গৰ্ভমুণ্ডত অংকুৰিত হ’ব নোৱাৰে।

প্ৰশ্ন ৭: Anemophily আৰু Entomophily-ৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুৱাওক।

উত্তৰঃ Anemophily-ত বতাহৰ দ্বাৰা পৰাগযোগ ঘটে; ফুল সৰু, ৰং নথকা, গন্ধ নথকা, পৰাগৰেণু হালধীয়া আৰু অসংখ্য (যেনে ধান, ভুট্টা)। Entomophily-ত পতংগৰ দ্বাৰা পৰাগযোগ ঘটে; ফুল ডাঙৰ, ৰঙীণ, সুগন্ধি, মৌ-ৰস উৎপাদন কৰে আৰু পৰাগৰেণু আঠাল (যেনে গোলাপ, সূৰ্যমুখী)।

প্ৰশ্ন ৮: বীজ আৰু ফলৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ বীজ ডিম্বকৰ পৰিপক্ব ৰূপ; ইয়াত ভ্ৰূণ, ভ্ৰূণপোষ আৰু বীজত্বক থাকে। ফল ডিম্বাশয়ৰ পৰিপক্ব ৰূপ; ইয়াত পেৰিকাৰ্প আৰু এক বা একাধিক বীজ থাকে।

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (৫-৭ নম্বৰ)

প্ৰশ্ন ১: দ্বৈত নিষেচন প্ৰক্ৰিয়া বিতংভাৱে বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ S.G. Nawaschin (১৮৯৮)-এ আৱিষ্কাৰ কৰা দ্বৈত নিষেচন আবৃতবীজী উদ্ভিদৰ এক অনন্য বৈশিষ্ট্য। পৰাগনলিকাই ভ্ৰূণস্থলীত প্ৰৱেশ কৰি দুটা শুক্ৰাণু কোষ মুকলি কৰে। প্ৰথম শুক্ৰাণুৱে ডিম্বকোষ (n)-ৰ লগত মিলি যুগ্মন (Syngamy) ঘটাই ২n যুগ্মজ (Zygote) সৃষ্টি কৰে। দ্বিতীয় শুক্ৰাণুৱে কেন্দ্ৰীয় কোষৰ দুটা মেৰু-কেন্দ্ৰিকৰ লগত মিলি ত্ৰৈ-যুগ্মন (Triple Fusion) ঘটাই ৩n প্ৰাথমিক ভ্ৰূণপোষ কেন্দ্ৰিক (PEN) সৃষ্টি কৰে। এই দুয়োটা মিলন একেলগে হোৱাৰ বাবে ইয়াক দ্বৈত নিষেচন বোলে। যুগ্মজৰ পৰা ভ্ৰূণ আৰু PEN-ৰ পৰা ভ্ৰূণপোষৰ গঠন হয়।

প্ৰশ্ন ২: ভ্ৰূণস্থলীৰ গঠন আৰু কোষীয় বিন্যাস বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ পৰিপক্ব ভ্ৰূণস্থলী Polygonum-প্ৰকাৰৰ যিয়ে ৭-কোষীয় ৮-কেন্দ্ৰিক। মাইক্ৰ’পাইলৰ ফালে থাকে ডিম্ব যন্ত্ৰ (Egg Apparatus) — এটা ডিম্বকোষ আৰু দুটা সিনাৰ্জিড। চেলেজেল প্ৰান্তত থাকে তিনিটা প্ৰতিমেৰু কোষ (Antipodal cells)। মধ্যভাগত থাকে এটা বৃহৎ কেন্দ্ৰীয় কোষ য’ত দুটা মেৰু-কেন্দ্ৰিক (Polar Nuclei) থাকে। সিনাৰ্জিডৰ মাইক্ৰ’পাইল প্ৰান্তত Filiform Apparatus থাকে যিয়ে পৰাগনলিকাক আকৰ্ষণ কৰে।

