পৰিবেশীয় সমস্যা
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! HSLC Guru-ৰ আঁচনিলৈ আপোনাক হাৰ্দিক স্বাগতম। এই পাঠটোত আমি ASSEB দ্বাৰা প্ৰণীত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞানৰ ষোড়শ অধ্যায় “পৰিবেশীয় সমস্যা”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ, ৰিক্ত স্থান পূৰণ, সঁচা/মিছা আৰু শব্দাৰ্থ আলোচনা কৰিম। বৰ্তমান যুগত মানুহৰ অনিয়ন্ত্ৰিত কাৰ্যকলাপৰ ফলত পৰিবেশৰ ভাৰসাম্য নষ্ট হৈছে আৰু ই বিভিন্ন পৰিবেশীয় সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছে। বায়ু প্ৰদূষণ, জল প্ৰদূষণ, মাটি প্ৰদূষণ, কঠিন আৱৰ্জনা, তেজস্ক্ৰিয় আৱৰ্জনা, গ্ৰীণহাউছ পৰিণাম, বিশ্ব উষ্ণায়ন, ওজন স্তৰৰ ক্ষয় আৰু অৰণ্য বিনাশ আদি এই অধ্যায়ৰ মূল বিষয়বস্তু। ASSEB-ৰ পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি প্ৰস্তুত কৰা এই অধ্যায়টো বোৰ্ড পৰীক্ষাৰ বাবে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
সাৰাংশ
পৰিবেশীয় সমস্যা মূলতঃ মানুহৰ অনিয়ন্ত্ৰিত কাৰ্যকলাপৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা প্ৰদূষণৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। বায়ু প্ৰদূষণ প্ৰধানতঃ কণাবোৰ পদাৰ্থ (particulate matter) আৰু গেছীয় প্ৰদূষকৰ দ্বাৰা সংঘটিত হয়। কণা পদাৰ্থ আঁতৰাবলৈ ইলেক্ট্ৰোষ্টেটিক প্ৰিচিপিটেটৰ (Electrostatic Precipitator) আৰু স্ক্ৰাবাৰ (Scrubber) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইলেক্ট্ৰোষ্টেটিক প্ৰিচিপিটেটৰে কণা পদাৰ্থৰ ৯৯ শতাংশতকৈ অধিক আঁতৰ কৰিব পাৰে। স্ক্ৰাবাৰে গেছ আৰু কণা পদাৰ্থ পানী বা চূণৰ দ্ৰৱণৰ জৰিয়তে আঁতৰ কৰে। বাহন-জনিত প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে কেটালাইটিক কনভাৰ্টাৰ (Catalytic Converter) ব্যৱহাৰ কৰা হয় য’ত প্লেটিনাম, পেলেডিয়াম, ৰডিয়াম ধাতু থাকে। ভাৰত চৰকাৰে ১৯৮১ চনত Air (Prevention and Control of Pollution) Act প্ৰৱৰ্তন কৰে। বাহনৰ নিৰ্গমন নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে Bharat Stage মানদণ্ড প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে যাৰ বৰ্তমান BS-VI মানদণ্ড প্ৰচলিত আছে।
দিল্লী চহৰৰ ছমগ (Smog) সমস্যা সমাধানৰ বাবে ১৯৯৮ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ নিৰ্দেশত সকলো গণপৰিবহন CNG (Compressed Natural Gas)-লৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। জল প্ৰদূষণৰ প্ৰধান উৎস হ’ল ঘৰুৱা পয়ঃপ্ৰণালী (domestic sewage) আৰু উদ্যোগিক বৰ্জ্য (industrial effluent)। জলৰ গুণাগুণ পৰিমাপৰ বাবে BOD (Biochemical Oxygen Demand) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। অধিক BOD অৰ্থে অধিক প্ৰদূষণ। নাইট্ৰেট আৰু ফছফেটৰ বৃদ্ধিৰ ফলত হ্ৰদৰ পানীত ইউট্ৰোফিকেচন (Eutrophication) ঘটে আৰু আল্গেল ব্লুম (Algal Bloom) দেখা দিয়ে। ১৯৭৪ চনত Water (Prevention and Control of Pollution) Act প্ৰৱৰ্তন কৰা হয়। গংগা নদীৰ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ১৯৮৫ চনত Ganga Action Plan আৰু ১৯৯৩ চনত Yamuna Action Plan আৰম্ভ কৰা হয়।
মাটি প্ৰদূষণৰ মূল কাৰণ হ’ল কৃষি-ৰাসায়নিক (agro-chemicals) যেনে কীটনাশক, ৰাসায়নিক সাৰ আৰু আগাছানাশক। ই বায়োমেগ্নিফিকেশন ঘটাই খাদ্য শৃংখলৰ ওপৰৰ স্তৰৰ জীৱৰ ক্ষতি কৰে। তেজস্ক্ৰিয় আৱৰ্জনা পাৰমাণৱিক বিদ্যুৎ কেন্দ্ৰৰ পৰা উৎপন্ন হয় আৰু ই অতি বিপজ্জনক। কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনাত বস্তুসমূহ জৈৱভঙনযোগ্য (biodegradable) আৰু জৈৱ-অভঙনযোগ্য (non-biodegradable)—এই দুই শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়। ইলেক্ট্ৰনিক বৰ্জ্য বা e-waste বৰ্তমান এক ডাঙৰ সমস্যা। গ্ৰীণহাউছ গেছবোৰ হ’ল CO₂ (৬০%), CH₄ (২০%), CFC (১৪%), N₂O (৬%) আৰু পানীৰ বাষ্প। এই গেছবোৰে বিশ্ব উষ্ণায়ন (Global Warming) ঘটায়।
