বাস্তুতন্ত্ৰ
HSLC Guru-লৈ আদৰণি! এই পাঠটোত আমি ASSEB দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান বিষয়ৰ চতুৰ্দশ অধ্যায় বাস্তুতন্ত্ৰ (Ecosystem) সম্পৰ্কে বিতংভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়ত বাস্তুতন্ত্ৰৰ গঠন, কাৰ্য, উৎপাদিতা, পচন, শক্তিৰ প্ৰবাহ, পুষ্টি চক্ৰ, পাৰিস্থিতিক পিৰামিড আৰু পাৰিস্থিতিক উত্তৰাধিকাৰৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰা হ’ব।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
বাস্তুতন্ত্ৰ — কাৰ্যকৰী একক: বাস্তুতন্ত্ৰ হৈছে প্ৰকৃতিৰ এক কাৰ্যকৰী একক য’ত জীৱসমূহে নিজৰ মাজত আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক ভৌতিক পৰিৱেশৰ সৈতে আন্তঃক্ৰিয়া কৰি শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পুষ্টি চক্ৰ চলাই থাকে। ১৯৩৫ চনত A.G. Tansley নামৰ বিজ্ঞানীয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে “Ecosystem” শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল। বাস্তুতন্ত্ৰক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পৰা যায় — স্থলজ বাস্তুতন্ত্ৰ (অৰণ্য, ঘাঁহনি, মৰুভূমি) আৰু জলজ বাস্তুতন্ত্ৰ (পুখুৰী, হ্ৰদ, নদী, সাগৰ)। প্ৰতিটো বাস্তুতন্ত্ৰৰ দুটা মুখ্য উপাদান আছে — অজীৱ (Abiotic) উপাদান যেনে পানী, পোহৰ, উষ্ণতা, মাটি আৰু জীৱ (Biotic) উপাদান যেনে উৎপাদক, ভোক্তা আৰু বিয়োজক।
উৎপাদিতা আৰু পচন: বাস্তুতন্ত্ৰৰ মূল কাৰ্যবোৰ হ’ল উৎপাদিতা (Productivity), পচন (Decomposition), শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পুষ্টি চক্ৰ। সেউজ উদ্ভিদে সালোকসংশ্লেষণৰ যোগেদি যিমান জৈৱিক পদাৰ্থ উৎপাদন কৰে তাকে মুঠ প্ৰাথমিক উৎপাদিতা (GPP) বোলে। GPP-ৰ পৰা শ্বসনত ব্যৱহৃত শক্তি বিয়োগ কৰিলে পোৱা যায় নিকা প্ৰাথমিক উৎপাদিতা (NPP = GPP – R)। মৃত জীৱ-জন্তুৰ অৱশিষ্ট আৰু উদ্ভিদৰ পাত-পতন আদিৰ পচন প্ৰক্ৰিয়াত পাঁচটা পদক্ষেপ আছে — খণ্ডিকৰণ (Fragmentation), নিষ্কাষণ (Leaching), উৎপ্ৰেৰিত বিপাক (Catabolism), হিউমাচকৰণ (Humification) আৰু খনিজীকৰণ (Mineralisation)। বিয়োজক ব্যাকটেৰিয়া আৰু কেঁকোৱা ফাঙ্গাচে পচন প্ৰক্ৰিয়াত মুখ্য ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে।
শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পুষ্টি চক্ৰ: সূৰ্য হৈছে শক্তিৰ মুখ্য উৎস। শক্তিৰ প্ৰবাহ এমুখী আৰু এটা পৰিপোষণ স্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী স্তৰলৈ মাত্ৰ ১০ শতাংশ শক্তি প্ৰৱাহিত হয় — ইয়াকে লিণ্ডেমানৰ ১০% নিয়ম বোলে। শক্তিৰ প্ৰবাহ দুটা মুখ্য খাদ্যশৃংখলৰ যোগেদি ঘটে — চৰণ খাদ্যশৃংখল (Grazing food chain) আৰু অৱশিষ্ট খাদ্যশৃংখল (Detritus food chain)। কেইবাটাও খাদ্যশৃংখলে মিলি গঠন কৰে খাদ্যজাল (Food web)। পুষ্টি উপাদানৰ চক্ৰীয় গতিক জৈৱ-ভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ বোলে। ইয়াক দুটা ভাগত ভগোৱা হৈছে — বায়বীয় চক্ৰ (নাইট্ৰ’জেন, কাৰ্বন) আৰু অৱক্ষেপণ চক্ৰ (ফছফৰাছ, ছালফাৰ)।
পাৰিস্থিতিক পিৰামিড আৰু উত্তৰাধিকাৰ: পৰিপোষণ স্তৰসমূহৰ ক্ৰম দেখুওৱা গ্ৰাফিক উপস্থাপনাক পাৰিস্থিতিক পিৰামিড বোলে। ইয়াৰ তিনিটা প্ৰকাৰ আছে — সংখ্যাৰ পিৰামিড, জৈৱ পদাৰ্থৰ পিৰামিড আৰু শক্তিৰ পিৰামিড। শক্তিৰ পিৰামিড সদায় ঊৰ্ধ্বমুখী হয়। পাৰিস্থিতিক উত্তৰাধিকাৰ (Ecological Succession) হ’ল কোনো এটা অঞ্চলত সময়ৰ লগে লগে এটা জৈৱিক সম্প্ৰদায়ৰ পৰা আন এটা সম্প্ৰদায়ৰ ক্ৰমান্বয়ে গঢ় লোৱা প্ৰক্ৰিয়া। ই দুই প্ৰকাৰৰ — প্ৰাথমিক উত্তৰাধিকাৰ (xerarch, hydrarch) আৰু গৌণ উত্তৰাধিকাৰ। প্ৰথমে দেখা দিয়া সম্প্ৰদায়ক অগ্ৰদূত সম্প্ৰদায় (Pioneer community) আৰু সৰ্বশেষ স্থিৰ সম্প্ৰদায়ক চূড়ান্ত সম্প্ৰদায় (Climax community) বোলে।
Summary (in English)
An ecosystem is a functional unit of nature where living organisms interact among themselves and with the surrounding abiotic environment. The term “Ecosystem” was coined by A.G. Tansley in 1935. Ecosystems are broadly classified into terrestrial (forest, grassland, desert) and aquatic (pond, lake, river, ocean) types. Every ecosystem comprises abiotic components (water, light, temperature, soil) and biotic components (producers, consumers, decomposers). The four main functional aspects of an ecosystem are productivity, decomposition, energy flow and nutrient cycling. Gross Primary Productivity (GPP) is the total organic matter produced by green plants through photosynthesis, while Net Primary Productivity (NPP = GPP – Respiration) represents the available biomass for consumers. Decomposition involves fragmentation, leaching, catabolism, humification and mineralisation. Energy flow follows Lindeman’s 10% law and proceeds through grazing and detritus food chains, forming complex food webs. Nutrient cycles are of two types — gaseous (nitrogen, carbon) and sedimentary (phosphorus, sulphur). Ecological pyramids represent number, biomass and energy. Ecological succession progresses from pioneer to climax community.