প্ৰশ্ন ৩: পৰাগযোগৰ প্ৰকাৰ আৰু মাধ্যমসমূহ আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ পৰাগযোগ মূলতঃ দুই প্ৰকাৰৰ — স্বপৰাগযোগ (Self-pollination) আৰু পৰপৰাগযোগ (Cross-pollination)। স্বপৰাগযোগৰ দুটা প্ৰকাৰ — Autogamy (একে ফুল) আৰু Geitonogamy (একে উদ্ভিদৰ ভিন্ন ফুল)। পৰপৰাগযোগক Xenogamy বোলে। পৰাগযোগৰ মাধ্যমসমূহ — (i) Anemophily: বতাহ (ধান, ভুট্টা); (ii) Hydrophily: পানী (Vallisneria, Hydrilla); (iii) Entomophily: পতংগ (গোলাপ, সৰিয়হ); (iv) Ornithophily: চৰাই (Bombax, Bignonia)। প্ৰতিটো মাধ্যমৰ লগত খাপ খুৱাকৈ ফুলৰ গাঠনিক অভিযোজন থাকে।

প্ৰশ্ন ৪: পৰ-নিষেচন পৰ্যায়ত ভ্ৰূণ আৰু ভ্ৰূণপোষৰ বিকাশ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ নিষেচনৰ পিছত PEN-ৰ পৰা ভ্ৰূণপোষ (Endosperm) প্ৰথমে গঠন হয় কাৰণ ই ভ্ৰূণৰ পুষ্টি যোগায়। ই Nuclear, Cellular বা Helobial প্ৰকাৰৰ হ’ব পাৰে। তাৰ পিছত যুগ্মজে বিভাজিত হৈ ভ্ৰূণ গঠন কৰে। দ্বিবীজপত্ৰী ভ্ৰূণ: গ্ল’বিউলাৰ → হৃদয়াকৃতি → টৰপেডো → পৰিপক্ব অৱস্থা; ইয়াত দুটা বীজপত্ৰ, এপিক’টাইল, হাইপ’ক’টাইল, ৰেডিক্ল আৰু প্লুমিউল থাকে। একবীজপত্ৰী ভ্ৰূণ: এটা বীজপত্ৰ (Scutellum), Coleoptile, Coleorhiza, Plumule, Radicle থাকে। ডিম্বকৰ পৰা বীজ আৰু ডিম্বাশয়ৰ পৰা ফল গঠন হয়।

প্ৰশ্ন ৫: Apomixis আৰু Polyembryony বৰ্ণনা কৰা; ইহঁতৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ Apomixis: নিষেচন নোহোৱাকৈ অযৌন প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা বীজ উৎপাদন। ই Asteraceae আৰু ঘাঁহজাতীয় উদ্ভিদত দেখা যায়। Polyembryony: এটা বীজত একাধিক ভ্ৰূণৰ উপস্থিতি (যেনে — কমলা, লেবু)। গুৰুত্ব: (i) সংকৰিত বীজৰ গুণাগুণ পিতৃ-মাতৃৰ দৰে অপৰিৱৰ্তিতভাৱে বহু প্ৰজন্ম ৰখা যায়। (ii) বহল মূলৰ সাৰ মাতৃ-উদ্ভিদৰ গুণ অটুট ৰখা সহজ হয়। (iii) কৃষিত উন্নত মানৰ সংকৰিত বীজ উৎপাদনত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন ৬: Pollen-Pistil Interaction প্ৰক্ৰিয়াটো ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ পৰাগ-গৰ্ভমুণ্ড আন্তঃক্ৰিয়া হৈছে গৰ্ভমুণ্ডই সুসংগত পৰাগৰেণু আৰু অসুসংগত পৰাগৰেণুৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰি কেৱল সুসংগতবোৰক অংকুৰিত হ’বলৈ অনুমতি দিয়া প্ৰক্ৰিয়া। সুসংগত পৰাগৰেণুৱে গৰ্ভমুণ্ডৰ পৰা পানী, লিপিড আৰু পুষ্টি গ্ৰহণ কৰি অংকুৰিত হয়; পৰাগনলিকা গজি গৰ্ভদণ্ডৰ মাজেদি ডিম্বাশয়লৈ যায় আৰু মাইক্ৰ’পাইলৰ মাজেদি ভ্ৰূণস্থলীত প্ৰৱেশ কৰি দুটা শুক্ৰাণু কোষ মুকলি কৰে। অসুসংগত হ’লে গৰ্ভমুণ্ডৰ Self-incompatibility প্ৰাচীৰে ইয়াক প্ৰতিৰোধ কৰে। এই আন্তঃক্ৰিয়া আণৱিক পৰ্যায়ত প্ৰ’টিন আৰু গ্লাইক’প্ৰ’টিনৰ চিনাক্তকৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

