জীৱ আৰু জনসংখ্যা

নমস্কাৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল! HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। আজি আমি ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞানৰ ত্ৰয়োদশ অধ্যায় “জীৱ আৰু জনসংখ্যা” (Organisms and Populations)ৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত আমি জীৱ আৰু পৰিৱেশৰ মাজৰ সম্পৰ্ক, বিভিন্ন জৈৱভূমি (বায়োম), অজৈৱিক উপাদান, অভিযোজন, জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু বিভিন্ন জনসংখ্যা মিথস্ক্ৰিয়াৰ বিষয়ে শিকিম। পৰীক্ষাৰ বাবে অতি উপযোগী এই নোটটো ভালদৰে অধ্যয়ন কৰক।

---

সাৰাংশ (Summary in Assamese)

জীৱ আৰু পৰিৱেশ: পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ জলবায়ু আৰু ভৌগোলিক অৱস্থাৰ ভিত্তিত বহু প্ৰকাৰৰ জৈৱভূমি (Biome) দেখা যায়। প্ৰধান বায়োমসমূহ হ’ল— টুণ্ড্ৰা (Tundra), টাইগা বা বৰফাবৃত উদ্ভিদ অঞ্চল (Taiga/Coniferous forest), পৰ্ণমোচী অৰণ্য (Deciduous forest), ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য (Tropical rainforest), মৰুভূমি (Desert) আৰু তৃণভূমি (Grassland)। প্ৰতিটো বায়োমৰ নিজস্ব জলবায়ু, উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীজগত আছে। জীৱসমূহে নিজৰ পৰিৱেশৰ অজৈৱিক উপাদান যেনে— উষ্ণতা (Temperature), পানী (Water), পোহৰ (Light) আৰু মাটি (Soil)ৰ সৈতে খাপ খাই থাকিব লাগে।

প্ৰতিক্ৰিয়াসমূহ (Responses): জীৱসমূহে অজৈৱিক চাপৰ প্ৰতি চাৰি ধৰণে প্ৰতিক্ৰিয়া দেখুৱায়— (১) নিয়ন্ত্ৰণ (Regulate): কিছুমান জীৱে হোমিঅ’ষ্টেছিচৰ (Homeostasis) দ্বাৰা শৰীৰৰ অভ্যন্তৰীণ পৰিৱেশ স্থিৰ ৰাখে; কেৱল চৰাই, স্তন্যপায়ী আৰু কেইটামান নিম্ন পৰ্যায়ৰ অমেৰুদণ্ডী প্ৰাণীয়েহে এনে কৰিব পাৰে। (২) অনুসৰণ (Conform): বেছিভাগ জীৱে পৰিৱেশৰ অনুসৰি দেহৰ উষ্ণতা পৰিৱৰ্তন কৰে, ইহঁতক পয়কিল’থাৰ্ম (Poikilotherms) বোলে। (৩) প্ৰৱজন (Migrate): প্ৰতিকূল পৰিৱেশৰ পৰা অস্থায়ীভাৱে আন ঠাইলৈ স্থানান্তৰিত হয়। (৪) স্থগিতকৰণ (Suspend): শীতনিদ্ৰা (Hibernation), গ্ৰীষ্মনিদ্ৰা (Aestivation) আৰু ডায়াপজ (Diapause)ৰ মাধ্যমেৰে নিষ্ক্ৰিয় অৱস্থালৈ যায়।

জনসংখ্যা আৰু বৃদ্ধি: জনসংখ্যা (Population) হৈছে এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত বাস কৰা একে প্ৰজাতিৰ জীৱসমূহৰ গোট। জনসংখ্যাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— জন্মহাৰ (Birth rate/Natality), মৃত্যুহাৰ (Death rate/Mortality), লিংগ অনুপাত (Sex ratio) আৰু বয়স বিতৰণ (Age distribution—pre-reproductive, reproductive, post-reproductive)। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ দুটা মডেল আছে— (ক) সূচকীয় বৃদ্ধি (Exponential): dN/dt = rN, যিটো অসীমিত সম্পদৰ পৰিৱেশত হয়; (খ) লজিষ্টিক বৃদ্ধি (Logistic): dN/dt = rN((K-N)/K), য’ত K হৈছে বহন ক্ষমতা (Carrying capacity)। জীৱনৰ ইতিহাসৰ পৰিৱৰ্তনে প্ৰজাতিবোৰে সন্তান উৎপাদনৰ বিভিন্ন কৌশল গ্ৰহণ কৰা দেখুৱায়।