ভাৰতত মাটি প্ৰদূষণ আৰু কৃষি-ৰাসায়নিকৰ সমস্যা গভীৰ। সাৰ আৰু কীটনাশকৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰে মাটিৰ উৰ্বৰাশক্তি হ্ৰাস কৰে আৰু ভূগৰ্ভস্থ পানীত নাইট্ৰেট মিহলি কৰে। DDT, এণ্ড্ৰিন, এল্ড্ৰিন আদি কীটনাশকে খাদ্য শৃংখলৰ যোগেদি বায়োমেগ্নিফিকেশন ঘটায়। জৈৱিক কৃষি (Organic Farming) আৰু সংহত কীট ব্যৱস্থাপনা (Integrated Pest Management) ইয়াৰ সমাধান। কঠিন আৱৰ্জনাৰ মূল উৎস ঘৰুৱা পয়ঃ, পথাৰৰ আৱৰ্জনা, চিকিৎসালয়ৰ আৱৰ্জনা আৰু ই-ৱেষ্ট। ৩R নীতি (Reduce, Reuse, Recycle)-ৰ অনুসৰণ আৱশ্যকীয়।
ষ্ট্ৰেটোস্ফিয়াৰত থকা ওজন স্তৰে সূৰ্যৰ পৰা অহা ক্ষতিকাৰক UV ৰশ্মিৰ পৰা পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে। কিন্তু CFC (Chlorofluorocarbons)-ৰ দ্বাৰা ওজন স্তৰৰ ক্ষয় হৈ আছে যাৰ ফলত এন্টাৰ্কটিকাৰ ওপৰত ওজন গাঁত (Ozone Hole) সৃষ্টি হৈছে। ১৯৮৭ চনত Montreal Protocol-ত স্বাক্ষৰ কৰি CFC নিৰ্গমন হ্ৰাস কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়। ১৯৯৭ চনত Kyoto Protocol-ত গ্ৰীণহাউছ গেছ নিৰ্গমন হ্ৰাসৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়। অৰণ্য বিনাশৰ মূল কাৰণসমূহৰ ভিতৰত আছে স্লাশ-এণ্ড-বাৰ্ণ কৃষি (jhum cultivation)। ১৯৭৪ চনত সুন্দৰলাল বহুগুণাৰ নেতৃত্বত আৰম্ভ হোৱা চিপকো আন্দোলন (Chipko Movement) অৰণ্য সংৰক্ষণৰ এক ঐতিহাসিক উদ্যোগ। ১৯৮০ চনত আৰম্ভ হোৱা যুটীয়া অৰণ্য ব্যৱস্থাপনা (Joint Forest Management) কাৰ্যসূচীয়ে স্থানীয় লোকসকলক অৰণ্য সংৰক্ষণত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিয়ে।
Summary (English)
Environmental issues arise mainly from human activities causing pollution. Air pollution involves particulate matter (controlled by Electrostatic Precipitators and Scrubbers) and gaseous pollutants (controlled by Catalytic Converters in vehicles using platinum, palladium, rhodium). The Air (Prevention and Control of Pollution) Act was enacted in 1981, and Bharat Stage emission standards regulate vehicle emissions. Delhi smog led to CNG conversion of public transport in 1998. Water pollution from domestic sewage and industrial effluents is measured by BOD; nutrient enrichment causes eutrophication and algal blooms. The Water Act 1974, Ganga Action Plan (1985) and Yamuna Action Plan (1993) address water pollution. Soil pollution arises from agro-chemicals, causing biomagnification. Solid waste is biodegradable or non-biodegradable; e-waste is an emerging issue. Greenhouse gases (CO₂, CH₄, CFCs, N₂O, water vapour) cause global warming. CFCs deplete the stratospheric ozone layer; the Montreal Protocol (1987) and Kyoto Protocol (1997) address these. Deforestation, including jhum cultivation, threatens forests; the Chipko Movement (1974, Sundarlal Bahuguna) and Joint Forest Management programmes promote conservation.
প্ৰশ্নোত্তৰ (Question Answer)
এক নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: BOD-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Biochemical Oxygen Demand (জৈৱ ৰাসায়নিক অক্সিজেনৰ চাহিদা)।
প্ৰশ্ন ২: ইলেক্ট্ৰোষ্টেটিক প্ৰিচিপিটেটৰে কি আঁতৰ কৰে?
উত্তৰঃ বায়ুৰ পৰা কণাবোৰ পদাৰ্থ (particulate matter) ৯৯ শতাংশতকৈ অধিক আঁতৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: Air (Prevention and Control of Pollution) Act কোন চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৮১ চনত।
প্ৰশ্ন ৪: CNG-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ Compressed Natural Gas (সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছ)।
প্ৰশ্ন ৫: চিপকো আন্দোলনৰ নেতা কোন আছিল?
