জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য আৰু সংৰক্ষণ
নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী সকল! HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই অধ্যায়ত আমি ASSEB দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞানৰ পঞ্চদশ অধ্যায় “জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য আৰু সংৰক্ষণ”ৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। পৃথিৱীৰ জীৱজগতৰ বৈচিত্ৰ্য, ইয়াৰ গুৰুত্ব, বিনাশৰ কাৰণ আৰু সংৰক্ষণ পদ্ধতি সম্পৰ্কে এই অধ্যায়ত বিশদভাৱে অধ্যয়ন কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য বা Biodiversity শব্দটো এডৱাৰ্ড উইলছনে (Edward Wilson) ১৯৯২ চনত জনপ্ৰিয় কৰি তোলে। ই হৈছে পৃথিৱীত পোৱা সকলো প্ৰকাৰৰ জীৱৰ মাজত থকা বিভিন্নতা। জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ তিনিটা স্তৰ আছে — জিনগত বৈচিত্ৰ্য (genetic diversity, যেনে ৰাউৱলফিয়াৰ ভিন্ন প্ৰজাতি, ভাৰতৰ ৫০,০০০ ধাননিৰ প্ৰজাতি), প্ৰজাতিগত বৈচিত্ৰ্য (species diversity, যেনে পশ্চিম ঘাটৰ উভচৰ প্ৰাণী) আৰু পাৰিস্থিতিক বৈচিত্ৰ্য (ecological diversity, যেনে মৰুভূমি, বৰ্ষাৰণ্য, প্ৰবাল প্ৰাচীৰ আদি)। বৰ্তমান পৃথিৱীত প্ৰায় ১.৭ মিলিয়ন প্ৰজাতি আৱিষ্কৃত হৈছে যদিও ৰবাৰ্ট মে’ৰ মতে প্ৰকৃত সংখ্যা প্ৰায় ৭ মিলিয়ন। ইয়াৰ ভিতৰত প্ৰায় ৭০% প্ৰাণী আৰু পোক-পৰুৱাই সৰ্বাধিক (৭০%)।
জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ বিতৰণৰ ক্ষেত্ৰত কিছুমান বিশেষ প্ৰৱণতা দেখা যায়। অক্ষাংশগত প্ৰৱণতা (latitudinal gradient) অনুসৰি বিষুৱৰেখাৰ ওচৰত জৈৱ বৈচিত্ৰ্য বেছি আৰু মেৰুৰ ফালে ক্ৰমাৎ হ্ৰাস পায়। প্ৰজাতি-অঞ্চল সম্পৰ্ক (species-area relationship) আলেকজেণ্ডাৰ ভন হাম্বল্টে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল, যাৰ সমীকৰণ হ’ল S = CA^Z (S = প্ৰজাতিৰ সংখ্যা, A = অঞ্চল, C = ধ্ৰুৱক, Z = ঢাল)। সৰু অঞ্চলত Z ৰ মান ০.১-০.২ আৰু বৃহৎ অঞ্চলত ০.৬-১.২ হয়। জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ গুৰুত্ব দুই ধৰণৰ — সংকীৰ্ণ উপযোগিতাবাদী (narrowly utilitarian: খাদ্য, আঁহ, ঔষধ, তেল আদি) আৰু বিস্তৃত উপযোগিতাবাদী (broadly utilitarian: পৰাগযোগ, কীট নিয়ন্ত্ৰণ, জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ, পানী বিশুদ্ধিকৰণ আদি বাস্ততন্ত্ৰ সেৱা)। অৰণ্যই বছৰি ২০ বিলিয়ন টন CO₂ স্থিৰ কৰে আৰু ৪০% অক্সিজেন উৎপাদন কৰে। এনে বাস্ততন্ত্ৰ সেৱাৰ বাৰ্ষিক মূল্য প্ৰায় ৩৩ ট্ৰিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ। ইয়াৰ উপৰি নৈতিক গুৰুত্বও আছে।
জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ বিনাশৰ চাৰিটা প্ৰধান কাৰণ (Evil Quartet) — বাসস্থান বিনাশ আৰু খণ্ডিতকৰণ, অতি শোষণ, বহিৰাগত প্ৰজাতিৰ আক্ৰমণ আৰু সহ-বিলুপ্তি (co-extinction)। ভাৰতত লেণ্টানা, আইকৰ্ণিয়া (পানী মেটেকা) আৰু আফ্ৰিকান বৃহৎ হ্ৰদত নাইল পাৰ্চ মাছে স্থানীয় জীৱজগতলৈ ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে। নৰমান মায়াৰছে ১৯৮৮ চনত জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য হটস্পট ধাৰণাটো প্ৰৱৰ্তন কৰে; সমগ্ৰ বিশ্বত ৩৪টা হটস্পট আছে আৰু ভাৰতত ৪টা — পশ্চিম ঘাট-শ্ৰীলংকা, ইণ্ডো-বাৰ্মা, হিমালয় আৰু ছুণ্ডালেণ্ড। সংৰক্ষণ পদ্ধতি দুই ধৰণৰ — স্ব-স্থানিক (in-situ: ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, অভয়াৰণ্য, জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিতাঞ্চল, পবিত্ৰ বনানী) আৰু পৰ-স্থানিক (ex-situ: চিড়িয়াখানা, উদ্ভিদ উদ্যান, জিন বেংক, ক্ৰায়োপ্ৰিজাৰ্ভেচন, কলা সংৰোপণ)। ভাৰতত ১৪টা জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিতাঞ্চল, ৯০টাতকৈ অধিক ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু ৪৪৮টাৰো অধিক বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য আছে।