প্ৰশ্ন ৭: Self-incompatibility (স্ব-অসঙ্গতি) কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰ আৰু গুৰুত্ব লিখা।

উত্তৰঃ Self-incompatibility হৈছে একে উদ্ভিদৰ পৰাগে নিজৰে গৰ্ভমুণ্ডত অংকুৰিত হ’ব নোৱৰাৰ এক বংশগত প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে আত্ম-নিষেচন প্ৰতিৰোধ কৰে। ই দুই প্ৰকাৰৰ — (i) Gametophytic SI: পৰাগৰেণুৰ নিজৰ S-জিনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। (ii) Sporophytic SI: পৰাগ উৎপাদন কৰা মাতৃ-উদ্ভিদৰ S-জিনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। গুৰুত্ব — পৰপৰাগযোগ নিশ্চিত কৰে, বংশগত বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি কৰে আৰু উদ্ভিদৰ অভিযোজন ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে।

বহুনিৰ্বাচনীয় প্ৰশ্ন (MCQ)

১। পৰিপক্ব ভ্ৰূণস্থলীত মুঠ কেন্দ্ৰিক সংখ্যা হ’ল —
(ক) ৬
(খ) ৭
(গ) ৮
(ঘ) ৯

২। দ্বৈত নিষেচন কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
(ক) Strasburger
(খ) Nawaschin
(গ) Hofmeister
(ঘ) Mendel

৩। ভ্ৰূণপোষৰ ploidy হ’ল —
(ক) n
(খ) 2n
(গ) 3n
(ঘ) 4n

৪। বতাহৰ দ্বাৰা পৰাগযোগক কি বোলে?
(ক) Anemophily
(খ) Hydrophily
(গ) Entomophily
(ঘ) Ornithophily

৫। Tapetum-ৰ মুখ্য কাম কি?
(ক) সুৰক্ষা
(খ) পুষ্টি যোগান
(গ) সংৰক্ষণ
(ঘ) প্ৰজনন

৬। Vallisneria-ত পৰাগযোগ কোনৰ দ্বাৰা হয়?
(ক) বতাহ
(খ) পানী
(গ) পতংগ
(ঘ) চৰাই

৭। এটা বীজত একাধিক ভ্ৰূণৰ উপস্থিতিক কি বোলে?
(ক) Apomixis
(খ) Parthenocarpy
(গ) Polyembryony
(ঘ) Apogamy

৮। Egg Apparatus কোনবোৰৰ দ্বাৰা গঠিত?
(ক) ২ Synergid + ১ Egg
(খ) ২ Synergid + ১ Egg
(গ) ৩ Antipodal
(ঘ) ২ Polar nuclei

৯। Microsporogenesis ক’ত হয়?
(ক) ডিম্বকত
(খ) পৰাগধানীত
(গ) গৰ্ভমুণ্ডত
(ঘ) দলত

১০। পৰাগৰেণুৰ বহিৰাৱৰণ কি পদাৰ্থেৰে গঠিত?
(ক) Cellulose
(খ) Sporopollenin
(গ) Pectin
(ঘ) Lignin

খালী ঠাই পূৰণ কৰা

১। ভ্ৰূণপোষৰ ploidy হ’ল ______। (৩n)

২। দ্বৈত নিষেচন ______-এ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। (Nawaschin)

৩। বতাহৰ দ্বাৰা পৰাগযোগক ______ বোলে। (Anemophily)

৪। পৰাগৰেণুৰ বাহিৰৰ আৱৰণক ______ বোলে। (Exine)

৫। এটা বীজত একাধিক ভ্ৰূণৰ উপস্থিতিক ______ বোলে। (Polyembryony)

সঁচা/মিছা

১। ভ্ৰূণপোষ ত্ৰিগুণিত (3n)। — সঁচা

২। Autogamy পৰপৰাগযোগৰ এক প্ৰকাৰ। — মিছা

৩। Tapetum-এ পৰাগৰেণুক পুষ্টি যোগায়। — সঁচা

৪। ডিম্বাশয়ৰ পৰা বীজ গঠন হয়। — মিছা (ফল গঠন হয়)