উত্তৰঃ সুন্দৰলাল বহুগুণা (১৯৭৪ চনত আৰম্ভ)।
প্ৰশ্ন ৬: Montreal Protocol কোন চনত স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৮৭ চনত।
প্ৰশ্ন ৭: ইউট্ৰোফিকেচন কাক কয়?
উত্তৰঃ জলাশয়ত পুষ্টিৰ অত্যধিক বৃদ্ধিৰ ফলত আল্গেল ব্লুম হোৱা প্ৰক্ৰিয়াক ইউট্ৰোফিকেচন কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৮: ছমগ (Smog) কি?
উত্তৰঃ ধোঁৱা আৰু কুঁৱলীৰ মিশ্ৰণে গঠিত প্ৰদূষিত বায়ুক ছমগ কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: জহুম খেতিক ইংৰাজীত কি বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ Slash-and-burn cultivation।
প্ৰশ্ন ১০: কেটালাইটিক কনভাৰ্টাৰত কি কি ধাতু ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ প্লেটিনাম, পেলেডিয়াম আৰু ৰডিয়াম।
দুই-তিনি নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: ইলেক্ট্ৰোষ্টেটিক প্ৰিচিপিটেটৰৰ কাম কি?
উত্তৰঃ ইলেক্ট্ৰোষ্টেটিক প্ৰিচিপিটেটৰে তাপ-বিদ্যুৎ কেন্দ্ৰৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা ধোঁৱাৰ পৰা ৯৯ শতাংশতকৈ অধিক কণা পদাৰ্থ আঁতৰ কৰে। ইয়াত উচ্চ ভোল্টেজৰ ইলেক্ট্ৰডে কণাবোৰক ঋণাত্মক চাৰ্জ দিয়ে আৰু সেইবোৰক সংগ্ৰাহক প্লেটে আকৰ্ষণ কৰি ধৰি ৰাখে। পৰিষ্কাৰ বায়ু চিমনিৰে নিৰ্গত হয়।
প্ৰশ্ন ২: কেটালাইটিক কনভাৰ্টাৰৰ কাৰ্যপ্ৰণালী ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কেটালাইটিক কনভাৰ্টাৰ মটৰ গাড়ীৰ এক্সহষ্ট পাইপত লগোৱা হয়। ইয়াত প্লেটিনাম, পেলেডিয়াম আৰু ৰডিয়াম ধাতু ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই অপোহিত হাইড্ৰ’কাৰ্বনক CO₂ আৰু পানীলৈ, CO-ক CO₂-লৈ আৰু নাইট্ৰিক অক্সাইডক নাইট্ৰ’জেন গেছলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। ইয়াৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে অবিহিন পেট্ৰল ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৩: BOD আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ BOD অৰ্থাৎ Biochemical Oxygen Demand হ’ল পানীৰ এক লিটাৰ নমুনাত থকা জৈৱ পদাৰ্থক জীৱাণুৱে বিযোজন কৰিবলৈ লগা অক্সিজেনৰ পৰিমাণ। ই পানীৰ প্ৰদূষণৰ মাত্ৰাৰ এক প্ৰত্যক্ষ পৰিমাপ। অধিক BOD অৰ্থে পানীত অধিক জৈৱ প্ৰদূষক আছে আৰু পানী অধিক প্ৰদূষিত। পৰিষ্কাৰ পানীৰ BOD ৫ ppm-তকৈ কম থাকে।
প্ৰশ্ন ৪: ইউট্ৰোফিকেচন আৰু আল্গেল ব্লুম কাক কয়?
উত্তৰঃ জলাশয়ত নাইট্ৰেট আৰু ফছফেটজাতীয় পুষ্টিৰ অত্যধিক বৃদ্ধিৰ ফলত হোৱা পৰিৱৰ্তনক ইউট্ৰোফিকেচন কোৱা হয়। ইয়াৰ ফলত আল্গাৰ অস্বাভাৱিক বৃদ্ধি ঘটে যাক আল্গেল ব্লুম কোৱা হয়। ই পানীৰ ৰং সলনি কৰে, অক্সিজেনৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰে আৰু মাছ আদি জলজ প্ৰাণীৰ মৃত্যু ঘটায়।
প্ৰশ্ন ৫: জৈৱভঙনযোগ্য আৰু জৈৱ-অভঙনযোগ্য আৱৰ্জনাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ জৈৱভঙনযোগ্য আৱৰ্জনা হ’ল সেইবোৰ যিবোৰ জীৱাণুৱে সহজে বিযোজন কৰিব পাৰে; যেনে—খাদ্যৰ অৱশিষ্ট, পাত-পতন, কাগজ। জৈৱ-অভঙনযোগ্য আৱৰ্জনা হ’ল সেইবোৰ যিবোৰ জীৱাণুৱে বিযোজন কৰিব নোৱাৰে; যেনে—প্লাষ্টিক, কাঁচ, ধাতু। জৈৱ-অভঙনযোগ্য আৱৰ্জনাই দীৰ্ঘকাল ধৰি পৰিবেশত থাকি প্ৰদূষণ ঘটায়।
প্ৰশ্ন ৬: ই-ৱেষ্ট (e-waste) কি?