জনসংখ্যাৰ মিথস্ক্ৰিয়া: বিভিন্ন প্ৰজাতিৰ মাজত পৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দেখা যায়— (১) পাৰস্পৰিকতা (Mutualism): দুয়োপক্ষৰে লাভ; উদাহৰণ— লাইকেন (lichen), মাইকোৰাইজা (mycorrhiza)। (২) প্ৰতিযোগিতা (Competition): গাউছৰ প্ৰতিযোগিতামূলক বৰ্জন নীতি (Gause’s competitive exclusion principle) অনুসৰি একে সম্পদৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা কৰা দুটা প্ৰজাতি একেলগে দীৰ্ঘকাল থাকিব নোৱাৰে। (৩) পৰভোজীতা (Predation): এটাই আনটোক খায়। (৪) পৰজীৱিতা (Parasitism): পোষক (host) আৰু পৰজীৱী (parasite); বাহ্যপৰজীৱী (Ectoparasites) আৰু অন্তঃপৰজীৱী (Endoparasites)। (৫) সহভোজিতা (Commensalism): এজনৰ লাভ, আনজনৰ ক্ষতি বা লাভ নাই; উদাহৰণ— ছী এনেমন আৰু ক্লাউনফিচ। (৬) এমেনছেলিজম (Amensalism): এজনৰ ক্ষতি, আনজনৰ একো নাই।

---

Summary (English)

Ecology studies the interactions between organisms and their environment. The major biomes of the world include tundra, taiga (coniferous forest), deciduous forest, tropical rainforest, desert and grassland, each with distinct climate and biota. Abiotic factors such as temperature, water, light and soil shape the distribution of organisms. Organisms respond to environmental stress in four ways: regulate (maintain homeostasis—seen only in birds, mammals and a few lower invertebrates), conform (poikilotherms whose body temperature changes with environment), migrate (move temporarily to favourable areas) and suspend (hibernation, aestivation, diapause). A population is a group of individuals of the same species in a given area, characterised by birth rate, death rate, sex ratio and age distribution (pre-reproductive, reproductive, post-reproductive stages). Population growth follows two models—exponential (dN/dt = rN) when resources are unlimited, and logistic (dN/dt = rN((K-N)/K)) where K is the carrying capacity. Population interactions include mutualism (lichen, mycorrhiza), competition (Gause’s exclusion principle), predation, parasitism (ecto- and endoparasites), commensalism (sea anemone–clownfish) and amensalism. Life-history traits evolve through natural selection.

---

প্ৰশ্ন উত্তৰ (Questions and Answers)

এক নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)

প্ৰশ্ন ১: বায়োম (Biome) কাক বোলে?

উত্তৰঃ বৃহৎ ভৌগোলিক অঞ্চলত একে ধৰণৰ জলবায়ু, উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ সংমিশ্ৰণেৰে গঠিত পৰিৱেশতন্ত্ৰক বায়োম বোলে।

প্ৰশ্ন ২: পয়কিল’থাৰ্ম (Poikilotherm) মানে কি?

উত্তৰঃ যিবোৰ জীৱৰ দেহৰ উষ্ণতা পাৰিপাৰ্শ্বিক উষ্ণতাৰ অনুসৰি সলনি হয়, সিহঁতক পয়কিল’থাৰ্ম বোলে। উদাহৰণ— মাছ, ভেকুলী।

প্ৰশ্ন ৩: হোমিঅ’ষ্টেছিচ (Homeostasis) কি?

উত্তৰঃ বাহ্যিক পৰিৱেশ সলনি হ’লেও দেহৰ অভ্যন্তৰীণ পৰিৱেশ (উষ্ণতা, pH আদি) স্থিৰ ৰখাৰ প্ৰক্ৰিয়াক হোমিঅ’ষ্টেছিচ বোলে।

প্ৰশ্ন ৪: বহন ক্ষমতা (Carrying capacity) কাক বোলে?

উত্তৰঃ এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিৱেশে যিমান সংখ্যক জীৱক ধাৰণ কৰিব পাৰে, সেই সৰ্বোচ্চ সংখ্যাক বহন ক্ষমতা (K) বোলে।

প্ৰশ্ন ৫: মাইকোৰাইজা (Mycorrhiza) কি?