আই.ইউ.চি.এন. (IUCN) ৰ ৰঙা তালিকা (Red List) অনুসৰি প্ৰজাতিসমূহক বিভিন্ন শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয় — বিলুপ্ত (Extinct), অতি বিপন্ন (Critically Endangered), বিপন্ন (Endangered), দুৰ্বল (Vulnerable), প্ৰায় ভাবুকিগ্ৰস্ত (Near Threatened) আৰু কম চিন্তনীয় (Least Concern)। ১৯৯২ চনৰ ৰিও ডি জেনেইৰ’ পৃথিৱী সন্মিলনত জৈৱ বৈচিত্ৰ্যৰ ওপৰত সন্ধি (Convention on Biological Diversity) স্বাক্ষৰিত হয়। বিপন্ন প্ৰজাতিৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য সম্পৰ্কীয় চুক্তি (CITES, ১৯৭৩) আৰু ২০০২ চনৰ জোহানেছবাৰ্গ সন্মিলনৰ যোগেদি বিশ্বজুৰি জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ সংৰক্ষণৰ প্ৰচেষ্টা চলি আছে। এই সকলোবোৰ প্ৰচেষ্টাৰ লক্ষ্য হ’ল ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে পৃথিৱীৰ জৈৱ সম্পদ ৰক্ষা কৰা।
Summary (in English)
Biodiversity, a term popularized by Edward Wilson in 1992, refers to the variety and variability of life forms on Earth at three levels: genetic, species, and ecological diversity. About 1.7 million species have been described, though the actual number may be 7 million as estimated by Robert May, with insects making up about 70%. Key patterns include the latitudinal gradient (more diversity near the equator) and the species-area relationship described by Alexander von Humboldt, expressed as S = CA^Z. The importance of biodiversity is narrowly utilitarian (food, fibres, drugs, oil), broadly utilitarian (ecosystem services like pollination, climate regulation, pest control, water purification valued at $33 trillion annually), and ethical. The four major causes of biodiversity loss (the Evil Quartet) are habitat loss and fragmentation, over-exploitation, alien species invasions (like Lantana, Eichhornia, Nile perch), and co-extinctions. Norman Myers identified 34 biodiversity hotspots globally, with India having four. Conservation strategies include in-situ methods (national parks, sanctuaries, biosphere reserves, sacred groves) and ex-situ methods (zoos, botanical gardens, gene banks, cryopreservation). The IUCN Red List, the Convention on Biological Diversity (Rio, 1992), and CITES guide global conservation efforts.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Questions and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য (Biodiversity) শব্দটো কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য শব্দটো ১৯৯২ চনত এডৱাৰ্ড উইলছনে (Edward Wilson) প্ৰৱৰ্তন আৰু জনপ্ৰিয় কৰে।
প্ৰশ্ন ২: জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ স্তৰসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ তিনিটা স্তৰ — জিনগত বৈচিত্ৰ্য, প্ৰজাতিগত বৈচিত্ৰ্য আৰু পাৰিস্থিতিক বৈচিত্ৰ্য।
প্ৰশ্ন ৩: S = CA^Z সমীকৰণটোত C আৰু Z এ কি বুজায়?
উত্তৰঃ C হৈছে Y-অক্ষৰ ছেদ (Y-intercept) বা ধ্ৰুৱক আৰু Z হৈছে ৰেগ্ৰেছন ৰেখাৰ ঢাল (slope of regression line)।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতত কেইটা জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য হটস্পট আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতত চাৰিটা জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য হটস্পট আছে — পশ্চিম ঘাট-শ্ৰীলংকা, ইণ্ডো-বাৰ্মা, হিমালয় আৰু ছুণ্ডালেণ্ড।
প্ৰশ্ন ৫: ‘হটস্পট’ ধাৰণাটো কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য হটস্পট ধাৰণাটো নৰমান মায়াৰছে (Norman Myers) ১৯৮৮ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: IUCN ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ IUCN — International Union for Conservation of Nature and Natural Resources।
প্ৰশ্ন ৭: CITES ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ CITES — Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora।
প্ৰশ্ন ৮: ক্ৰায়োপ্ৰিজাৰ্ভেচন কি তাপমাত্ৰাত কৰা হয়?