উত্তৰঃ অকামিলা বা পুৰণা হোৱা ইলেক্ট্ৰনিক যন্ত্ৰপাতি যেনে কম্পিউটাৰ, ম’বাইল ফোন, টেলিভিজন আদিক ই-ৱেষ্ট কোৱা হয়। ইয়াত সীহ, পাৰদ, কেডমিয়াম আদি বিষাক্ত ধাতু থাকে। উন্নত ৰাষ্ট্ৰৰ ই-ৱেষ্টৰ ৫০ শতাংশৰো অধিক ভাৰত, চীন, পাকিস্তান আদি দেশলৈ ৰপ্তানি কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৭ (ক): জহুম খেতি কি? ইয়াৰ পৰিণাম কি?
উত্তৰঃ পাহাৰীয়া অঞ্চলৰ স্থানান্তৰিত কৃষি প্ৰথাত অৰণ্য কাটি জ্বলাই খেতি কৰাটোক জহুম খেতি বা স্লাশ-এণ্ড-বাৰ্ণ কোৱা হয়। কেইবছৰমান পাছত মাটিৰ উৰ্বৰাশক্তি কমিলে সেই ঠাই এৰি নতুন ঠাইলৈ যায়। পৰিণামত অৰণ্য বিনাশ, মাটিৰ ক্ষৰণ আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন ঘটে।
প্ৰশ্ন ৮ (ক): CFC-ৰ পৰিবৰ্তে কি ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ আৰু এয়াৰ কণ্ডিচনাৰত CFC-ৰ পৰিবৰ্তে HFC (Hydrofluorocarbons) আৰু HCFC (Hydrochlorofluorocarbons) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। HFC-এ ওজন স্তৰ ক্ষয় নকৰে কিন্তু ই গ্ৰীণহাউছ গেছ।
প্ৰশ্ন ৭: দিল্লীত CNG ব্যৱহাৰৰ ফলাফল কি আছিল?
উত্তৰঃ ১৯৯৮ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ নিৰ্দেশত দিল্লীৰ সকলো গণপৰিবহন CNG-লৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছিল। ফলত চহৰৰ বায়ুৰ গুণাগুণ উন্নত হৈছিল, SO₂ আৰু CO-ৰ স্তৰ যথেষ্ট হ্ৰাস পাইছিল আৰু ছমগ সমস্যা বহু পৰিমাণে নিয়ন্ত্ৰিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮: বায়োমেগ্নিফিকেশন কি?
উত্তৰঃ খাদ্য শৃংখলৰ বিভিন্ন স্তৰৰ মাজেৰে যাওঁতে অজৈৱ-ভঙনযোগ্য ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ ঘনত্ব ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পোৱা প্ৰক্ৰিয়াক বায়োমেগ্নিফিকেশন কোৱা হয়। DDT-ৰ ক্ষেত্ৰত ই দৃষ্টিগোচৰ হয় য’ত উৎপাদকৰ পৰা শীৰ্ষ ভক্ষকলৈ ক্ৰমাৎ ঘনত্ব ৰাভিৰ্ভূত হয়।
প্ৰশ্ন ৯: Bharat Stage emission standard কি?
উত্তৰঃ Bharat Stage emission standards হ’ল ভাৰত চৰকাৰে প্ৰৱৰ্তন কৰা নিৰ্গমন মানদণ্ড যিয়ে গাড়ীৰ ইঞ্জিনৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা প্ৰদূষকৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ই Euro মানদণ্ডৰ ওপৰত আধাৰিত। বৰ্তমান ভাৰতত BS-VI মানদণ্ড প্ৰচলিত আছে যি ২০২০ চনৰ পৰা কাৰ্যকৰী হৈছে।
প্ৰশ্ন ১০: তেজস্ক্ৰিয় আৱৰ্জনাৰ ব্যৱস্থাপনা কেনেদৰে কৰা হয়?
উত্তৰঃ তেজস্ক্ৰিয় আৱৰ্জনা পাৰমাণৱিক বিদ্যুৎ কেন্দ্ৰৰ পৰা উৎপন্ন হয়। ইয়াক ব্যৱস্থাপনা কৰিবলৈ—(ক) প্ৰাক-চিকিৎসা কৰা হয়, (খ) চীহ-আবৃত কন্টেইনাৰত ভৰাই (গ) মাটিৰ গভীৰত (৫০০ মিটাৰ বা অধিক) সংৰক্ষণ কৰা হয়। ই বহু বছৰলৈকে তেজস্ক্ৰিয়তা থাকি যায় সেয়েহে অতি সাৱধানতা প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ১১: Ganga Action Plan আৰু Yamuna Action Plan কি?
উত্তৰঃ ভাৰত চৰকাৰে গংগা নদীৰ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ১৯৮৫ চনত Ganga Action Plan আৰু যমুনা নদীৰ প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ১৯৯৩ চনত Yamuna Action Plan আৰম্ভ কৰিছিল। ইয়াত পয়ঃপ্ৰণালী চিকিৎসা প্লাণ্ট নিৰ্মাণ, উদ্যোগিক বৰ্জ্য নিয়ন্ত্ৰণ আৰু জনসচেতনতা বৃদ্ধিৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১২: ওজন গাঁত (Ozone Hole) কি?