প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Questions and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১: “Ecosystem” শব্দটো কোনে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৩৫ চনত A.G. Tansley নামৰ বিজ্ঞানীয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে “Ecosystem” শব্দটো ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ২: GPP-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ GPP-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল Gross Primary Productivity (মুঠ প্ৰাথমিক উৎপাদিতা)।
প্ৰশ্ন ৩: NPP-ৰ সূত্ৰটো লিখা।
উত্তৰঃ NPP = GPP – R (য’ত R হ’ল শ্বসনৰ ক্ষতি)।
প্ৰশ্ন ৪: ১০% নিয়মটো কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ ১০% নিয়মটো ১৯৪২ চনত Lindeman নামৰ বিজ্ঞানীয়ে দিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: কোনটো পিৰামিড সদায় ঊৰ্ধ্বমুখী হয়?
উত্তৰঃ শক্তিৰ পিৰামিড (Pyramid of Energy) সদায় ঊৰ্ধ্বমুখী হয়।
প্ৰশ্ন ৬: অগ্ৰদূত সম্প্ৰদায় (Pioneer community) কি?
উত্তৰঃ পাৰিস্থিতিক উত্তৰাধিকাৰৰ আৰম্ভণিতে কোনো নগ্ন অঞ্চলত সৰ্বপ্ৰথমে দেখা দিয়া জৈৱিক সম্প্ৰদায়টোক অগ্ৰদূত সম্প্ৰদায় বোলে।
প্ৰশ্ন ৭: চূড়ান্ত সম্প্ৰদায় (Climax community) মানে কি?
উত্তৰঃ উত্তৰাধিকাৰৰ অন্তিম পৰ্যায়ত প্ৰাপ্ত স্থিৰ সম্প্ৰদায়টোক চূড়ান্ত সম্প্ৰদায় বোলে।
প্ৰশ্ন ৮: বায়বীয় পুষ্টি চক্ৰৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ আৰু কাৰ্বন চক্ৰ।
প্ৰশ্ন ৯: অৱক্ষেপণ চক্ৰৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ফছফৰাছ চক্ৰ আৰু ছালফাৰ চক্ৰ।
প্ৰশ্ন ১০: Detritus food chain-ৰ আৰম্ভণি কিহৰ পৰা হয়?
উত্তৰঃ Detritus food chain-ৰ আৰম্ভণি মৃত জৈৱ পদাৰ্থ (detritus)-ৰ পৰা হয়।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: বাস্তুতন্ত্ৰৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ প্ৰকাৰবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ বাস্তুতন্ত্ৰ হৈছে প্ৰকৃতিৰ এনে এক কাৰ্যকৰী একক য’ত জীৱসমূহে নিজৰ মাজত আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক অজীৱ পৰিৱেশৰ সৈতে আন্তঃক্ৰিয়া কৰি শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পদাৰ্থৰ চক্ৰ চলায়। বাস্তুতন্ত্ৰ প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ — (i) স্থলজ বাস্তুতন্ত্ৰ যেনে অৰণ্য, ঘাঁহনি, মৰুভূমি, আৰু (ii) জলজ বাস্তুতন্ত্ৰ যেনে পুখুৰী, হ্ৰদ, নদী আৰু সাগৰ।
প্ৰশ্ন ২: GPP আৰু NPP-ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ GPP (Gross Primary Productivity) হ’ল সালোকসংশ্লেষণৰ যোগেদি উদ্ভিদে উৎপাদন কৰা মুঠ জৈৱ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ। NPP (Net Primary Productivity) হ’ল GPP-ৰ পৰা শ্বসনৰ ক্ষতি (R) বিয়োগ কৰাৰ পিছত পোৱা পৰিমাণ। সূত্ৰঃ NPP = GPP – R। NPP হৈছে ভোক্তাৰ বাবে উপলব্ধ জৈৱ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ।
প্ৰশ্ন ৩: পচন প্ৰক্ৰিয়াৰ পদক্ষেপবোৰ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ পচন প্ৰক্ৰিয়াৰ পাঁচটা পদক্ষেপ আছে — (i) খণ্ডিকৰণ (Fragmentation): অৱশিষ্টবোৰ সৰু সৰু খণ্ডত ভগা; (ii) নিষ্কাষণ (Leaching): পানী-দ্ৰৱণীয় পদাৰ্থ ভূমিৰ ভিতৰলৈ নিষ্কাষিত হোৱা; (iii) উৎপ্ৰেৰিত বিপাক (Catabolism): ব্যাকটেৰিয়া আৰু ফাঙ্গাচৰ উৎসেচকৰ দ্বাৰা ভঙা; (iv) হিউমাচকৰণ (Humification): গাঢ় ৰঙৰ পচনহীন হিউমাচ গঠন; (v) খনিজীকৰণ (Mineralisation): অজৈৱ খনিজলৈ ৰূপান্তৰ।