উত্তৰঃ উচ্চ শ্ৰেণীৰ উদ্ভিদৰ মূল আৰু কেতবোৰ ফাঙ্গাচৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক উপকাৰী সম্পৰ্কক মাইকোৰাইজা বোলে।

প্ৰশ্ন ৬: ডায়াপজ (Diapause) কি?

উত্তৰঃ প্ৰতিকূল পৰিৱেশত প্ৰাণীৰ (বিশেষকৈ পতংগৰ) বিকাশ অস্থায়ীভাৱে স্থগিত হোৱা অৱস্থাক ডায়াপজ বোলে।

প্ৰশ্ন ৭: সূচকীয় বৃদ্ধিৰ সমীকৰণ লিখা।

উত্তৰঃ dN/dt = rN, য’ত N = জনসংখ্যা, r = অন্তৰ্নিহিত বৃদ্ধিৰ হাৰ, t = সময়।

প্ৰশ্ন ৮: লাইকেন (Lichen) কি?

উত্তৰঃ লাইকেন হৈছে শেলাই আৰু ফাঙ্গাচৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক উপকাৰী সম্পৰ্কৰ ফল— দুয়ো একেলগে বাস কৰি দুয়োপক্ষই উপকৃত হয়।

প্ৰশ্ন ৯: ক্লাউনফিচ আৰু ছী এনেমনৰ সম্পৰ্ক কি ধৰণৰ?

উত্তৰঃ এই সম্পৰ্ক সহভোজিতা (Commensalism)— ক্লাউনফিচে এনেমনৰ পৰা সুৰক্ষা পায়, কিন্তু এনেমনৰ লাভ-ক্ষতি নাই।

প্ৰশ্ন ১০: জৈৱিক ভূমণ্ডল (Biosphere) কি?

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ যিখিনি অংশত জীৱ থাকিব পাৰে, সেইখিনিকে জৈৱিক ভূমণ্ডল বা বায়োস্ফিয়াৰ বোলে।

দুই-তিনি নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)

প্ৰশ্ন ১: পৃথিৱীৰ প্ৰধান বায়োমসমূহৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ পৃথিৱীৰ প্ৰধান বায়োমসমূহ হ’ল— (১) টুণ্ড্ৰা (Tundra), (২) টাইগা বা শংকুধাৰী অৰণ্য (Taiga/Coniferous forest), (৩) পৰ্ণমোচী অৰণ্য (Deciduous forest), (৪) ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য (Tropical rainforest), (৫) মৰুভূমি (Desert) আৰু (৬) তৃণভূমি (Grassland)। প্ৰতিটো বায়োমৰ নিজা জলবায়ু, উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণী আছে।

প্ৰশ্ন ২: Regulator আৰু Conformer-ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ Regulator-সমূহে দেহৰ অভ্যন্তৰীণ উষ্ণতা আৰু অন্যান্য পৰিৱেশ স্থিৰ ৰাখে (হোমিঅ’ষ্টেছিচ); ইহঁত হ’ল চৰাই, স্তন্যপায়ী আৰু কিছুমান নিম্ন পৰ্যায়ৰ অমেৰুদণ্ডী প্ৰাণী। Conformer-সমূহৰ দেহৰ উষ্ণতা পৰিৱেশৰ অনুসৰি সলনি হয়; ৯৯% প্ৰাণী আৰু প্ৰায় সকলো উদ্ভিদ Conformer।

প্ৰশ্ন ৩: শীতনিদ্ৰা আৰু গ্ৰীষ্মনিদ্ৰাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ শীতনিদ্ৰা (Hibernation) হৈছে শীতকালত প্ৰাণীয়ে নিষ্ক্ৰিয় অৱস্থালৈ যোৱা প্ৰক্ৰিয়া (যেনে— ভালুক)। গ্ৰীষ্মনিদ্ৰা (Aestivation) হৈছে গ্ৰীষ্মকালৰ অত্যধিক উত্তাপৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ প্ৰাণীয়ে নিষ্ক্ৰিয় অৱস্থালৈ যোৱা প্ৰক্ৰিয়া (যেনে— শামুক, ভেকুলী)।

প্ৰশ্ন ৪: জনসংখ্যাৰ চাৰিটা মূল বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ চাৰিটা মূল বৈশিষ্ট্য— (১) জন্মহাৰ (Natality), (২) মৃত্যুহাৰ (Mortality), (৩) লিংগ অনুপাত (Sex ratio), (৪) বয়স বিতৰণ (Age distribution—প্ৰাক-প্ৰজনন, প্ৰজনন আৰু উত্তৰ-প্ৰজনন স্তৰ)।

প্ৰশ্ন ৫: গাউছৰ প্ৰতিযোগিতামূলক বৰ্জন নীতি (Gause’s competitive exclusion principle) কি?