উত্তৰঃ এন্টাৰ্কটিকাৰ ওপৰত ষ্ট্ৰেটোস্ফিয়াৰৰ ওজন স্তৰ অস্বাভাৱিকভাৱে পাতল হোৱাটোৱেই ওজন গাঁত। ১৯৮৫ চনত প্ৰথম ই আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ মূল কাৰক হ’ল CFC। ইয়াৰ ফলত ক্ষতিকাৰক UV ৰশ্মি অধিক পৰিমাণে পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠলৈ আহি জীৱজগতৰ ক্ষতি কৰে।
পাঁচ-সাত নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: বায়ু প্ৰদূষণ আৰু ইয়াৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ পদ্ধতিসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়ুত অবাঞ্চিত পদাৰ্থৰ উপস্থিতিৰ ফলত হোৱা প্ৰদূষণক বায়ু প্ৰদূষণ কোৱা হয়। বায়ু প্ৰদূষকসমূহক দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়—কণা পদাৰ্থ আৰু গেছীয় প্ৰদূষক। কণা পদাৰ্থৰ ভিতৰত আছে ধূলি, ধোঁৱা, ফ্লাই-এছ আদি; গেছীয় প্ৰদূষক হ’ল CO, CO₂, SO₂, NOₓ আদি। নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে—(ক) ইলেক্ট্ৰোষ্টেটিক প্ৰিচিপিটেটৰে কণা পদাৰ্থক ৯৯%-তকৈ অধিক আঁতৰ কৰে। (খ) স্ক্ৰাবাৰে পানী বা চূণৰ দ্ৰৱণৰ জৰিয়তে গেছ আৰু কণা পদাৰ্থ আঁতৰ কৰে। (গ) বাহনত কেটালাইটিক কনভাৰ্টাৰ ব্যৱহাৰ কৰি বিষাক্ত গেছ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। (ঘ) ১৯৮১ চনৰ Air Act আৰু Bharat Stage মানদণ্ডে নিৰ্গমন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। (ঙ) দিল্লীত CNG ব্যৱহাৰে চহৰৰ ছমগ সমস্যা ব্যাপকভাৱে হ্ৰাস কৰিছিল। অপৰম্পৰাগত শক্তি যেনে সৌৰ শক্তি, বতাহৰ শক্তি ব্যৱহাৰে দীৰ্ঘম্যাদী সমাধান প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ২: জল প্ৰদূষণৰ কাৰণ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ পদ্ধতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জলৰ ভৌতিক, ৰাসায়নিক বা জৈৱিক ধৰ্মৰ অবাঞ্চিত পৰিৱৰ্তনক জল প্ৰদূষণ কোৱা হয়। মূল কাৰণসমূহ—(ক) ঘৰুৱা পয়ঃপ্ৰণালী য’ত জৈৱ পদাৰ্থ অধিক থাকে আৰু BOD বৃদ্ধি কৰে। (খ) উদ্যোগিক বৰ্জ্য য’ত পাৰদ, সীহ, ক্ৰ’মিয়াম আদি বিষাক্ত পদাৰ্থ থাকে। (গ) কৃষি ক্ষেত্ৰৰ পৰা অহা সাৰ আৰু কীটনাশক। (ঘ) তাপ-বিদ্যুৎ কেন্দ্ৰৰ পৰা অহা গৰম পানী (থাৰ্মেল প’ল্যুচন)। নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে—Water (Prevention and Control of Pollution) Act, 1974 প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল। গংগা প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে ১৯৮৫ চনত Ganga Action Plan আৰু ১৯৯৩ চনত Yamuna Action Plan আৰম্ভ কৰা হৈছিল। পয়ঃপ্ৰণালী চিকিৎসা প্লাণ্ট (STP) আৰু এফ্লুৱেণ্ট চিকিৎসা প্লাণ্ট (ETP) ব্যৱহাৰে শোধন প্ৰক্ৰিয়া সম্পন্ন কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: গ্ৰীণহাউছ পৰিণাম আৰু বিশ্ব উষ্ণায়ন বিতংভাৱে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ পৰা পৰাৱৰ্তিত হোৱা ইনফ্ৰাৰেড ৰশ্মিক গ্ৰীণহাউছ গেছসমূহে শোষণ কৰি ৰাখি পৃথিৱীৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰে—এই প্ৰক্ৰিয়াকে গ্ৰীণহাউছ পৰিণাম কোৱা হয়। মুখ্য গ্ৰীণহাউছ গেছসমূহ হ’ল—CO₂ (৬০%), CH₄ (২০%), CFC (১৪%), N₂O (৬%) আৰু পানীৰ বাষ্প। মানুহৰ কাৰ্যকলাপ যেনে জীৱাশ্ম জ্বালানি দহন, অৰণ্য বিনাশ আৰু উদ্যোগৰ ফলত এই গেছসমূহৰ পৰিমাণ বাঢ়িছে। ফলস্বৰূপে বিশ্ব উষ্ণায়ন (Global Warming) ঘটিছে। পৰিণামসমূহ—মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলি যোৱা, সমুদ্ৰৰ পানী স্তৰৰ বৃদ্ধি, উপকূলীয় অঞ্চল ডুব যোৱা, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, প্ৰজাতিৰ বিলুপ্তি আদি। সমাধানৰ বাবে—গাছ ৰোপণ, জীৱাশ্ম জ্বালানি ব্যৱহাৰ হ্ৰাস, অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ ব্যৱহাৰ আৰু Kyoto Protocol (১৯৯৭) মানি চলা প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন ৪: ওজন স্তৰৰ ক্ষয় আৰু ইয়াৰ পৰিণাম বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ষ্ট্ৰেটোস্ফিয়াৰৰ ১৬-৪০ কিঃমিঃ উচ্চতাত থকা ওজন স্তৰে সূৰ্যৰ পৰা অহা ক্ষতিকাৰক UV-B ৰশ্মি শোষণ কৰি পৃথিৱীক ৰক্ষা কৰে। কিন্তু CFC, হেলন, কাৰ্বন টেট্ৰাক্ল’ৰাইড আদিৰ দ্বাৰা ওজনৰ ক্ষয় হৈছে। CFC-ৰ পৰা মুক্ত হোৱা ক্ল’ৰিন পৰমাণুৱে ওজন অণুক ভাঙি দিয়ে। ১৯৮৫ চনত এন্টাৰ্কটিকাৰ ওপৰত প্ৰথম ওজন গাঁত আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছিল। পৰিণামসমূহ—ছালৰ কেঞ্চাৰ, ছানি ৰোগ, ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা হ্ৰাস, উদ্ভিদৰ সালোকসংশ্লেষণৰ হ্ৰাস, ফাইটোপ্লেংকটনৰ ক্ষতি। সমাধানৰ বাবে ১৯৮৭ চনত Montreal Protocol স্বাক্ষৰিত হয় য’ত CFC ব্যৱহাৰ ক্ৰমান্বয়ে বন্ধ কৰাৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: অৰণ্য বিনাশৰ কাৰণ, পৰিণাম আৰু সংৰক্ষণ পদ্ধতি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বনাঞ্চল কাটি অন্য কামত ব্যৱহাৰ কৰাক অৰণ্য বিনাশ কোৱা হয়। মূল কাৰণসমূহ—কাঠৰ বাবে অৰণ্য কটা, স্লাশ-এণ্ড-বাৰ্ণ (jhum) কৃষি, কৃষি ভূমিৰ সম্প্ৰসাৰণ, নগৰীকৰণ, খনিজ সম্পদ আহৰণ আৰু পথ নিৰ্মাণ। পৰিণামসমূহ—জৈৱ বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস, মাটিৰ ক্ষৰণ, জলবায়ু পৰিৱৰ্তন, বানপানী, শুকানিকৰণ, কাৰ্বন চিংক হ্ৰাস। সংৰক্ষণৰ ঐতিহাসিক উদাহৰণ হ’ল ১৯৭৪ চনত সুন্দৰলাল বহুগুণাৰ নেতৃত্বত উত্তৰ প্ৰদেশৰ গাঢ়োৱালত আৰম্ভ হোৱা চিপকো আন্দোলন য’ত গ্ৰাম্য মহিলাসকলে গছ সাৱটি ধৰি অৰণ্য কটা ৰোধ কৰিছিল। ১৯৮০ চনত আৰম্ভ হোৱা যুটীয়া অৰণ্য ব্যৱস্থাপনা (Joint Forest Management) কাৰ্যসূচীয়ে স্থানীয় সম্প্ৰদায়ক অৰণ্য সংৰক্ষণত অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিয়ে আৰু বিনিময়ত অৰণ্য সম্পদৰ পৰা সুবিধা প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা আৰু ই-ৱেষ্টৰ সমস্যা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কঠিন আৱৰ্জনাৰ ভিতৰত আছে ঘৰুৱা আৱৰ্জনা, নিৰ্মাণ আৱৰ্জনা, চিকিৎসালয়ৰ আৱৰ্জনা আৰু উদ্যোগিক আৱৰ্জনা। ইয়াক জৈৱভঙনযোগ্য (পাত-পতন, খাদ্যৰ অৱশিষ্ট, কাগজ) আৰু জৈৱ-অভঙনযোগ্য (প্লাষ্টিক, কাঁচ, ধাতু) এই দুই শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়। ব্যৱস্থাপনাৰ ৩R নীতি—Reduce (হ্ৰাস), Reuse (পুনৰ ব্যৱহাৰ), Recycle (পুনৰ চক্ৰীয়কৰণ) অনুসৰণ কৰা প্ৰয়োজন। Sanitary landfill-ত আৱৰ্জনা সংৰক্ষণ কৰা হয়। অলপতে ই-ৱেষ্ট (e-waste) বৰ্তমানৰ এক ডাঙৰ সমস্যা—কম্পিউটাৰ, ফোন আদিৰ পৰা সীহ, পাৰদ আদি বিষাক্ত ধাতু পৰিবেশলৈ মুক্ত হয়। উন্নত দেশৰ ই-ৱেষ্টৰ অধিকাংশ ভাৰত, চীন আদি দেশলৈ পঠোৱা হয় য’ত শিশুসহ অৰক্ষিত শ্ৰমিকে পুনৰ চক্ৰীয়কৰণ কৰে। সঠিক চিকিৎসা প্ৰদান কৰা প্ৰয়োজন।
MCQ (বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন)
প্ৰশ্ন ১: ইলেক্ট্ৰোষ্টেটিক প্ৰিচিপিটেটৰে কেনে প্ৰদূষক আঁতৰ কৰে?