প্ৰশ্ন ৪: চৰণ খাদ্যশৃংখল আৰু অৱশিষ্ট খাদ্যশৃংখলৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ চৰণ খাদ্যশৃংখল (GFC): সেউজ উদ্ভিদৰ পৰা আৰম্ভ হৈ চৰা প্ৰাণী, মাংসভোজী আৰু সৰ্বোচ্চ ভোক্তালৈ যায়। অৱশিষ্ট খাদ্যশৃংখল (DFC): মৃত জৈৱ পদাৰ্থ (detritus)-ৰ পৰা আৰম্ভ হয় আৰু বিয়োজক জীৱৰ যোগেদি চলে। GFC-ত শক্তিৰ উৎস সূৰ্য হ’লেও DFC-ত শক্তিৰ উৎস হৈছে detritus।
প্ৰশ্ন ৫: লিণ্ডেমানৰ ১০% নিয়মটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৪২ চনত Lindeman নামৰ বিজ্ঞানীয়ে এই নিয়ম দিছিল। এই নিয়ম অনুসৰি কোনো এটা পৰিপোষণ স্তৰৰ পৰা পৰৱৰ্তী পৰিপোষণ স্তৰলৈ কেৱল ১০ শতাংশ শক্তি প্ৰৱাহিত হয়, বাকী ৯০ শতাংশ শক্তি শ্বসন, তাপ আদিৰ যোগেদি বিনষ্ট হয়। সেইবাবেই প্ৰাকৃতিক বাস্তুতন্ত্ৰত পৰিপোষণ স্তৰৰ সংখ্যা সাধাৰণতে চাৰিৰ পৰা পাঁচৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ থাকে।
প্ৰশ্ন ৬: পাৰিস্থিতিক পিৰামিডৰ তিনিটা প্ৰকাৰ চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ (i) সংখ্যাৰ পিৰামিড: প্ৰতিটো পৰিপোষণ স্তৰৰ জীৱৰ সংখ্যা দেখুৱায়; ই ঊৰ্ধ্বমুখী বা অধোমুখী হ’ব পাৰে। (ii) জৈৱ পদাৰ্থৰ পিৰামিড: প্ৰতিটো স্তৰৰ মুঠ জৈৱ পদাৰ্থ দেখুৱায়; সাগৰৰ ক্ষেত্ৰত অধোমুখী। (iii) শক্তিৰ পিৰামিড: প্ৰতিটো স্তৰৰ শক্তি প্ৰবাহ দেখুৱায়; সদায় ঊৰ্ধ্বমুখী।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্ন (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১: বাস্তুতন্ত্ৰৰ গঠন আৰু কাৰ্য বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গঠন: বাস্তুতন্ত্ৰৰ গঠন দুটা মুখ্য উপাদানেৰে গঠিত — (i) অজীৱ উপাদান (Abiotic): পানী, পোহৰ, উষ্ণতা, আৰ্দ্ৰতা, বায়ু, মাটি, খনিজ পদাৰ্থ আৰু জৈৱিক যৌগ। (ii) জীৱ উপাদান (Biotic): উৎপাদক (সেউজ উদ্ভিদ), ভোক্তা (প্ৰাথমিক, গৌণ, তৃতীয়) আৰু বিয়োজক (ব্যাকটেৰিয়া, ফাঙ্গাচ)।
কাৰ্য: বাস্তুতন্ত্ৰৰ চাৰিটা মুখ্য কাৰ্য আছে — (১) উৎপাদিতা: জৈৱ পদাৰ্থৰ উৎপাদন GPP আৰু NPP ৰূপত। (২) পচন: মৃত জৈৱ পদাৰ্থৰ ভঙা। (৩) শক্তিৰ প্ৰবাহ: সূৰ্যৰ পৰা উৎপাদক, ভোক্তা আৰু বিয়োজকলৈ এমুখী প্ৰবাহ। (৪) পুষ্টি চক্ৰ: বায়বীয় আৰু অৱক্ষেপণ চক্ৰ। এই চাৰিটা কাৰ্যৰ যোগেদি বাস্তুতন্ত্ৰৰ সমতুল্যতা ৰক্ষা হয়।
প্ৰশ্ন ২: নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ চিত্ৰৰ সহায়ত বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ নাইট্ৰ’জেন চক্ৰ এক বায়বীয় পুষ্টি চক্ৰ। বায়ুমণ্ডলত প্ৰায় ৭৮% নাইট্ৰ’জেন গেছ ৰূপে আছে কিন্তু উদ্ভিদে ইয়াক প্ৰত্যক্ষভাৱে গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে।
মুখ্য পদক্ষেপবোৰ: (১) নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ: Rhizobium, Azotobacter আদিৰ যোগেদি জৈৱিকভাৱে আৰু বজ্ৰপাত, উদ্যোগৰ যোগেদি অজৈৱিকভাৱে। (২) এমোনীকৰণ: মৃত জীৱৰ জৈৱিক নাইট্ৰ’জেন এমোনিয়ালৈ পৰিৱৰ্তিত। (৩) নাইট্ৰীকৰণ: Nitrosomonas-এ এমোনিয়াক নাইট্ৰাইটলৈ আৰু Nitrobacter-এ নাইট্ৰাইটক নাইট্ৰেটলৈ পৰিৱৰ্তিত কৰে। (৪) বিনাইট্ৰীকৰণ: Pseudomonas-এ নাইট্ৰেটক পুনৰ মুক্ত নাইট্ৰ’জেনলৈ পৰিৱৰ্তিত কৰি বায়ুমণ্ডললৈ ঘূৰাই দিয়ে। এইদৰে নাইট্ৰ’জেনৰ চক্ৰীয় গতি অব্যাহত থাকে।