উত্তৰঃ এই নীতি অনুসৰি, একেধৰণৰ সম্পদৰ বাবে প্ৰতিযোগিতা কৰা দুটা প্ৰজাতি অনিৰ্দিষ্ট কালৰ বাবে একে পৰিৱেশত একেলগে বাস কৰিব নোৱাৰে; প্ৰতিযোগিতাত দুৰ্বল প্ৰজাতিটো শেষত নিৰ্মূল হৈ যায়।

প্ৰশ্ন ৬: বাহ্যপৰজীৱী আৰু অন্তঃপৰজীৱীৰ পাৰ্থক্য লিখা।

উত্তৰঃ বাহ্যপৰজীৱী (Ectoparasite)সমূহে পোষকৰ দেহৰ বাহিৰৰ পৃষ্ঠত বাস কৰে— উদাহৰণ: উকুণ, কেচুৱা। অন্তঃপৰজীৱী (Endoparasite)সমূহে পোষকৰ দেহৰ ভিতৰত বাস কৰে— উদাহৰণ: ফিটাকৃমি, এস্কাৰিচ।

পাঁচ-সাত নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Marks Questions)

প্ৰশ্ন ১: জীৱে অজৈৱিক চাপৰ প্ৰতি দিয়া চাৰি প্ৰকাৰৰ প্ৰতিক্ৰিয়া বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ জীৱসমূহে অজৈৱিক চাপৰ প্ৰতি চাৰিধৰণে প্ৰতিক্ৰিয়া দেখুৱায়—

(১) নিয়ন্ত্ৰণ (Regulate): এই প্ৰক্ৰিয়াত জীৱে দেহৰ অভ্যন্তৰীণ পৰিৱেশ (উষ্ণতা, অসমোটিক ঘনত্ব আদি) স্থিৰ ৰাখে— ইয়াকে হোমিঅ’ষ্টেছিচ বোলে। কেৱল চৰাই, স্তন্যপায়ী আৰু কিছুমান নিম্ন অমেৰুদণ্ডী প্ৰাণীয়েহে এনেদৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে। উদাহৰণ— মানুহে গৰম পৰিৱেশত ঘাম দি দেহ ঠাণ্ডা ৰাখে।

(২) অনুসৰণ (Conform): বেছিভাগ প্ৰাণী (৯৯%) আৰু প্ৰায় সকলো উদ্ভিদে দেহৰ উষ্ণতা পাৰিপাৰ্শ্বিকতাৰ অনুসৰি সলনি কৰে। ইহঁতক পয়কিল’থাৰ্ম বোলে। নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ যিহেতু বহু শক্তি লাগে, বহুতো প্ৰাণীয়ে অনুসৰণৰ পথ লয়।

(৩) প্ৰৱজন (Migrate): প্ৰতিকূল পৰিৱেশ আহিলে কিছুমান জীৱে অস্থায়ীভাৱে অনুকূল ঠাইলৈ স্থানান্তৰিত হয়। উদাহৰণ— শীতকালত উত্তৰ মেৰুৰ পৰা ভাৰতলৈ আহা পৰিযায়ী চৰাই, কেউলদিও জাতীয় উদ্যানৰ পৰিযায়ী চৰাই।

(৪) স্থগিতকৰণ (Suspend): কিছুমান জীৱে প্ৰতিকূল পৰিস্থিতিত নিষ্ক্ৰিয় অৱস্থালৈ যায়। ভালুকে শীতকালত শীতনিদ্ৰা (Hibernation) লয়; কিছু প্ৰাণীয়ে গ্ৰীষ্মকালত গ্ৰীষ্মনিদ্ৰা (Aestivation) লয়; পতংগই বিকাশ স্থগিত ৰাখি ডায়াপজ (Diapause)ত যায়। বীজ আৰু অণুজীৱেও সুপ্ত অৱস্থাত থাকিব পাৰে।