(ক) গেছীয় (খ) কণা পদাৰ্থ (গ) তৰল (ঘ) তেজস্ক্ৰিয়
উত্তৰঃ (খ) কণা পদাৰ্থ।
প্ৰশ্ন ২: Air Act কোন চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল?
(ক) ১৯৭৪ (খ) ১৯৮১ (গ) ১৯৮৭ (ঘ) ১৯৯৭
উত্তৰঃ (খ) ১৯৮১।
প্ৰশ্ন ৩: Water Act কোন চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল?
(ক) ১৯৭২ (খ) ১৯৭৪ (গ) ১৯৮১ (ঘ) ১৯৮৬
উত্তৰঃ (খ) ১৯৭৪।
প্ৰশ্ন ৪: চিপকো আন্দোলনৰ নেতা কোন?
(ক) ৰাজেন্দ্ৰ সিং (খ) সুন্দৰলাল বহুগুণা (গ) মেধা পাটকাৰ (ঘ) ভাণ্ডাৰী
উত্তৰঃ (খ) সুন্দৰলাল বহুগুণা।
প্ৰশ্ন ৫: Montreal Protocol কোন বিষয়ৰ লগত জড়িত?
(ক) বিশ্ব উষ্ণায়ন (খ) ওজন ক্ষয় (গ) জল প্ৰদূষণ (ঘ) মাটি প্ৰদূষণ
উত্তৰঃ (খ) ওজন ক্ষয়।
প্ৰশ্ন ৬: Kyoto Protocol কোন চনত স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
(ক) ১৯৮৭ (খ) ১৯৯২ (গ) ১৯৯৭ (ঘ) ২০০৫
উত্তৰঃ (গ) ১৯৯৭।
প্ৰশ্ন ৭: Ganga Action Plan কোন চনত আৰম্ভ হৈছিল?
(ক) ১৯৮০ (খ) ১৯৮৫ (গ) ১৯৯০ (ঘ) ১৯৯৫
উত্তৰঃ (খ) ১৯৮৫।
প্ৰশ্ন ৮: মুখ্য গ্ৰীণহাউছ গেছ কোনটো?
(ক) O₂ (খ) N₂ (গ) CO₂ (ঘ) H₂
উত্তৰঃ (গ) CO₂।
প্ৰশ্ন ৯: ওজন স্তৰৰ ক্ষয়ৰ মূল কাৰক কোনটো?
(ক) CO₂ (খ) CFC (গ) CH₄ (ঘ) SO₂
উত্তৰঃ (খ) CFC।
প্ৰশ্ন ১০: কেটালাইটিক কনভাৰ্টাৰত ব্যৱহৃত নোহোৱা ধাতু কোনটো?
(ক) প্লেটিনাম (খ) পেলেডিয়াম (গ) ৰডিয়াম (ঘ) লোহা
উত্তৰঃ (ঘ) লোহা।
প্ৰশ্ন ১১: দিল্লীত ছমগ সমস্যা সমাধানৰ বাবে কি ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?
(ক) ডিজেল (খ) পেট্ৰল (গ) CNG (ঘ) কেৰাচিন
উত্তৰঃ (গ) CNG।
প্ৰশ্ন ১২: ইউট্ৰোফিকেচন সৃষ্টি কৰা প্ৰধান পদাৰ্থ কোনটো?
(ক) চেণ্ডিগ্ৰীজ (খ) নাইট্ৰেট আৰু ফছফেট (গ) মোম (ঘ) তেল
উত্তৰঃ (খ) নাইট্ৰেট আৰু ফছফেট।
ৰিক্ত স্থান পূৰণ (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১: _______ পদ্ধতিৰে কণা পদাৰ্থ ৯৯% আঁতৰ কৰিব পাৰি।
উত্তৰঃ ইলেক্ট্ৰোষ্টেটিক প্ৰিচিপিটেটৰ।
প্ৰশ্ন ২: _______ ৰাসায়নিকে ওজন স্তৰ ক্ষয় কৰে।
উত্তৰঃ CFC (Chlorofluorocarbons)।
প্ৰশ্ন ৩: Yamuna Action Plan _______ চনত আৰম্ভ হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯৯৩।
প্ৰশ্ন ৪: _______ আন্দোলন ১৯৭৪ চনত আৰম্ভ হৈছিল।
উত্তৰঃ চিপকো।
প্ৰশ্ন ৫: _______ অৰ্থে Biochemical Oxygen Demand।
উত্তৰঃ BOD।
প্ৰশ্ন ৬: এন্টাৰ্কটিকাৰ ওপৰত _______ চনত প্ৰথম ওজন গাঁত আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯৮৫।
প্ৰশ্ন ৭: _______ চনত Ganga Action Plan আৰম্ভ কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯৮৫।
প্ৰশ্ন ৮: CFC-ৰ মূল উৎস হ’ল _______ আৰু _______।
উত্তৰঃ ৰেফ্ৰিজাৰেটৰ আৰু এয়াৰ কণ্ডিচনাৰ।
সঁচা/মিছা (True/False)
প্ৰশ্ন ১: Air Act ১৯৮১ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ সঁচা।
প্ৰশ্ন ২: অধিক BOD অৰ্থে কম প্ৰদূষণ।
উত্তৰঃ মিছা (অধিক BOD অৰ্থে অধিক প্ৰদূষণ)।
প্ৰশ্ন ৩: CFC ওজন স্তৰ ক্ষয় কৰে।
উত্তৰঃ সঁচা।
প্ৰশ্ন ৪: চিপকো আন্দোলনৰ নেতা মেধা পাটকাৰ আছিল।
উত্তৰঃ মিছা (নেতা সুন্দৰলাল বহুগুণা)।