প্ৰশ্ন ৩: পাৰিস্থিতিক উত্তৰাধিকাৰ কি? প্ৰাথমিক আৰু গৌণ উত্তৰাধিকাৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: কোনো এটা অঞ্চলত সময়ৰ লগে লগে এটা জৈৱিক সম্প্ৰদায়ৰ পৰা আন এটা সম্প্ৰদায়ৰ ক্ৰমান্বয়ে গঢ় লোৱা প্ৰক্ৰিয়াক পাৰিস্থিতিক উত্তৰাধিকাৰ বোলে। ই অগ্ৰদূত সম্প্ৰদায়ৰ পৰা আৰম্ভ হৈ চূড়ান্ত সম্প্ৰদায়লৈ সমাপ্ত হয়।
প্ৰাথমিক উত্তৰাধিকাৰ: জীৱনহীন নগ্ন অঞ্চলত (যেনে নতুন গঠিত শিল, লাভাক্ষেত্ৰ, বালুকাময় ঠাই) আৰম্ভ হয়। ই দুই প্ৰকাৰৰ — শুকান অঞ্চলত হোৱা Xerarch আৰু পানীত হোৱা Hydrarch। ই ১০০০ বছৰৰো অধিক সময় লয়।
গৌণ উত্তৰাধিকাৰ: পূৰ্বে জৈৱিক সম্প্ৰদায় থকা ঠাইত (যেনে জুই লগা অৰণ্য, পৰিত্যক্ত খেতিৰ মাটি) পুনৰ আৰম্ভ হয়। ইয়াৰ গতি অপেক্ষাকৃত দ্ৰুত (৫০-২০০ বছৰ) কিয়নো মাটিত পুষ্টি উপাদান উপস্থিত থাকে।
প্ৰশ্ন ৪: বাস্তুতন্ত্ৰৰ শক্তিৰ প্ৰবাহ চিত্ৰৰ সহায়ত বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বাস্তুতন্ত্ৰৰ শক্তিৰ মুখ্য উৎস হৈছে সূৰ্য। সূৰ্যৰ মুঠ শক্তিৰ প্ৰায় ৫০% উদ্ভিদৰ পাততে পৰে আৰু মাত্ৰ ২-১০% সালোকসংশ্লেষণত ব্যৱহাৰ হয়।
প্ৰবাহৰ পথ: সূৰ্য → উৎপাদক (সেউজ উদ্ভিদ) → প্ৰাথমিক ভোক্তা (চৰা প্ৰাণী) → গৌণ ভোক্তা (মাংসভোজী) → তৃতীয় ভোক্তা (সৰ্বোচ্চ মাংসভোজী) → বিয়োজক।
বৈশিষ্ট্য: (১) শক্তিৰ প্ৰবাহ এমুখী। (২) প্ৰতিটো স্তৰত ১০% নিয়ম প্ৰযোজ্য। (৩) তাপগতিবিদ্যাৰ দ্বিতীয় নিয়ম মতে শক্তিৰ ৰূপান্তৰৰ সময়ত কিছু শক্তি তাপ ৰূপে নষ্ট হয়। (৪) বিয়োজকে মৃত জীৱৰ পৰা শক্তি গ্ৰহণ কৰি অজৈৱ খনিজলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। দুটা মুখ্য খাদ্যশৃংখল হ’ল GFC আৰু DFC, যাৰ সংযোগেৰে গঠিত হয় খাদ্যজাল।
প্ৰশ্ন ৫: বায়বীয় আৰু অৱক্ষেপণ পুষ্টি চক্ৰৰ পাৰ্থক্য লিখা আৰু ফছফৰাছ চক্ৰ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ বায়বীয় চক্ৰ: ইয়াৰ ভাণ্ডাৰ বায়ুমণ্ডল বা জলমণ্ডলত থাকে। উদাহৰণ — নাইট্ৰ’জেন, কাৰ্বন চক্ৰ। অৱক্ষেপণ চক্ৰ: ইয়াৰ ভাণ্ডাৰ পৃথিৱীৰ ভূত্বকত (শিল, খনিজ পদাৰ্থ) থাকে। উদাহৰণ — ফছফৰাছ, ছালফাৰ চক্ৰ।
ফছফৰাছ চক্ৰ: ফছফৰাছৰ মুখ্য ভাণ্ডাৰ হৈছে শিল আৰু খনিজ পদাৰ্থ। শিলৰ ক্ষয়ৰ ফলত ফছফেট মুক্ত হৈ মাটিত মিহলি হয়। উদ্ভিদে শিপাৰ যোগেদি ফছফেট গ্ৰহণ কৰে। প্ৰাণীয়ে উদ্ভিদ খাই ফছফৰাছ গ্ৰহণ কৰে। মৃত জীৱৰ পৰা পচনৰ যোগেদি ফছফৰাছ পুনৰ মাটিত উভতি যায়। ফছফৰাছৰ কোনো বায়বীয় ৰূপ নাই, সেইবাবে ই এক চম্পূৰ্ণ অৱক্ষেপণ চক্ৰ।
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQs)
প্ৰশ্ন ১: “Ecosystem” শব্দটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল —
(ক) Odum (খ) Tansley (গ) Lindeman (ঘ) Clements
উত্তৰঃ (খ) Tansley
প্ৰশ্ন ২: ১০% নিয়মটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল —
(ক) Tansley (খ) Odum (গ) Lindeman (ঘ) Darwin
উত্তৰঃ (গ) Lindeman
প্ৰশ্ন ৩: NPP-ৰ সঠিক সূত্ৰটো হ’ল —
(ক) NPP = GPP + R (খ) NPP = GPP – R (গ) NPP = R – GPP (ঘ) NPP = GPP × R
উত্তৰঃ (খ) NPP = GPP – R
প্ৰশ্ন ৪: তলৰ কোনটো বায়বীয় চক্ৰৰ উদাহৰণ?
(ক) ফছফৰাছ (খ) ছালফাৰ (গ) নাইট্ৰ’জেন (ঘ) কেলচিয়াম
উত্তৰঃ (গ) নাইট্ৰ’জেন
প্ৰশ্ন ৫: কোনটো পিৰামিড সদায় ঊৰ্ধ্বমুখী?