প্ৰশ্ন ২: সূচকীয় আৰু লজিষ্টিক জনসংখ্যা বৃদ্ধি ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ দুটা প্ৰধান মডেল আছে—

(ক) সূচকীয় বৃদ্ধি (Exponential Growth): যেতিয়া পৰিৱেশত খাদ্য, ঠাই আদি সম্পদ অসীমিত থাকে, তেতিয়া জনসংখ্যা সূচকীয়ভাৱে বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ সমীকৰণ হ’ল— dN/dt = rN, য’ত N = জনসংখ্যা, r = অন্তৰ্নিহিত বৃদ্ধিৰ হাৰ। এই বৃদ্ধিয়ে গ্ৰাফত J-আকৃতিৰ বক্ৰ গঠন কৰে। বাস্তৱত এই অৱস্থা সম্ভৱ নহয় কাৰণ সম্পদ সীমিত।

(খ) লজিষ্টিক বৃদ্ধি (Logistic Growth): বাস্তৱিক পৰিৱেশত সম্পদ সীমিত হোৱাৰ বাবে জনসংখ্যা এটা সৰ্বোচ্চ স্তৰ অৰ্থাৎ বহন ক্ষমতা (Carrying capacity, K) পৰ্যন্ত বাঢ়ি গৈ স্থিৰ হয়। ইয়াৰ সমীকৰণ— dN/dt = rN((K-N)/K)। এই বৃদ্ধিয়ে গ্ৰাফত S বা সিগময়েড আকৃতিৰ বক্ৰ গঠন কৰে। ইয়াৰ ভাৰ্হাল্স্ট-পাৰ্ল লজিষ্টিক বৃদ্ধি বুলিও কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৩: বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ জনসংখ্যা মিথস্ক্ৰিয়াৰ বিষয়ে বিতংভাৱে লিখা।

উত্তৰঃ দুটা প্ৰজাতিৰ মাজৰ মিথস্ক্ৰিয়াসমূহ হ’ল—

(১) পাৰস্পৰিকতা (Mutualism +/+): দুয়োপক্ষৰে লাভ। উদাহৰণ— লাইকেন (শেলাই + ফাঙ্গাচ), মাইকোৰাইজা (উদ্ভিদৰ মূল + ফাঙ্গাচ), ৰাজ-মাখি আৰু ফুলৰ পৰাগসংযোগ।

(২) প্ৰতিযোগিতা (Competition -/-): দুয়োপক্ষই ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়। সম্পদ একে হ’লে গাউছৰ বৰ্জন নীতি অনুসৰি দুৰ্বল প্ৰজাতিটো বিলুপ্ত হৈ যায়।

(৩) পৰভোজীতা (Predation +/-): এটা প্ৰজাতি (পৰভোজী) আনটো প্ৰজাতিক (শিকাৰ) খায়। ই পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে।

(৪) পৰজীৱিতা (Parasitism +/-): পৰজীৱীয়ে পোষকৰ পৰা পুষ্টি লয়— বাহ্যপৰজীৱী (উকুণ) আৰু অন্তঃপৰজীৱী (ফিটাকৃমি)।

(৫) সহভোজিতা (Commensalism +/0): এজনৰ লাভ, আনজনৰ লাভ-ক্ষতি নাই। উদাহৰণ— ছী এনেমনৰ বাহুৰ মাজত বাস কৰা ক্লাউনফিচ, গৰুৰ ওচৰৰ গৰু-বগলী।

(৬) এমেনছেলিজম (Amensalism -/0): এজনৰ ক্ষতি, আনজনৰ লাভ-ক্ষতি নাই। উদাহৰণ— পেনিচিলিয়াম ফাঙ্গাচে নিৰ্গত কৰা পেনিচিলিনে বেক্টেৰিয়া ধ্বংস কৰে, কিন্তু ফাঙ্গাচৰ একো নাই।

প্ৰশ্ন ৪: জীৱে দেখুৱা বিভিন্ন অভিযোজনৰ বিষয়ে লিখা।

উত্তৰঃ জীৱে পৰিৱেশত জীয়াই থাকিবলৈ আকৃতিগত, শাৰীৰিক আৰু আচৰণগত অভিযোজন গ্ৰহণ কৰে।