উত্তৰঃ ক্ৰায়োপ্ৰিজাৰ্ভেচন তৰল নাইট্ৰ’জেনত -১৯৬° চেলচিয়াছ তাপমাত্ৰাত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতত মুঠ কেইটা জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিতাঞ্চল আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতত মুঠ ১৪টা জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিতাঞ্চল আছে।
প্ৰশ্ন ১০: ‘Evil Quartet’ শব্দটোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ বিনাশৰ চাৰিটা প্ৰধান কাৰণ — বাসস্থান বিনাশ, অতি শোষণ, বহিৰাগত প্ৰজাতিৰ আক্ৰমণ আৰু সহ-বিলুপ্তিক একেলগে ‘Evil Quartet’ কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১১: বহিৰাগত আক্ৰমণকাৰী জলজ উদ্ভিদ এটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ আইকৰ্ণিয়া (Eichhornia crassipes) বা পানী মেটেকা।
প্ৰশ্ন ১২: ৰিভেট পপাৰ অনুমানৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ পল এৰলিচ (Paul Ehrlich)।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: জিনগত বৈচিত্ৰ্য আৰু প্ৰজাতিগত বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ জিনগত বৈচিত্ৰ্য (Genetic Diversity) — একে প্ৰজাতিৰ ভিন্ন সদস্যৰ মাজত জিন বা DNA স্তৰৰ পাৰ্থক্য। উদাহৰণ — ভাৰতত প্ৰায় ৫০,০০০ ধাননিৰ প্ৰজাতি আৰু ৰাউৱলফিয়া ভোমিটোৰিয়াৰ ৰেছাৰপিন উৎপাদনত পাৰ্থক্য। প্ৰজাতিগত বৈচিত্ৰ্য (Species Diversity) — এটা অঞ্চলৰ ভিতৰত থকা ভিন্ন প্ৰজাতিৰ সংখ্যা। উদাহৰণ — পশ্চিম ঘাটৰ উভচৰ প্ৰাণীৰ সংখ্যা পূব ঘাটতকৈ অধিক।
প্ৰশ্ন ২: অক্ষাংশগত বৈচিত্ৰ্য প্ৰৱণতা (Latitudinal Gradient) কি?
উত্তৰঃ অক্ষাংশগত বৈচিত্ৰ্য প্ৰৱণতা অনুসৰি বিষুৱৰেখাৰ পৰা মেৰুৰ ফালে গ’লে জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য ক্ৰমাৎ হ্ৰাস পায়। ক্ৰান্তীয় অঞ্চল (২৩.৫° উত্তৰ আৰু দক্ষিণৰ মাজৰ অঞ্চল) প্ৰজাতিগত বৈচিত্ৰ্যৰ ফালৰ পৰা সবাতোকৈ চহকী। উদাহৰণ — ক্ৰান্তীয় ইকুৱেডৰৰ আমাজন বৰ্ষাৰণ্যত ৪০,০০০তকৈ অধিক উদ্ভিদ প্ৰজাতি, ৩,০০০ মাছ আৰু ১,৩০০ চৰাইৰ প্ৰজাতি পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৩: ‘বহিৰাগত প্ৰজাতিৰ আক্ৰমণ’ মানে কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো বহিৰাগত প্ৰজাতিয়ে কোনো অঞ্চলত প্ৰৱেশ কৰি স্থানীয় প্ৰজাতিৰ ক্ষতি সাধন কৰে, তাক বহিৰাগত প্ৰজাতিৰ আক্ৰমণ বোলে। উদাহৰণ — ভাৰতত লেণ্টানা গছ, পানী মেটেকা (Eichhornia crassipes) আৰু আফ্ৰিকাৰ ভিক্টোৰিয়া হ্ৰদত প্ৰৱেশ কৰা নাইল পাৰ্চ মাছে স্থানীয় ছিচলিড মাছৰ ২০০তকৈ অধিক প্ৰজাতিক ধ্বংস কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৪: পবিত্ৰ বনানী (Sacred Groves) কি? ই কেনেকৈ সংৰক্ষণত সহায় কৰে?
উত্তৰঃ পবিত্ৰ বনানী হৈছে ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ ভিত্তিত স্থানীয় লোকে সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা অৰণ্যৰ অংশ। ভাৰতৰ মেঘালয়ৰ খাছী আৰু জৈন্তীয়া পাহাৰ, ৰাজস্থানৰ আৰাৱালী, কৰ্ণাটক আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ পশ্চিম ঘাটত বহু পবিত্ৰ বনানী আছে। এই অঞ্চলত গছ-গছনি কটা বা প্ৰাণী হত্যা নিষিদ্ধ। ই বহু বিৰল আৰু বিপন্ন প্ৰজাতিৰ আশ্ৰয়স্থল।
প্ৰশ্ন ৫: স্ব-স্থানিক সংৰক্ষণ আৰু পৰ-স্থানিক সংৰক্ষণৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ স্ব-স্থানিক সংৰক্ষণ (In-situ) — প্ৰাকৃতিক বাসস্থানতে প্ৰজাতি সংৰক্ষণ। উদাহৰণ — ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান, অভয়াৰণ্য, জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিতাঞ্চল, পবিত্ৰ বনানী। পৰ-স্থানিক সংৰক্ষণ (Ex-situ) — প্ৰাকৃতিক বাসস্থানৰ বাহিৰত কৃত্ৰিম পৰিৱেশত সংৰক্ষণ। উদাহৰণ — চিড়িয়াখানা, উদ্ভিদ উদ্যান, জিন বেংক, ক্ৰায়োপ্ৰিজাৰ্ভেচন, কলা সংৰোপণ।
প্ৰশ্ন ৬: ৰিও সন্মিলন (১৯৯২) কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ১৯৯২ চনত ব্ৰাজিলৰ ৰিও ডি জেনেইৰ’ চহৰত পৃথিৱী সন্মিলন (Earth Summit) অনুষ্ঠিত হয়। ইয়াত জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ ওপৰত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সন্ধি (Convention on Biological Diversity) স্বাক্ষৰিত হয়। এই সন্ধিয়ে জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ সংৰক্ষণ, টেকসই ব্যৱহাৰ আৰু জিনৱিধিকৰণৰ সমূহ সম্পদৰ সমভাজন নিশ্চিত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৭: ৰিভেট পপাৰ অনুমান কি?