(ক) সংখ্যাৰ পিৰামিড (খ) জৈৱ পদাৰ্থৰ পিৰামিড (গ) শক্তিৰ পিৰামিড (ঘ) উপৰোক্ত কোনোটোৱে নহয়
উত্তৰঃ (গ) শক্তিৰ পিৰামিড
প্ৰশ্ন ৬: Detritus food chain-ৰ আৰম্ভণি হয় —
(ক) সেউজ উদ্ভিদৰ পৰা (খ) মৃত জৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা (গ) মাংসভোজীৰ পৰা (ঘ) সূৰ্যৰ পৰা
উত্তৰঃ (খ) মৃত জৈৱ পদাৰ্থৰ পৰা
প্ৰশ্ন ৭: পানীত আৰম্ভ হোৱা প্ৰাথমিক উত্তৰাধিকাৰক বোলে —
(ক) Xerarch (খ) Hydrarch (গ) Mesarch (ঘ) Lithosere
উত্তৰঃ (খ) Hydrarch
প্ৰশ্ন ৮: পচন প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তিম পদক্ষেপটো হ’ল —
(ক) খণ্ডিকৰণ (খ) নিষ্কাষণ (গ) হিউমাচকৰণ (ঘ) খনিজীকৰণ
উত্তৰঃ (ঘ) খনিজীকৰণ
প্ৰশ্ন ৯: বায়ুমণ্ডলত নাইট্ৰ’জেনৰ পৰিমাণ প্ৰায় —
(ক) ২১% (খ) ৭৮% (গ) ৯০% (ঘ) ০.০৩%
উত্তৰঃ (খ) ৭৮%
প্ৰশ্ন ১০: চূড়ান্ত সম্প্ৰদায়ৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ হ’ল —
(ক) Pioneer community (খ) Climax community (গ) Sere (ঘ) Niche
উত্তৰঃ (খ) Climax community
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
১. “Ecosystem” শব্দটো ____________ নামৰ বিজ্ঞানীয়ে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
উত্তৰঃ A.G. Tansley
২. NPP = GPP – ____________।
উত্তৰঃ R (Respiration)
৩. ____________ পিৰামিড সদায় ঊৰ্ধ্বমুখী হয়।
উত্তৰঃ শক্তিৰ
৪. পচন প্ৰক্ৰিয়াৰ অন্তিম পদক্ষেপটো হ’ল ____________।
উত্তৰঃ খনিজীকৰণ (Mineralisation)
৫. ফছফৰাছ চক্ৰ এক ____________ পুষ্টি চক্ৰ।
উত্তৰঃ অৱক্ষেপণ (Sedimentary)
সঁচা/মিছা (True/False)
১. বাস্তুতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ এমুখী।
উত্তৰঃ সঁচা
২. জৈৱ পদাৰ্থৰ পিৰামিড সদায় ঊৰ্ধ্বমুখী হয়।
উত্তৰঃ মিছা (সাগৰৰ ক্ষেত্ৰত অধোমুখী)
৩. Lindeman-ৰ ১০% নিয়ম শক্তিৰ প্ৰবাহৰ লগত জড়িত।
উত্তৰঃ সঁচা
৪. Hydrarch উত্তৰাধিকাৰ শুকান অঞ্চলত হয়।
উত্তৰঃ মিছা (পানীত হয়)
৫. ফছফৰাছ চক্ৰ এক বায়বীয় চক্ৰ।
উত্তৰঃ মিছা (অৱক্ষেপণ চক্ৰ)
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Ecosystem | বাস্তুতন্ত্ৰ |
| Productivity | উৎপাদিতা |
| Gross Primary Productivity (GPP) | মুঠ প্ৰাথমিক উৎপাদিতা |
| Net Primary Productivity (NPP) | নিকা প্ৰাথমিক উৎপাদিতা |
| Decomposition | পচন |
| Fragmentation | খণ্ডিকৰণ |
| Leaching | নিষ্কাষণ |
| Catabolism | উৎপ্ৰেৰিত বিপাক |
| Humification | হিউমাচকৰণ |
| Mineralisation | খনিজীকৰণ |
| Energy Flow | শক্তিৰ প্ৰবাহ |
| Food Chain | খাদ্যশৃংখল |
| Grazing Food Chain | চৰণ খাদ্যশৃংখল |
| Detritus Food Chain | অৱশিষ্ট খাদ্যশৃংখল |
| Food Web | খাদ্যজাল |
| Trophic Level | পৰিপোষণ স্তৰ |
| Producer | উৎপাদক |
| Consumer | ভোক্তা |
| Decomposer | বিয়োজক |
| Biogeochemical Cycle | জৈৱ-ভূ-ৰাসায়নিক চক্ৰ |
| Gaseous Cycle | বায়বীয় চক্ৰ |
| Sedimentary Cycle | অৱক্ষেপণ চক্ৰ |
| Ecological Pyramid | পাৰিস্থিতিক পিৰামিড |
| Pyramid of Number | সংখ্যাৰ পিৰামিড |
| Pyramid of Biomass | জৈৱ পদাৰ্থৰ পিৰামিড |
| Pyramid of Energy | শক্তিৰ পিৰামিড |
| Ecological Succession | পাৰিস্থিতিক উত্তৰাধিকাৰ |
| Primary Succession | প্ৰাথমিক উত্তৰাধিকাৰ |
| Secondary Succession | গৌণ উত্তৰাধিকাৰ |
| Xerarch | শুকান অঞ্চলৰ উত্তৰাধিকাৰ |
| Hydrarch | জলজ অঞ্চলৰ উত্তৰাধিকাৰ |
| Pioneer Community | অগ্ৰদূত সম্প্ৰদায় |
| Climax Community | চূড়ান্ত সম্প্ৰদায় |
| Sere | উত্তৰাধিকাৰৰ পৰ্যায় |
| Nitrogen Fixation | নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ |
| Ammonification | এমোনীকৰণ |
| Nitrification | নাইট্ৰীকৰণ |
| Denitrification | বিনাইট্ৰীকৰণ |
| Standing Crop | উপস্থিত জৈৱ পদাৰ্থ |
| Biotic Component | জীৱ উপাদান |
| Abiotic Component | অজীৱ উপাদান |
| Terrestrial Ecosystem | স্থলজ বাস্তুতন্ত্ৰ |
| Aquatic Ecosystem | জলজ বাস্তুতন্ত্ৰ |
| Detritus | মৃত জৈৱ পদাৰ্থ |
| Humus | হিউমাচ |
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন (Additional Important Questions)
প্ৰশ্ন ১: বাস্তুতন্ত্ৰৰ অজীৱ আৰু জীৱ উপাদানসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অজীৱ উপাদান (Abiotic Components): এই উপাদানসমূহত আছে — পোহৰ, উষ্ণতা, পানী, বায়ু, আৰ্দ্ৰতা, মাটি, খনিজ পদাৰ্থ, জৈৱিক যৌগ (কাৰ্বহাইড্ৰেট, প্ৰটিন, লিপিড) আৰু অজৈৱিক যৌগ (CO₂, H₂O, N, P, S)। এই উপাদানসমূহে জীৱৰ বৃদ্ধি, প্ৰজনন আৰু জীৱনচক্ৰক প্ৰভাৱিত কৰে।
জীৱ উপাদান (Biotic Components): ই তিনি প্ৰকাৰৰ — (i) উৎপাদক: সালোকসংশ্লেষণ কৰিব পৰা সেউজ উদ্ভিদ (autotroph)। (ii) ভোক্তা: প্ৰাথমিক ভোক্তা (চৰা প্ৰাণী), গৌণ ভোক্তা (মাংসভোজী), তৃতীয় ভোক্তা (সৰ্বোচ্চ মাংসভোজী)। (iii) বিয়োজক: ব্যাকটেৰিয়া, ফাঙ্গাচ আদি যিয়ে মৃত জৈৱ পদাৰ্থ পচন কৰে।
প্ৰশ্ন ২: পুখুৰীক বাস্তুতন্ত্ৰৰ এক উদাহৰণ হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পুখুৰী এক সাধাৰণ আৰু স্বনিৰ্ভৰ জলজ বাস্তুতন্ত্ৰ। ইয়াত অজীৱ উপাদান হিচাপে আছে পানী, পোহৰ, উষ্ণতা, দ্ৰৱীভূত অক্সিজেন আৰু পুষ্টি লৱণ। জীৱ উপাদান হিচাপে আছে — উৎপাদক (ফাইটোপ্লাংকটন, ভাহি ফুৰা উদ্ভিদ যেনে Hydrilla, Spirogyra), প্ৰাথমিক ভোক্তা (জুপ্লাংকটন, পোক), গৌণ ভোক্তা (সৰু মাছ), তৃতীয় ভোক্তা (ডাঙৰ মাছ, ব্যাং) আৰু বিয়োজক (ব্যাকটেৰিয়া, ফাঙ্গাচ)। এই সকলো উপাদানে মিলি শক্তিৰ প্ৰবাহ আৰু পুষ্টি চক্ৰ চলায়।
প্ৰশ্ন ৩: Standing Crop আৰু Standing State কাক বোলে?