মৰুভূমিৰ অভিযোজন: ক’ঙৰোৰূপী পথ (Kangaroo rat)ত পানীৰ অভাৱত মেটাবলিজম পানী উৎপন্ন কৰে আৰু গাঢ় মূত্ৰ ত্যাগ কৰে। মৰুভূমিৰ উদ্ভিদৰ পাত কাঁইটত পৰিণত হয়, পুৰু কিউটিকল আৰু CAM প্ৰক্ৰিয়াত সালোকসংশ্লেষণ চলায়।

উচ্চ পাৰ্বত্য অভিযোজন: ওখ পাহাৰৰ অক্সিজেন কম পৰিৱেশত মানুহৰ দেহত আৰবিচি (RBC)ৰ সংখ্যা বঢ়ে, শ্বাসহাৰ বঢ়ে।

শীতল অঞ্চলৰ অভিযোজন: মেৰু ভালুকৰ শৰীৰত পুৰু চৰ্বিৰ স্তৰ থাকে; এলেনৰ নিয়ম অনুসৰি ঠাণ্ডা অঞ্চলৰ প্ৰাণীৰ কাণ-নাক চুটি হয় যাতে তাপ কম ক্ষয় হয়।

আচৰণগত অভিযোজন: ভেকুলীয়ে মাটিৰ তলত গ্ৰীষ্মনিদ্ৰা লয়; পৰিযায়ী চৰাইয়ে শীতকালত উষ্ণ অঞ্চললৈ যায়।

প্ৰশ্ন ৫: জনসংখ্যাৰ বয়স পিৰামিড আৰু লিংগ অনুপাতৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ বয়সক তিনিটা ভাগত ভাগ কৰা হয়— প্ৰাক-প্ৰজনন (pre-reproductive), প্ৰজনন (reproductive) আৰু উত্তৰ-প্ৰজনন (post-reproductive) স্তৰ। এই অনুপাতক চিত্ৰিত কৰিলে এটা পিৰামিড আকৃতিৰ গ্ৰাফ পোৱা যায়।

বিকাশমান জনসংখ্যা: পিৰামিডৰ ভিত্তি বহল— তৰুণ লোকৰ সংখ্যা বেছি, ভৱিষ্যতে জনসংখ্যা বঢ়িব।

স্থিৰ জনসংখ্যা: পিৰামিডৰ আকাৰ ঘণ্টাৰ দৰে— জন্ম আৰু মৃত্যুৰ হাৰ প্ৰায় সমান।

হ্ৰাসমান জনসংখ্যা: পিৰামিডৰ ভিত্তি সংকীৰ্ণ— তৰুণ লোক কম, জনসংখ্যা হ্ৰাস পাব।

লিংগ অনুপাত (Sex ratio) হ’ল পুৰুষ আৰু মহিলাৰ অনুপাত। ই প্ৰজনন হাৰ আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ সম্ভাৱনা নিৰ্ধাৰণ কৰে। ভাৰসাম্যপূৰ্ণ লিংগ অনুপাত স্বাস্থ্যকৰ জনসংখ্যাৰ পৰিচায়ক।

---

বহু বিকল্পীয় প্ৰশ্ন (MCQs)

প্ৰশ্ন ১: J-আকৃতিৰ বৃদ্ধি বক্ৰ ক’ত পোৱা যায়?
(ক) লজিষ্টিক বৃদ্ধি (খ) সূচকীয় বৃদ্ধি (গ) স্থিৰ বৃদ্ধি (ঘ) ঋণাত্মক বৃদ্ধি
উত্তৰঃ (খ) সূচকীয় বৃদ্ধি।

প্ৰশ্ন ২: লজিষ্টিক বৃদ্ধিৰ সমীকৰণ কোনটো?
(ক) dN/dt = rN (খ) dN/dt = rN((K-N)/K) (গ) dN/dt = K (ঘ) dN/dt = rK
উত্তৰঃ (খ) dN/dt = rN((K-N)/K)।

প্ৰশ্ন ৩: লাইকেন কাৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক?
(ক) ফাঙ্গাচ আৰু বেক্টেৰিয়া (খ) শেলাই আৰু ফাঙ্গাচ (গ) শেলাই আৰু বেক্টেৰিয়া (ঘ) মূল আৰু ফাঙ্গাচ
উত্তৰঃ (খ) শেলাই আৰু ফাঙ্গাচ।