উত্তৰঃ পল এৰলিচৰ ৰিভেট পপাৰ অনুমান অনুসৰি প্ৰতিটো বাস্ততন্ত্ৰ এখন বিমানৰ দৰে আৰু প্ৰতিটো প্ৰজাতি ৰিভেটৰ দৰে। কেইটামান ৰিভেট হেৰোৱাত বিমানৰ নিৰাপত্তা বৰ ক্ষতিগ্ৰস্ত নহয়, কিন্তু গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰিভেট (যেনে ডেউকা ধৰি ৰখা ৰিভেট) হেৰাই গ’লে দুৰ্ঘটনা হ’ব পাৰে। তেনেদৰে কিছু প্ৰজাতি বিলুপ্ত হ’লে বাস্ততন্ত্ৰ ভাঙি পৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৮: ৰঙা তথ্য পুথি (Red Data Book) কি?
উত্তৰঃ ৰঙা তথ্য পুথি IUCN-এ ১৯৬৩ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা এখন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় তালিকা য’ত বিপন্ন উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী প্ৰজাতিৰ তথ্য সন্নিবিষ্ট হয়। ভাৰতত ZSI আৰু BSI-এ এই তালিকা প্ৰকাশ কৰে। ই বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ অৱস্থা চিনাক্ত কৰি সংৰক্ষণ পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰাত সহায় কৰে।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ গুৰুত্বসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ গুৰুত্বক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি —
(ক) সংকীৰ্ণ উপযোগিতাবাদী যুক্তি (Narrowly Utilitarian): জৈৱ বৈচিত্ৰ্যই মানুহক প্ৰত্যক্ষভাৱে অৰ্থনৈতিক লাভ দিয়ে — খাদ্য (শস্য), আঁহ (কপাহ, পাট), ঔষধি (ৰাউৱলফিয়াৰ ৰেছাৰপিন), তেল, ৰবৰ আদি। প্ৰায় ২৫% ঔষধ উদ্ভিদৰ পৰা প্ৰস্তুত হয়। জিনগত সম্পদ আৰু পৰিবেশগত পৰ্যটনে কোটি কোটি ডলাৰ আয় কৰে।
(খ) বিস্তৃত উপযোগিতাবাদী যুক্তি (Broadly Utilitarian): জৈৱ বৈচিত্ৰ্যই বিভিন্ন বাস্ততন্ত্ৰ সেৱা প্ৰদান কৰে — পৰাগযোগ, কীট নিয়ন্ত্ৰণ, জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ, পানী বিশুদ্ধিকৰণ, পুষ্টি চক্ৰ, মাটি নিৰ্মাণ আদি। আমাজন বৰ্ষাৰণ্যই বিশ্বৰ ২০% অক্সিজেন উৎপাদন কৰে। ৰবাৰ্ট কনষ্টানজাৰ অনুসৰি বাস্ততন্ত্ৰ সেৱাৰ বাৰ্ষিক মূল্য ৩৩ ট্ৰিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ।
(গ) নৈতিক যুক্তি (Ethical): পৃথিৱীৰ প্ৰতিটো প্ৰজাতিৰ অস্তিত্বৰ অধিকাৰ আছে। সকলো জীৱৰ অভ্যন্তৰীণ মূল্য আছে। ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে এই সম্পদ সংৰক্ষণ কৰাটো আমাৰ নৈতিক দায়িত্ব।
প্ৰশ্ন ২: জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ বিনাশৰ কাৰণসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ বিনাশৰ চাৰিটা প্ৰধান কাৰণ আছে যাক “Evil Quartet” বোলা হয় —
(ক) বাসস্থান বিনাশ আৰু খণ্ডিতকৰণ (Habitat Loss and Fragmentation): জৈৱ বৈচিত্ৰ্য বিনাশৰ সবাতোকৈ মুখ্য কাৰণ। আমাজন বৰ্ষাৰণ্যৰ বহু অংশ ছয়াবিন কৃষি আৰু পশুপালনৰ বাবে কাটি পেলোৱা হৈছে। বাসস্থান খণ্ডিত হ’লে প্ৰাণীৰ গতিবিধিত বাধা পৰে আৰু জনসংখ্যা হ্ৰাস পায়।