উত্তৰঃ Standing Crop: কোনো এটা পৰিপোষণ স্তৰত নিৰ্দিষ্ট সময়ত উপস্থিত জীৱসমূহৰ মুঠ জৈৱ পদাৰ্থক Standing Crop বোলে। ইয়াক ভৰ (mass) বা শক্তিৰ একক (kcal)-ত প্ৰকাশ কৰা হয়। Standing State: বাস্তুতন্ত্ৰৰ মাটি বা জলমণ্ডলত নিৰ্দিষ্ট সময়ত উপস্থিত পুষ্টি উপাদানৰ পৰিমাণক Standing State বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: পৰিপোষণ স্তৰ (Trophic Level) কি?
উত্তৰঃ খাদ্যশৃংখলৰ প্ৰতিটো স্থান বা পদক্ষেপক পৰিপোষণ স্তৰ বোলে। প্ৰথম পৰিপোষণ স্তৰ হ’ল উৎপাদক, দ্বিতীয় হ’ল প্ৰাথমিক ভোক্তা, তৃতীয় হ’ল গৌণ ভোক্তা আৰু চতুৰ্থ হ’ল তৃতীয় ভোক্তা।
প্ৰশ্ন ৫: কাৰ্বন চক্ৰ চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ কাৰ্বন এক বায়বীয় পুষ্টি চক্ৰ। বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বনৰ পৰিমাণ প্ৰায় ০.০৩%। সেউজ উদ্ভিদে সালোকসংশ্লেষণৰ যোগেদি বায়ুমণ্ডলৰ CO₂ গ্ৰহণ কৰে আৰু জৈৱ পদাৰ্থলৈ পৰিৱৰ্তিত কৰে। প্ৰাণীয়ে উদ্ভিদ খাই কাৰ্বন পায়। শ্বসন, পচন, জ্বলন, আগ্নেয়গিৰিৰ উদ্গিৰণৰ যোগেদি কাৰ্বন পুনৰ বায়ুমণ্ডললৈ ঘূৰাই দিয়া হয়। জীৱাশ্ম জ্বালানিৰ ব্যৱহাৰে এই চক্ৰক অসমভাৱে প্ৰভাৱিত কৰিছে আৰু ই পৃথিৱীৰ উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ মুখ্য কাৰণ।
প্ৰশ্ন ৬: Hydrarch আৰু Xerarch উত্তৰাধিকাৰৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ Hydrarch: জলজ অঞ্চলত (পুখুৰী, হ্ৰদ) আৰম্ভ হোৱা প্ৰাথমিক উত্তৰাধিকাৰ। ই পানীত পেলেজিক স্তৰ (phytoplankton) → submerged স্তৰ → floating স্তৰ → reed-swamp স্তৰ → marsh-meadow স্তৰ → shrub স্তৰ → forest (climax) স্তৰলৈ আগবাঢ়ে। Xerarch: শুকান অঞ্চলত (নগ্ন শিল, বালি) আৰম্ভ হয়। ই lichen স্তৰ → moss স্তৰ → herb স্তৰ → shrub স্তৰ → forest (climax) স্তৰলৈ আগবাঢ়ে। দুয়োটা ক্ষেত্ৰতে চূড়ান্ত সম্প্ৰদায় হৈছে অৰণ্য (mesic forest)।
প্ৰশ্ন ৭: খাদ্যজাল (Food Web) কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ এটা বাস্তুতন্ত্ৰৰ ভিতৰত কেইবাটাও খাদ্যশৃংখল পৰস্পৰে সংযুক্ত হৈ গঠিত হোৱা জটিল আন্তঃসম্বন্ধক খাদ্যজাল বোলে। গুৰুত্ব: (i) বাস্তুতন্ত্ৰৰ স্থিতিশীলতা ৰক্ষা কৰে। (ii) এটা প্ৰজাতি অভাৱত পৰিলেও জীৱসকল বাচি থাকিব পাৰে। (iii) শক্তিৰ প্ৰবাহক বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ কৰে। (iv) জনসংখ্যাৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে।
প্ৰশ্ন ৮: বাস্তুতন্ত্ৰৰ সেৱা (Ecosystem Services) কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ বাস্তুতন্ত্ৰৰ পৰা মানৱজাতিৰ যিবোৰ সুবিধা পোৱা যায় সেইবোৰক বাস্তুতন্ত্ৰৰ সেৱা বোলে। উদাহৰণ: (i) বায়ু পৰিশোধন, (ii) জলবায়ু নিয়ন্ত্ৰণ, (iii) মাটিৰ ক্ষয় ৰোধ, (iv) পৰাগ-সংযোগ, (v) পুষ্টি চক্ৰ, (vi) ঔষধি উদ্ভিদ যোগান, (vii) সৌন্দৰ্যবোধ আৰু সাংস্কৃতিক মূল্য। ৰবাৰ্ট কনষ্টানজাৰ মতে পৃথিৱীৰ বাস্তুতন্ত্ৰৰ সেৱাৰ বছেৰেকীয়া মূল্য প্ৰায় ৩৩ ট্ৰিলিয়ন আমেৰিকান ডলাৰ।
মূল ধাৰণাবোৰৰ সাৰাংশ (Key Concepts at a Glance)
১. বাস্তুতন্ত্ৰৰ প্ৰকাৰ: প্ৰাকৃতিকভাৱে বাস্তুতন্ত্ৰক দুটা মুখ্য ভাগত ভগোৱা হৈছে — স্থলজ (Terrestrial) আৰু জলজ (Aquatic)। স্থলজৰ ভিতৰত পৰে অৰণ্য (Forest), ঘাঁহনি (Grassland), মৰুভূমি (Desert) আৰু টুণ্ড্ৰা। জলজৰ ভিতৰত পৰে স্বচ্ছ পানীৰ বাস্তুতন্ত্ৰ (পুখুৰী, হ্ৰদ, নদী) আৰু লোণা পানীৰ বাস্তুতন্ত্ৰ (সাগৰ, মহাসাগৰ, এষ্টুৱেৰি)। মানুহে সৃষ্টি কৰা বাস্তুতন্ত্ৰ যেনে কৃষিক্ষেত্ৰ, এক্বাকালচাৰ পুখুৰীক কৃত্ৰিম বাস্তুতন্ত্ৰ বোলে।