৫। Vallisneria-ত পৰাগযোগ পানীৰ দ্বাৰা ঘটে। — সঁচা

---

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য

(ক) পৰাগৰেণুৰ গাঠনিক বৈশিষ্ট্য: পৰিপক্ব পৰাগৰেণুৰ দুটা স্তৰ থাকে — বাহিৰৰ Exine (Sporopollenin-নিৰ্মিত, ক্ষয়-প্ৰতিৰোধী) আৰু ভিতৰৰ Intine (Cellulose আৰু Pectin-নিৰ্মিত, কোমল)। Exine-ত Germ pore থাকে যাৰ মাজেদি পৰাগনলিকা ওলায়। ভিতৰত দুটা কোষ থাকে — বৃহৎ Vegetative cell (পুষ্টি ভাণ্ডাৰ) আৰু সৰু Generative cell (পিছত দুটা শুক্ৰাণু কোষ গঠন কৰে)। কেতিয়াবা পৰাগৰেণু মুক্ত হোৱাৰ আগতেই Generative কোষ বিভাজিত হৈ দুটা শুক্ৰাণু কোষ গঠন কৰে — ইয়াক ৩-কোষীয় অৱস্থা বোলে।

(খ) ডিম্বকৰ গঠন: ডিম্বক হৈছে মেগাস্প’ৰেঞ্জিয়াম। ইয়াত Funicle (ডিম্বনালিকা), Hilum (ফানিকল আৰু ডিম্বকৰ সংযোগ-স্থল), Integuments (এক বা দুটা আৱৰণ), Micropyle (সৰু ছিদ্ৰ), Chalaza (বিপৰীত মেৰু), Nucellus (পুষ্টি যোগান কলা) আৰু Embryo Sac থাকে। ডিম্বকৰ অভিমুখ অনুসৰি ই Orthotropous, Anatropous, Campylotropous আদি প্ৰকাৰৰ হ’ব পাৰে। আবৃতবীজীত আটাইতকৈ সাধাৰণ প্ৰকাৰ হ’ল Anatropous।

(গ) ভ্ৰূণপোষৰ প্ৰকাৰ: (i) Nuclear Endosperm — কেন্দ্ৰিকৰ মুক্ত বিভাজন, পিছত কোষ-প্ৰাচীৰ গঠন (যেনে নাৰিকল)। (ii) Cellular Endosperm — প্ৰথমৰ পৰাই কোষ-প্ৰাচীৰ গঠিত (যেনে Datura)। (iii) Helobial Endosperm — উভয় ধৰণৰ মিশ্ৰ প্ৰকাৰ। নাৰিকলৰ পানীটোৱেই Nuclear Endosperm-ৰ মুক্ত-কেন্দ্ৰিক অৱস্থা।

(ঘ) দ্বিবীজপত্ৰী আৰু একবীজপত্ৰী ভ্ৰূণৰ পাৰ্থক্য: দ্বিবীজপত্ৰী ভ্ৰূণত দুটা বীজপত্ৰ, এপিক’টাইল, হাইপ’ক’টাইল, প্লুমিউল আৰু ৰেডিক্ল থাকে; ভ্ৰূণাক্ষ বীজপত্ৰৰ মাজত। একবীজপত্ৰীত এটা বীজপত্ৰ (Scutellum), Coleoptile (প্লুমিউল আৱৰণ) আৰু Coleorhiza (ৰেডিক্ল আৱৰণ) থাকে। ঘাঁহজাতীয় উদ্ভিদৰ ভ্ৰূণ একবীজপত্ৰী।

(ঙ) কৃষিত গুৰুত্ব: এই অধ্যায়ৰ জ্ঞানে সংকৰিত বীজ উৎপাদন (Hybrid seed production), কৃত্ৰিম পৰাগযোগ (Hand pollination), পৰাগ ভাণ্ডাৰ (Pollen banks), Tissue culture আৰু Apomictic seeds বিকাশত প্ৰয়োগ হয়। এই সকলোবোৰে কৃষিৰ উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে আৰু খাদ্য সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰে।