(খ) অতি শোষণ (Over-exploitation): মানুহে অত্যধিকভাৱে প্ৰাকৃতিক সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত স্টেলাৰ গাই, পেচেঞ্জাৰ পিজন আদি প্ৰজাতি বিলুপ্ত হৈছে। আজি বহু সামুদ্ৰিক মাছৰ প্ৰজাতি ভাবুকিৰ সন্মুখীন।
(গ) বহিৰাগত প্ৰজাতিৰ আক্ৰমণ (Alien Species Invasion): নাইল পাৰ্চ মাছে আফ্ৰিকাৰ ভিক্টোৰিয়া হ্ৰদৰ ছিচলিড মাছ প্ৰজাতিক ধ্বংস কৰিছে। ভাৰতত লেণ্টানা, পানী মেটেকা, পাৰ্থেনিয়ামে স্থানীয় উদ্ভিদক হানি কৰিছে।
(ঘ) সহ-বিলুপ্তি (Co-extinctions): এটা প্ৰজাতি বিলুপ্ত হ’লে তাৰ লগত নিৰ্ভৰশীল আন প্ৰজাতিও বিলুপ্ত হয়। পৰজীৱী আৰু আতিথেয়ৰ সম্পৰ্ক, পৰাগযোগী আৰু গছৰ মিথোজীৱিতা ভাঙি গ’লে এই অৱস্থা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণৰ পদ্ধতিসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ সংৰক্ষণ দুই ধৰণে কৰা হয় —
(ক) স্ব-স্থানিক সংৰক্ষণ (In-situ Conservation): প্ৰাকৃতিক বাসস্থানতে প্ৰজাতিসমূহ সংৰক্ষণ কৰা। ইয়াৰ ভিতৰত পৰে — (i) ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (যেনে কাজিৰঙা, মানাহ); (ii) বন্যপ্ৰাণী অভয়াৰণ্য; (iii) জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিতাঞ্চল (যেনে নীলগিৰি, নন্দাদেৱী); (iv) পবিত্ৰ বনানী; (v) ৰামছাৰ আৰ্দ্ৰভূমি।
(খ) পৰ-স্থানিক সংৰক্ষণ (Ex-situ Conservation): প্ৰাকৃতিক বাসস্থানৰ বাহিৰত কৃত্ৰিম পৰিৱেশত সংৰক্ষণ। ইয়াৰ ভিতৰত আছে — (i) চিড়িয়াখানা; (ii) উদ্ভিদ উদ্যান; (iii) বীজ বেংক; (iv) জিন বেংক; (v) ক্ৰায়োপ্ৰিজাৰ্ভেচন (-১৯৬° চেলচিয়াছত তৰল নাইট্ৰ’জেনত সংৰক্ষণ); (vi) কলা সংৰোপণ; (vii) ভ্ৰূণ স্থানান্তৰ প্ৰযুক্তি। এই পদ্ধতিৰে বহু বিপন্ন প্ৰজাতি যেনে চীনৰ পেণ্ডা, ভাৰতীয় গণ্ডাৰ আদিক ৰক্ষা কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৪: IUCN ৰঙা তালিকাৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ IUCN-এ প্ৰজাতিসমূহক বিভিন্ন শ্ৰেণীত ভাগ কৰে —
(i) বিলুপ্ত (Extinct, EX): প্ৰজাতিৰ কোনো জীৱিত সদস্য পৃথিৱীত নাই। উদাহৰণ — ডোডো, পেচেঞ্জাৰ পিজন।
(ii) প্ৰকৃতিত বিলুপ্ত (Extinct in Wild, EW): কেৱল চিড়িয়াখানা বা উদ্যানতহে আছে।
(iii) অতি বিপন্ন (Critically Endangered, CR): অতি ক্ষুদ্ৰ জনসংখ্যা, উদাহৰণ — চীনা চাহাৰ চিতা।
(iv) বিপন্ন (Endangered, EN): জনসংখ্যা দ্ৰুতভাৱে কমি গৈছে। উদাহৰণ — বেঙ্গল বাঘ, ভাৰতীয় গণ্ডাৰ।
(v) দুৰ্বল (Vulnerable, VU): নিকট ভৱিষ্যতে বিপন্ন হোৱাৰ সম্ভাৱনা আছে।
(vi) প্ৰায় ভাবুকিগ্ৰস্ত (Near Threatened, NT): অদূৰ ভৱিষ্যতে ভাবুকিৰ সন্মুখীন হ’ব পাৰে।
(vii) কম চিন্তনীয় (Least Concern, LC): জনসংখ্যা স্থিৰ আৰু পৰ্যাপ্ত।
প্ৰশ্ন ৫: জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য হটস্পট কি? ভাৰতৰ হটস্পটসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য হটস্পট হ’ল এনে অঞ্চল য’ত উচ্চ মাত্ৰাৰ স্থানীয় (endemic) প্ৰজাতি আছে আৰু তীব্ৰ ভাবুকিৰ সন্মুখীন। নৰমান মায়াৰছে ১৯৮৮ চনত এই ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰে। হটস্পট হোৱাৰ চৰ্ত — (i) কমপক্ষে ১,৫০০ স্থানীয় ভাস্কুলাৰ উদ্ভিদ থাকিব লাগিব; (ii) প্ৰাথমিক পৰিৱেশৰ ৭০% হেৰাইছে। বিশ্বত ৩৪টা হটস্পট আছে, যিয়ে পৃথিৱীৰ মাত্ৰ ২% মাটিত পৃথিৱীৰ উদ্ভিদ আৰু মেৰুদণ্ডী প্ৰাণীৰ ৪০-৫০% সমৰ্থন কৰে।