২. উৎপাদিতাৰ পৰিমাপ: উৎপাদিতা সাধাৰণতে g/m²/yr বা kcal/m²/yr-ত প্ৰকাশ কৰা হয়। পৃথিৱীৰ মুঠ NPP প্ৰায় ১৭০ বিলিয়ন টন (শুকান ভৰ)। সাগৰৰ অৱদান প্ৰায় ৫৫ বিলিয়ন টন আৰু ভূমিৰ অৱদান প্ৰায় ১১৫ বিলিয়ন টন।
৩. পচন প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰভাৱিত কৰা কাৰক: উষ্ণতা, মাটিৰ আৰ্দ্ৰতা, অক্সিজেনৰ উপলব্ধি, ৰাসায়নিক গঠন আৰু pH পচনৰ হাৰক প্ৰভাৱিত কৰে। গৰম আৰু আৰ্দ্ৰ পৰিৱেশত পচন দ্ৰুত হয়, কিন্তু চেনি, লিগনিন আৰু কাইটিনযুক্ত পদাৰ্থৰ পচন লেহেমীয়া হয়।
৪. পাৰিস্থিতিক উত্তৰাধিকাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদ: Sere — উত্তৰাধিকাৰৰ পৰ্যায়ৰ ক্ৰম। Seral community — মধ্যৱৰ্তী সম্প্ৰদায়। Pioneer — আৰম্ভণিৰ অগ্ৰদূত। Climax — অন্তিম স্থিৰ সম্প্ৰদায়। Hydrosere — পানীত আৰম্ভ হোৱা ক্ৰম। Lithosere — শিলৰ ওপৰত আৰম্ভ হোৱা ক্ৰম। Psammosere — বালিত আৰম্ভ হোৱা ক্ৰম।
৫. পাৰিস্থিতিক পিৰামিডৰ সীমাবদ্ধতা: (i) ই কোনো এটা প্ৰজাতি কেইবাটাও পৰিপোষণ স্তৰত থাকিব পাৰে এই কথা নেদেখুৱায়। (ii) saprophyte আৰু parasite-বোৰক স্থান নিদিয়ে। (iii) এটা বাস্তুতন্ত্ৰত একে প্ৰজাতিৰ জনসংখ্যা ভিন ভিন স্থানত ভিন ভিন হ’ব পাৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নসমূহ (More Practice Questions)
প্ৰশ্ন ১: এটা সাগৰীয় বাস্তুতন্ত্ৰত জৈৱ পদাৰ্থৰ পিৰামিড কেনে হয় আৰু কিয়?
উত্তৰঃ সাগৰীয় বাস্তুতন্ত্ৰত জৈৱ পদাৰ্থৰ পিৰামিড অধোমুখী (inverted) হয়। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল উৎপাদক phytoplankton-বোৰৰ জীৱনকাল অতি কম আৰু ইহঁতৰ মুঠ জৈৱ পদাৰ্থ ভোক্তাতকৈ কম, কিন্তু ইহঁতে দ্ৰুতগতিত প্ৰজনন কৰি ভোক্তাক যথেষ্ট খাদ্য যোগান ধৰে।
প্ৰশ্ন ২: “Detritus food chain”-ৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ মৃত পাত (Detritus) → কেঁচু → মাছ → ব্যাং → সাপ → চিল।
প্ৰশ্ন ৩: বাস্তুতন্ত্ৰত বিয়োজকৰ ভূমিকা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ বিয়োজকে মৃত উদ্ভিদ-প্ৰাণীৰ অৱশিষ্ট পচন কৰি জটিল জৈৱ যৌগক সৰল অজৈৱ পদাৰ্থলৈ পৰিৱৰ্তিত কৰে। ফলত পুষ্টি উপাদান পুনৰ মাটি বা জলত ঘূৰি আহি উদ্ভিদৰ বাবে উপলব্ধ হয়। যদি বিয়োজক নাথাকিলহেঁতেন, পৃথিৱীত মৃত জৈৱ পদাৰ্থ জমা হৈ পুষ্টি চক্ৰ বন্ধ হৈ পৰিলহেঁতেন।
প্ৰশ্ন ৪: উৎপাদক আৰু ভোক্তাৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ উৎপাদক: ই autotroph, সালোকসংশ্লেষণৰ যোগেদি নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰে। উদাহৰণ — সেউজ উদ্ভিদ, শেলাই। ই খাদ্যশৃংখলৰ আৰম্ভণিতে থাকে। ভোক্তা: ই heterotroph, খাদ্যৰ বাবে অন্য জীৱৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। উদাহৰণ — তৃণভোজী, মাংসভোজী প্ৰাণী।
প্ৰশ্ন ৫: Lichen কেনেদৰে শিলৰ ওপৰত প্ৰাথমিক উত্তৰাধিকাৰৰ অগ্ৰদূত হিচাপে কাম কৰে?
উত্তৰঃ Lichen হৈছে ফাঙ্গাচ আৰু শেলাইৰ symbiotic সংঘ। ই নগ্ন শিলৰ ওপৰত বঢ়িব পাৰে আৰু ৰাসায়নিক ক্ৰিয়াৰে শিলক ভাঙি মাটি গঠনত সহায় কৰে। ক্ৰমে এই মাটিত moss, herb, shrub আদিয়ে বঢ়িব পাৰে আৰু অৱশেষত forest community স্থাপন হয়।
প্ৰশ্ন ৬: প্ৰাকৃতিক বাস্তুতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ সদায় এমুখী কিয় হয়?