---

শব্দাৰ্থ

ইংৰাজী শব্দ	অসমীয়া অৰ্থ
Flower	ফুল
Stamen	পুংকেশৰ
Pistil/Carpel	গৰ্ভকেশৰ
Anther	পৰাগধানী
Filament	পুংদণ্ড
Ovule	ডিম্বক
Ovary	ডিম্বাশয়
Stigma	গৰ্ভমুণ্ড
Style	গৰ্ভদণ্ড
Pollen Grain	পৰাগৰেণু
Embryo Sac	ভ্ৰূণস্থলী
Microsporogenesis	মাইক্ৰ’স্প’ৰ’জেনেচিছ
Megasporogenesis	মেগাস্প’ৰ’জেনেচিছ
Pollination	পৰাগযোগ
Self-pollination	স্বপৰাগযোগ
Cross-pollination	পৰপৰাগযোগ
Autogamy	একে ফুলত পৰাগযোগ
Geitonogamy	একে উদ্ভিদৰ ভিন্ন ফুলত পৰাগযোগ
Xenogamy	ভিন্ন উদ্ভিদৰ মাজত পৰাগযোগ
Anemophily	বতাহৰ দ্বাৰা পৰাগযোগ
Hydrophily	পানীৰ দ্বাৰা পৰাগযোগ
Entomophily	পতংগৰ দ্বাৰা পৰাগযোগ
Ornithophily	চৰাইৰ দ্বাৰা পৰাগযোগ
Double Fertilisation	দ্বৈত নিষেচন
Syngamy	যুগ্মন
Triple Fusion	ত্ৰৈ-যুগ্মন
Zygote	যুগ্মজ
Endosperm	ভ্ৰূণপোষ
Embryo	ভ্ৰূণ
Seed	বীজ
Fruit	ফল
Apomixis	এপ’মিক্সিছ
Polyembryony	পলিএম্ব্ৰিঅনি
Tapetum	টেপেটাম
Sporopollenin	স্প’ৰ’পলেনিন
Synergid	সিনাৰ্জিড
Antipodal	প্ৰতিমেৰু কোষ
Polar Nuclei	মেৰু-কেন্দ্ৰিক
Scutellum	স্কুটেলাম
Coleoptile	কলিঅ’প্টাইল
Coleorhiza	কলিঅ’ৰাইজা
Plumule	প্লুমিউল
Radicle	ৰেডিক্ল
Self-incompatibility	স্ব-অসঙ্গতি
Dichogamy	ডাইক’গামি
Herkogamy	হাৰক’গামি
Heterostyly	হেটেৰোষ্টাইলি
Exine	বহিৰাৱৰণ
Intine	অভ্যন্তৰীণ আৱৰণ
Generative Cell	উৎপাদক কোষ
Vegetative Cell	উদ্ভিজ্জ কোষ
Germ Pore	অংকুৰ ছিদ্ৰ
Pollen Tube	পৰাগনলিকা
Funicle	ডিম্বনালিকা
Hilum	হাইলাম
Integument	ডিম্বক আৱৰণ
Micropyle	মাইক্ৰ’পাইল
Chalaza	চেলেজা
Nucellus	নিউচেলাছ
Filiform Apparatus	সূত্ৰাকৃতি যন্ত্ৰ
Egg Apparatus	ডিম্ব যন্ত্ৰ
Egg Cell	ডিম্বকোষ
Sperm Cell	শুক্ৰাণু কোষ
Pollen Mother Cell	পৰাগ মাতৃকোষ
Megaspore Mother Cell	মেগাস্প’ৰ মাতৃকোষ
Tetrad	চতুষ্ক
Pericarp	পেৰিকাৰ্প
Parthenocarpy	অনিষেচিত ফল গঠন
Porogamy	মাইক্ৰ’পাইলৰ মাজেদি প্ৰৱেশ
Calyx	বৃতি
Corolla	দল
Androecium	পুংস্তৱক
Gynoecium	স্ত্ৰীস্তৱক
Bisexual Flower	উভলিংগী ফুল
Unisexual Flower	একলিংগী ফুল
Dioecious	দ্বিগৃহী
Monoecious	একগৃহী