প্ৰশ্ন ৫: Montreal Protocol ১৯৮৭ চনত স্বাক্ষৰিত হৈছিল।
উত্তৰঃ সঁচা।
প্ৰশ্ন ৬: CO₂ মুখ্য গ্ৰীণহাউছ গেছ।
উত্তৰঃ সঁচা।
প্ৰশ্ন ৭: Joint Forest Management ১৯৮০ চনত আৰম্ভ হৈছিল।
উত্তৰঃ সঁচা।
প্ৰশ্ন ৮: Bharat Stage মানদণ্ডে বাহন নিৰ্গমন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
উত্তৰঃ সঁচা।
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Pollution | প্ৰদূষণ |
| Particulate Matter | কণা পদাৰ্থ |
| Electrostatic Precipitator | ইলেক্ট্ৰোষ্টেটিক প্ৰিচিপিটেটৰ |
| Scrubber | স্ক্ৰাবাৰ |
| Catalytic Converter | কেটালাইটিক কনভাৰ্টাৰ |
| Smog | ছমগ |
| CNG | সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছ |
| Sewage | পয়ঃপ্ৰণালী |
| Effluent | উদ্যোগিক বৰ্জ্য |
| BOD | জৈৱ ৰাসায়নিক অক্সিজেনৰ চাহিদা |
| Eutrophication | ইউট্ৰোফিকেচন |
| Algal Bloom | আল্গেল ব্লুম |
| Biodegradable | জৈৱভঙনযোগ্য |
| Non-biodegradable | জৈৱ-অভঙনযোগ্য |
| E-waste | ইলেক্ট্ৰনিক বৰ্জ্য |
| Greenhouse Effect | গ্ৰীণহাউছ পৰিণাম |
| Global Warming | বিশ্ব উষ্ণায়ন |
| Ozone Depletion | ওজন ক্ষয় |
| Stratosphere | ষ্ট্ৰেটোস্ফিয়াৰ |
| CFC | ক্ল’ৰোফ্লুৱৰোকাৰ্বন |
| Ozone Hole | ওজন গাঁত |
| Montreal Protocol | মন্ট্ৰিয়েল চুক্তি |
| Kyoto Protocol | কিয়টো চুক্তি |
| Deforestation | অৰণ্য বিনাশ |
| Slash-and-burn | জহুম খেতি |
| Chipko Movement | চিপকো আন্দোলন |
| Joint Forest Management | যুটীয়া অৰণ্য ব্যৱস্থাপনা |
| Radioactive Waste | তেজস্ক্ৰিয় আৱৰ্জনা |
| Agro-chemicals | কৃষি-ৰাসায়নিক |
| Biomagnification | জৈৱ-পৰিবৰ্ধন |
| Bharat Stage | ভাৰত পৰ্যায় (নিৰ্গমন মানদণ্ড) |
| Ganga Action Plan | গংগা কৰ্ম পৰিকল্পনা |
| Yamuna Action Plan | যমুনা কৰ্ম পৰিকল্পনা |
| Sundarlal Bahuguna | সুন্দৰলাল বহুগুণা |
| Particulate Pollution | কণাজনিত প্ৰদূষণ |
| Sanitary Landfill | চেনিটাৰী লেণ্ডফিল |
| Domestic Sewage | ঘৰুৱা পয়ঃপ্ৰণালী |
মুখ্য মনত ৰখা বিষয়সমূহ:
- Air (Prevention and Control of Pollution) Act — ১৯৮১
- Water (Prevention and Control of Pollution) Act — ১৯৭৪
- চিপকো আন্দোলন — ১৯৭৪, সুন্দৰলাল বহুগুণা
- Ganga Action Plan — ১৯৮৫
- Montreal Protocol — ১৯৮৭
- Yamuna Action Plan — ১৯৯৩
- Kyoto Protocol — ১৯৯৭
- Joint Forest Management — ১৯৮০
- ইলেক্ট্ৰোষ্টেটিক প্ৰিচিপিটেটৰ — কণা পদাৰ্থ ৯৯%-তকৈ অধিক আঁতৰ কৰে
- কেটালাইটিক কনভাৰ্টাৰ — প্লেটিনাম, পেলেডিয়াম, ৰডিয়াম
- মুখ্য গ্ৰীণহাউছ গেছ — CO₂ (৬০%), CH₄ (২০%), CFC (১৪%), N₂O (৬%)
- ওজন ক্ষয়ৰ মূল কাৰক — CFC
প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী, “পৰিবেশীয় সমস্যা” অধ্যায়টোৰ এই সম্পূৰ্ণ আলোচনাই আপোনাৰ ASSEB Class 12 Biology বোৰ্ড পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব বুলি আশা কৰিছোঁ। নিয়মীয়াকৈ অনুশীলন কৰক আৰু পৰীক্ষাত উজ্জ্বল ফলাফল লাভ কৰক। ধন্যবাদ। — HSLC Guru।