উত্তৰঃ তাপগতিবিদ্যাৰ দ্বিতীয় নিয়ম (Second Law of Thermodynamics) অনুসৰি, শক্তিৰ ৰূপান্তৰৰ সময়ত কিছু পৰিমাণৰ শক্তি তাপ ৰূপে বিনষ্ট হয় আৰু এই বিনষ্ট হোৱা শক্তি পুনৰ ব্যৱহাৰযোগ্য নহয়। সেইবাবেই বাস্তুতন্ত্ৰত শক্তিৰ প্ৰবাহ সূৰ্যৰ পৰা উৎপাদকলৈ, উৎপাদকৰ পৰা ভোক্তালৈ আৰু ভোক্তাৰ পৰা বিয়োজকলৈ এমুখীভাৱে চলে। শক্তি কেতিয়াও বিপৰীত দিশলৈ ঘূৰি নাযায়।
প্ৰশ্ন ৭: অৰণ্য বাস্তুতন্ত্ৰৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ অৰণ্য বাস্তুতন্ত্ৰে — (i) বায়ুমণ্ডলৰ CO₂ গ্ৰহণ কৰি O₂ যোগান ধৰে, (ii) মাটিৰ ক্ষয় ৰোধ কৰে, (iii) বৰষুণৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, (iv) বহুতো প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ আশ্ৰয়স্থল হয়, (v) ঔষধি গছ-গছনি যোগান ধৰে, (vi) উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে আৰু (vii) জলবায়ু সমতুল্যতা ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: বাস্তুতন্ত্ৰৰ ১০% শক্তি স্থানান্তৰৰ ব্যৱহাৰিক উদাহৰণ লিখা।
উত্তৰঃ ধৰি লওঁ এটা উৎপাদকে ১০,০০০ একক শক্তি জমা কৰিছে। তেতিয়া প্ৰাথমিক ভোক্তাই পাব ১,০০০ একক, গৌণ ভোক্তাই পাব ১০০ একক আৰু তৃতীয় ভোক্তাই পাব মাত্ৰ ১০ একক শক্তি। সেইবাবেই খাদ্যশৃংখলৰ পৰিপোষণ স্তৰ চাৰি-পাঁচৰ ভিতৰত সীমিত থাকে আৰু সৰ্বোচ্চ মাংসভোষীৰ সংখ্যা সদায় কম হয়।
প্ৰশ্ন ৯: বাস্তুতন্ত্ৰৰ স্থিতিশীলতা ৰক্ষাত মানুহৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ মানুহে বাস্তুতন্ত্ৰৰ স্থিতিশীলতা ৰক্ষাৰ বাবে — (i) অৰণ্য সংৰক্ষণ, (ii) প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ, (iii) জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য ৰক্ষা, (iv) পুনৰ্বনায়ন, (v) সংৰক্ষিত অঞ্চল প্ৰতিষ্ঠা, (vi) জলবায়ু পৰিৱৰ্তন প্ৰতিৰোধ আৰু (vii) সচেতনতা সৃষ্টি কৰিব লাগে। এই কাৰ্যসমূহৰ যোগেদি প্ৰকৃতিৰ সমতুল্যতা বজাই ৰাখিব পৰা যায়।
প্ৰশ্ন ১০: Net Ecosystem Productivity (NEP) কি?
উত্তৰঃ NEP হৈছে এনে পৰিমাণৰ জৈৱ পদাৰ্থ যি বাস্তুতন্ত্ৰৰ সকলো শ্বসন (উৎপাদক + ভোক্তা + বিয়োজক)-ৰ পিছত অৱশিষ্ট থাকে। সূত্ৰঃ NEP = NPP – বিয়োজকৰ শ্বসন। এই পৰিমাণে বাস্তুতন্ত্ৰৰ সঁচা উৎপাদনশীলতা বুজায়।
প্ৰশ্ন ১১: বাস্তুতন্ত্ৰত উৎপাদকৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ উৎপাদক হৈছে বাস্তুতন্ত্ৰৰ মূল ভেটি কাৰণ — (i) ই সূৰ্যৰ শক্তিক ৰাসায়নিক শক্তিলৈ ৰূপান্তৰ কৰে, (ii) সকলো ভোক্তাৰ বাবে খাদ্যৰ মূল উৎস, (iii) বায়ুমণ্ডলৰ অক্সিজেন স্তৰ বজাই ৰাখে, (iv) CO₂ গ্ৰহণ কৰি জলবায়ু সমতুল্যতা ৰক্ষা কৰে। উৎপাদক নাথাকিলে বাস্তুতন্ত্ৰৰ অস্তিত্ব সম্ভৱ নহয়।
প্ৰশ্ন ১২: Climax Community-ৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ (i) ই উত্তৰাধিকাৰৰ অন্তিম স্থিৰ পৰ্যায়। (ii) ই পৰিৱেশৰ লগত পূৰ্ণ ভাৰসাম্যত থাকে। (iii) ইয়াৰ প্ৰজাতিৰ বৈচিত্ৰ্য আটাইতকৈ অধিক। (iv) ইয়াৰ জৈৱ পদাৰ্থ অধিক। (v) ই দীৰ্ঘ সময় স্থিৰ থাকে যেতিয়ালৈকে কোনো প্ৰাকৃতিক বা মানৱ-সৃষ্ট বিঘিনি নাহে।
প্ৰশ্ন ১৩: ফাইটোপ্লাংকটন আৰু জুপ্লাংকটন কি?
উত্তৰঃ ফাইটোপ্লাংকটন: পানীত ভাহি ফুৰা আতিসৰু সালোকসংশ্লেষী উদ্ভিদসদৃশ জীৱ যিয়ে জলজ বাস্তুতন্ত্ৰৰ মুখ্য উৎপাদকৰ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰে। উদাহৰণ — Diatom, Spirogyra। জুপ্লাংকটন: পানীত ভাহি ফুৰা আতিসৰু প্ৰাণীসদৃশ জীৱ যিয়ে ফাইটোপ্লাংকটন খাই প্ৰাথমিক ভোক্তাৰ ভূমিকা পালন কৰে। উদাহৰণ — Daphnia, Cyclops।
HSLC Guru-ত আৰু অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে আমাৰ ৱেবছাইটখন নিয়মীয়াকৈ ভ্ৰমণ কৰক। ASSEB Class 12 Biology বিষয়ৰ সকলো অধ্যায়ৰ সমাধান এই প্লেটফৰ্মত উপলব্ধ। শিকনি সফল হওক!