---

সংক্ষিপ্ত পুনৰীক্ষণ

এই অধ্যায়ৰ মুখ্য বিষয়সমূহ এবাৰ পুনৰীক্ষণ কৰোঁ —

• ফুল হৈছে আবৃতবীজী উদ্ভিদৰ যৌন প্ৰজনন একক।
• পুংকেশৰৰ পৰাগধানীত মাইক্ৰ’স্প’ৰ’জেনেচিছৰ দ্বাৰা পৰাগৰেণু সৃষ্টি হয়।
• গৰ্ভকেশৰৰ ডিম্বকত মেগাস্প’ৰ’জেনেচিছৰ দ্বাৰা ভ্ৰূণস্থলী গঠন হয়।
• পৰিপক্ব ভ্ৰূণস্থলী হৈছে ৭-কোষীয় ৮-কেন্দ্ৰিক (Polygonum প্ৰকাৰ)।
• পৰাগযোগ স্বপৰাগযোগ (Autogamy, Geitonogamy) আৰু পৰপৰাগযোগ (Xenogamy) — দুই প্ৰকাৰৰ।
• পৰাগযোগৰ মাধ্যম — বতাহ, পানী, পতংগ আৰু চৰাই।
• উদ্ভিদে স্ব-পৰাগযোগ এৰাবলৈ Dichogamy, Herkogamy, Self-incompatibility, Heterostyly আদি কৌশল গ্ৰহণ কৰে।
• দ্বৈত নিষেচন আবৃতবীজী উদ্ভিদৰ এক বৈশিষ্ট্য — Nawaschin (১৮৯৮) আৱিষ্কাৰ।
• যুগ্মন (Syngamy) → ২n যুগ্মজ; ত্ৰৈ-যুগ্মন (Triple Fusion) → ৩n PEN।
• যুগ্মজ → ভ্ৰূণ; PEN → ভ্ৰূণপোষ; ডিম্বক → বীজ; ডিম্বাশয় → ফল।
• Apomixis = নিষেচন নোহোৱাকৈ বীজ উৎপাদন; Polyembryony = এটা বীজত একাধিক ভ্ৰূণ।
• পৰাগৰেণুৰ Exine স্তৰ Sporopollenin-নিৰ্মিত আৰু অতি ক্ষয়-প্ৰতিৰোধী।
• ভ্ৰূণপোষ ভ্ৰূণতকৈ আগতে গঠন হয় কাৰণ ই ভ্ৰূণৰ পুষ্টি যোগায়।
• দ্বিবীজপত্ৰীত দুটা বীজপত্ৰ; একবীজপত্ৰীত এটা বীজপত্ৰ (Scutellum)।
• Vallisneria, Hydrilla — পানীৰ দ্বাৰা পৰাগযোগৰ উদাহৰণ।
• ধান, ভুট্টা, ঘাঁহ — বতাহৰ দ্বাৰা পৰাগযোগৰ উদাহৰণ।
• গোলাপ, সূৰ্যমুখী, সৰিয়হ — পতংগৰ দ্বাৰা পৰাগযোগৰ উদাহৰণ।
• Bombax, Bignonia — চৰাইৰ দ্বাৰা পৰাগযোগৰ উদাহৰণ।

পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতি টিপছ

• ফুলৰ গাঠনিক চিত্ৰ আৰু পৰাগধানীৰ T.S. চিত্ৰটো ভালদৰে অভ্যাস কৰা।
• মেগাস্প’ৰ’জেনেচিছ আৰু ভ্ৰূণস্থলীৰ গঠন চিত্ৰৰ সৈতে মনত ৰাখা।
• দ্বৈত নিষেচনৰ চিত্ৰ আৰু সংজ্ঞা বহুবাৰ লিখি অভ্যাস কৰা।
• মুখ্য বিজ্ঞানীৰ নাম মনত ৰাখা — Strasburger, Nawaschin, Hofmeister।
• উদাহৰণসমূহ (Vallisneria, Hydrilla, Bombax আদি) মনত ৰাখা।
• NCERT/AHSEC পাঠ্যপুথিৰ চিত্ৰ আৰু টেবুল ভালদৰে চাই থোৱা।
• প্ৰতিটো নতুন শব্দৰ ইংৰাজী আৰু অসমীয়া দুয়োটা ৰূপ মনত ৰাখা।
• ৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নৰ বাবে চিত্ৰসহ উত্তৰ লিখাৰ অভ্যাস কৰা।
• Apomixis আৰু Polyembryony-ৰ কৃষি গুৰুত্ব ভালদৰে বুজি লোৱা।
• পূৰ্ববৰ্তী বছৰৰ ASSEB প্ৰশ্নকাকত সমাধান কৰি অধ্যয়ন কৰা।

আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় তোমাক বুজিবলৈ সহায় কৰিলে। নিয়মীয়াকৈ অভ্যাস কৰি ASSEB পৰীক্ষাত উজ্জ্বল ফলাফল লাভ কৰা। আৰু অধিক অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে HSLC Guru-ৰ লগত থাকা। শুভকামনা!