ভাৰতৰ ৪টা হটস্পট: (১) পশ্চিম ঘাট-শ্ৰীলংকা: দক্ষিণ ভাৰত আৰু শ্ৰীলংকাত বিস্তৃত, বহু স্থানীয় প্ৰজাতি। (২) ইণ্ডো-বাৰ্মা: উত্তৰ-পূৱ ভাৰত আৰু মায়ানমাৰ অঞ্চল। (৩) হিমালয়: ভাৰত, নেপাল, ভূটান, চীনৰ এক বৃহৎ অংশ। (৪) ছুণ্ডালেণ্ড: নিকোবাৰ দ্বীপপুঞ্জ অন্তৰ্ভুক্ত। এই হটস্পটসমূহত কঠোৰ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা আৱশ্যক।
প্ৰশ্ন ৬: পৰ-স্থানিক সংৰক্ষণৰ আধুনিক পদ্ধতিসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পৰ-স্থানিক সংৰক্ষণৰ আধুনিক পদ্ধতিসমূহ হ’ল —
(ক) ক্ৰায়োপ্ৰিজাৰ্ভেচন: কোষ, কলা, ভ্ৰূণ আৰু গেমেট সমূহ তৰল নাইট্ৰ’জেনত -১৯৬° চেলচিয়াছ তাপমাত্ৰাত দীৰ্ঘদিন সংৰক্ষণ কৰা পদ্ধতি।
(খ) কলা সংৰোপণ (Tissue Culture): উদ্ভিদৰ কলাৰ পৰা সম্পূৰ্ণ গছ উৎপাদন কৰা পদ্ধতি। বিৰল উদ্ভিদৰ ক্ষিপ্ৰ বংশবিস্তাৰৰ বাবে অতি কাৰ্যকৰী।
(গ) বীজ বেংক: উন্নত আৰু বিৰল প্ৰজাতিৰ বীজ নিম্ন তাপমাত্ৰাত আৰু কম আৰ্দ্ৰতাত সংৰক্ষণ কৰা ব্যৱস্থা।
(ঘ) DNA বেংক / জিন বেংক: জিনৱিধিকৰণ কৰা DNA নমুনা সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা যাৰ যোগেদি ভৱিষ্যতে বিলুপ্ত প্ৰজাতিকো পুনৰুজ্জীৱিত কৰিব পাৰি।
(ঙ) চিড়িয়াখানা আৰু উদ্ভিদ উদ্যান: বিপন্ন প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ প্ৰজনন আৰু সংৰক্ষণ। ভাৰতৰ লক্ষ্ণৌ, কলকাতা, মহীশূৰ চিড়িয়াখানা প্ৰসিদ্ধ।
বহুবিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQs)
প্ৰশ্ন ১: ‘Biodiversity’ শব্দটো কোনে প্ৰচলন কৰিছিল?
(ক) চাৰ্লছ ডাৰৱিন (খ) এডৱাৰ্ড উইলছন (গ) নৰমান মায়াৰছ (ঘ) ৰবাৰ্ট মে’
উত্তৰঃ (খ) এডৱাৰ্ড উইলছন
প্ৰশ্ন ২: বিশ্বত মুঠ কেইটা জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য হটস্পট আছে?
(ক) ২৫ (খ) ৩০ (গ) ৩৪ (ঘ) ৩৬
উত্তৰঃ (গ) ৩৪
প্ৰশ্ন ৩: S = CA^Z সমীকৰণটো কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
(ক) এডৱাৰ্ড উইলছন (খ) আলেকজেণ্ডাৰ ভন হাম্বল্ট (গ) চাৰ্লছ ডাৰৱিন (ঘ) ৰবাৰ্ট মে’
উত্তৰঃ (খ) আলেকজেণ্ডাৰ ভন হাম্বল্ট
প্ৰশ্ন ৪: ক্ৰায়োপ্ৰিজাৰ্ভেচনত ব্যৱহাৰ হোৱা তাপমাত্ৰা কিমান?
(ক) ০° চে. (খ) -৪° চে. (গ) -১০০° চে. (ঘ) -১৯৬° চে.
উত্তৰঃ (ঘ) -১৯৬° চে.
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ কোনটো অংশ ছুণ্ডালেণ্ড হটস্পটৰ অন্তৰ্ভুক্ত?
(ক) পশ্চিম ঘাট (খ) হিমালয় (গ) নিকোবাৰ দ্বীপপুঞ্জ (ঘ) ৰাজস্থান
উত্তৰঃ (গ) নিকোবাৰ দ্বীপপুঞ্জ
প্ৰশ্ন ৬: বিষুৱৰেখাৰ ওচৰত জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য বেছি হোৱা প্ৰৱণতাক কি বোলে?
(ক) উলম্ব প্ৰৱণতা (খ) অক্ষাংশগত প্ৰৱণতা (গ) দ্ৰাঘিমাংশ প্ৰৱণতা (ঘ) উচ্চতা প্ৰৱণতা
উত্তৰঃ (খ) অক্ষাংশগত প্ৰৱণতা
প্ৰশ্ন ৭: তলৰ কোনটো বহিৰাগত আক্ৰমণকাৰী মাছ?
(ক) ৰোউ (খ) মৃগেল (গ) নাইল পাৰ্চ (ঘ) ইলিচা
উত্তৰঃ (গ) নাইল পাৰ্চ
প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতীয় গণ্ডাৰ IUCN ৰ কোনটো শ্ৰেণীত পৰে?
(ক) বিলুপ্ত (খ) দুৰ্বল (গ) বিপন্ন (ঘ) কম চিন্তনীয়
উত্তৰঃ (গ) বিপন্ন
প্ৰশ্ন ৯: জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ ওপৰৰ কনভেনচন কত স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
(ক) লণ্ডন (খ) ৰিও ডি জেনেইৰ’ (গ) প্যাৰিছ (ঘ) নিউয়ৰ্ক
উত্তৰঃ (খ) ৰিও ডি জেনেইৰ’
প্ৰশ্ন ১০: বাস্ততন্ত্ৰ সেৱাৰ আনুমানিক বাৰ্ষিক মূল্য কিমান?
(ক) ৩ ট্ৰিলিয়ন ডলাৰ (খ) ৩৩ ট্ৰিলিয়ন ডলাৰ (গ) ৩৩০ বিলিয়ন ডলাৰ (ঘ) ১৩ ট্ৰিলিয়ন ডলাৰ
উত্তৰঃ (খ) ৩৩ ট্ৰিলিয়ন ডলাৰ
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ ____টা স্তৰ আছে।
উত্তৰঃ তিনি
২. ভাৰতত ____টা জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য হটস্পট আছে।
উত্তৰঃ চাৰি (৪)
৩. ____ চনত ৰিও পৃথিৱী সন্মিলন অনুষ্ঠিত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯৯২
৪. পানী মেটেকাৰ বৈজ্ঞানিক নাম ____।
উত্তৰঃ Eichhornia crassipes
৫. জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ বিনাশৰ চাৰিটা প্ৰধান কাৰণক ____ বোলা হয়।
উত্তৰঃ Evil Quartet
সঁচা/মিছা (True/False)
১. এডৱাৰ্ড উইলছনে ‘Biodiversity’ শব্দটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
উত্তৰঃ সঁচা
২. মেৰু অঞ্চলত প্ৰজাতিৰ বৈচিত্ৰ্য বিষুৱৰেখাতকৈ অধিক।
উত্তৰঃ মিছা
৩. ভাৰতীয় গণ্ডাৰ IUCN ৰ মতে বিপন্ন প্ৰজাতি।
উত্তৰঃ সঁচা
৪. পবিত্ৰ বনানী পৰ-স্থানিক সংৰক্ষণৰ উদাহৰণ।
উত্তৰঃ মিছা (ই স্ব-স্থানিক সংৰক্ষণ)
৫. CITES বিপন্ন প্ৰজাতিৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য নিয়ন্ত্ৰণ কৰা চুক্তি।
উত্তৰঃ সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ | English Term | অৰ্থ |
|---|---|---|
| জৈৱিক বৈচিত্ৰ্য | Biodiversity | পৃথিৱীত পোৱা সকলো জীৱৰ মাজৰ বৈচিত্ৰ্য |
| জিনগত বৈচিত্ৰ্য | Genetic Diversity | একে প্ৰজাতিৰ ভিতৰৰ জিনৰ পাৰ্থক্য |
| প্ৰজাতিগত বৈচিত্ৰ্য | Species Diversity | এটা অঞ্চলৰ ভিন্ন প্ৰজাতিৰ সংখ্যা |
| পাৰিস্থিতিক বৈচিত্ৰ্য | Ecological Diversity | বাস্ততন্ত্ৰৰ স্তৰৰ বৈচিত্ৰ্য |
| হটস্পট | Hotspot | উচ্চ স্থানীয়তা আৰু ভাবুকিযুক্ত অঞ্চল |
| স্ব-স্থানিক সংৰক্ষণ | In-situ Conservation | প্ৰাকৃতিক বাসস্থানতে সংৰক্ষণ |
| পৰ-স্থানিক সংৰক্ষণ | Ex-situ Conservation | প্ৰাকৃতিক বাসস্থানৰ বাহিৰত সংৰক্ষণ |
| স্থানীয়তা | Endemism | কেৱল কোনো নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত পোৱা প্ৰজাতি |
| বিলুপ্ত | Extinct | সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথিৱীৰ পৰা হেৰোৱা প্ৰজাতি |
| বিপন্ন | Endangered | বিলুপ্তিৰ ভাবুকিত থকা প্ৰজাতি |
| ক্ৰায়োপ্ৰিজাৰ্ভেচন | Cryopreservation | তৰল নাইট্ৰ’জেনত -১৯৬° চে.ত সংৰক্ষণ |
| জিন বেংক | Gene Bank | জিন বা DNA সংৰক্ষণ কেন্দ্ৰ |
| জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিতাঞ্চল | Biosphere Reserve | বৃহৎ প্ৰাকৃতিক সংৰক্ষিত অঞ্চল |
| পবিত্ৰ বনানী | Sacred Grove | ধৰ্মীয় বিশ্বাসত সুৰক্ষিত অৰণ্য |
| সহ-বিলুপ্তি | Co-extinction | এটা প্ৰজাতি বিলুপ্ত হ’লে নিৰ্ভৰশীল প্ৰজাতি বিলুপ্ত |
| বহিৰাগত প্ৰজাতি | Alien Species | বাহিৰৰ পৰা অহা আক্ৰমণকাৰী প্ৰজাতি |
| বাস্ততন্ত্ৰ সেৱা | Ecosystem Services | প্ৰকৃতিৰ পৰা পোৱা সেৱা |
| ৰঙা তালিকা | Red List | IUCN ৰ ভাবুকিগ্ৰস্ত প্ৰজাতিৰ তালিকা |
| অক্ষাংশগত প্ৰৱণতা | Latitudinal Gradient | বিষুৱৰেখাৰ পৰা মেৰুলৈ বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস |
| প্ৰজাতি-অঞ্চল সম্পৰ্ক | Species-Area Relationship | অঞ্চল আৰু প্ৰজাতিৰ মাজৰ সম্পৰ্ক |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য (Additional Important Facts)
(ক) প্ৰজাতিৰ সংখ্যা সম্পৰ্কীয় তথ্য: পৃথিৱীত আনুমানিক ১.৭-১.৮ মিলিয়ন প্ৰজাতি বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ৰবাৰ্ট মে’ৰ ভৱিষ্যদ্বাণী অনুসৰি প্ৰকৃত সংখ্যা প্ৰায় ৭ মিলিয়ন। প্ৰাণীজগতৰ ৭০% পোক-পৰুৱা বা কীট। ভাৰতত প্ৰায় ৪৫,০০০ উদ্ভিদ আৰু ৯১,০০০ প্ৰাণী প্ৰজাতি আছে যিয়ে বিশ্বৰ মুঠ ৮.১% জৈৱ বৈচিত্ৰ্য বহন কৰে।
(খ) Z-মান (Z-value): সৰু অঞ্চলৰ বাবে Z = ০.১ ৰ পৰা ০.২; বৃহৎ অঞ্চল যেনে মহাদেশৰ বাবে Z = ০.৬ ৰ পৰা ১.২। যেতিয়া S বনাম A ক log স্কেলত প্ৰদৰ্শন কৰা হয়, তেতিয়া এটা ঋজু ৰেখা পোৱা যায় — log S = log C + Z log A।
(গ) ৰিভেট পপাৰ অনুমান (Rivet Popper Hypothesis): পল এৰলিচে প্ৰস্তাৱ কৰা এই অনুমান অনুসৰি বাস্ততন্ত্ৰ এখন বিমানৰ দৰে। প্ৰতিটো প্ৰজাতি এটা ৰিভেটৰ দৰে যি বিমানখন একেলগে ধৰি ৰাখে। কেইটামান ৰিভেট নাইকিয়া হ’লে নিৰাপত্তাৰ কোনো বেছি ক্ষতি নহয়, কিন্তু গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰিভেট হেৰাই গ’লে বিমান বিধ্বস্ত হ’ব পাৰে।
(ঘ) ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান: অসমৰ কাজিৰঙা (এশিঙীয়া গণ্ডাৰ), মানাহ (বাঘ, পিগমি হগ), নামেৰি; পশ্চিমবংগৰ চুন্দৰবন (ৰয়েল বেংগল টাইগাৰ); উত্তৰাখণ্ডৰ জিম কৰ্বেট; ৰাজস্থানৰ ৰণথম্ভোৰ; গুজৰাটৰ গিৰ (এছিয়াটিক লায়ন)। ভাৰতত প্ৰায় ১০৬টা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আছে।
(ঙ) ভাৰতৰ জৈৱমণ্ডল সংৰক্ষিতাঞ্চল: নীলগিৰি, নন্দাদেৱী, নকৰেক, গ্ৰেট নিকোবাৰ, মান্নাৰ উপসাগৰ, মানাচ, চুন্দৰবন, ছিম্লিপাল, ডিব্ৰু-ছাইখোৱা, দিহিং পাটকাই, কাঞ্চনজংঘা, পঞ্চমাৰি, অগ্নি, কোল্ড ডেজাৰ্ট আদি।
(চ) ৰামছাৰ সন্ধি (১৯৭১): আৰ্দ্ৰভূমি সংৰক্ষণৰ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চুক্তি। ভাৰতত ৭৫টাতকৈ অধিক ৰামছাৰ স্থান আছে।
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান পৰীক্ষাত আপোনালোকক সহায় কৰিব। জৈৱিক বৈচিত্ৰ্যৰ সংৰক্ষণ আমাৰ সকলোৰে দায়িত্ব। প্ৰতিজন ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে এই বিষয়টো গুৰুত্ব সহকাৰে অধ্যয়ন কৰি প্ৰকৃতিৰ সংৰক্ষণত নিজৰ ভূমিকা পালন কৰিব লাগে। অধিক অধ্যয়ন সামগ্ৰীৰ বাবে HSLC Guru-ৰ সৈতে সংলগ্ন থাকক। ধন্যবাদ!