প্ৰশ্ন ৪: কোনটো বায়োম পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ বহল প্ৰজাতি বৈচিত্ৰ্যৰ ঘৰ?
(ক) টুণ্ড্ৰা (খ) মৰুভূমি (গ) ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য (ঘ) তৃণভূমি
উত্তৰঃ (গ) ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য।

প্ৰশ্ন ৫: কোন প্ৰাণী Regulator?
(ক) মাছ (খ) ভেকুলী (গ) চৰাই (ঘ) সাপ
উত্তৰঃ (গ) চৰাই।

প্ৰশ্ন ৬: ক্লাউনফিচ আৰু ছী এনেমনৰ সম্পৰ্ক হ’ল—
(ক) পাৰস্পৰিকতা (খ) সহভোজিতা (গ) পৰজীৱিতা (ঘ) প্ৰতিযোগিতা
উত্তৰঃ (খ) সহভোজিতা।

প্ৰশ্ন ৭: বহন ক্ষমতাক কি চিহ্নৰে চিহ্নিত কৰা হয়?
(ক) r (খ) K (গ) N (ঘ) t
উত্তৰঃ (খ) K।

প্ৰশ্ন ৮: গাউছৰ নীতি কোন সম্পৰ্কৰ লগত জড়িত?
(ক) পাৰস্পৰিকতা (খ) প্ৰতিযোগিতা (গ) সহভোজিতা (ঘ) এমেনছেলিজম
উত্তৰঃ (খ) প্ৰতিযোগিতা।

প্ৰশ্ন ৯: শীতনিদ্ৰাত যোৱা প্ৰাণী কোনটো?
(ক) ভালুক (খ) সিংহ (গ) চৰাই (ঘ) মাছ
উত্তৰঃ (ক) ভালুক।

প্ৰশ্ন ১০: মাইকোৰাইজা কাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক?
(ক) উদ্ভিদৰ মূল আৰু ফাঙ্গাচ (খ) শেলাই আৰু ফাঙ্গাচ (গ) দুটা ফাঙ্গাচ (ঘ) উদ্ভিদ আৰু বেক্টেৰিয়া
উত্তৰঃ (ক) উদ্ভিদৰ মূল আৰু ফাঙ্গাচ।

খালী ঠাই পূৰ কৰা (Fill in the Blanks)

১. দেহৰ অভ্যন্তৰীণ পৰিৱেশ স্থিৰ ৰখাৰ প্ৰক্ৰিয়াক ______ বোলে।
উত্তৰঃ হোমিঅ’ষ্টেছিচ।

২. সূচকীয় জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ সমীকৰণ ______।
উত্তৰঃ dN/dt = rN।

৩. পৰিৱেশৰ সৰ্বোচ্চ ধাৰণ ক্ষমতাক ______ বোলে।
উত্তৰঃ বহন ক্ষমতা (Carrying capacity, K)।

৪. ______ সম্পৰ্কত দুয়োপক্ষৰে লাভ হয়।
উত্তৰঃ পাৰস্পৰিকতা (Mutualism)।

৫. পতংগৰ বিকাশ স্থগিত হোৱা অৱস্থাক ______ বোলে।
উত্তৰঃ ডায়াপজ (Diapause)।

সঁচা/মিছা (True/False)

১. চৰাই আৰু স্তন্যপায়ী Regulator। উত্তৰঃ সঁচা।

২. লজিষ্টিক বৃদ্ধি বক্ৰ J-আকৃতিৰ। উত্তৰঃ মিছা (ই S বা সিগময়েড আকৃতিৰ)।

৩. ফিটাকৃমি এটা অন্তঃপৰজীৱী। উত্তৰঃ সঁচা।

৪. এমেনছেলিজমত দুয়োপক্ষৰে লাভ হয়। উত্তৰঃ মিছা (এজনৰ ক্ষতি, আনজনৰ একো নাই)।

৫. মৰুভূমিৰ উদ্ভিদে CAM সালোকসংশ্লেষণ পথ অনুসৰণ কৰে। উত্তৰঃ সঁচা।

---

শব্দাৰ্থ (Glossary)

ইংৰাজী শব্দ	অসমীয়া অৰ্থ
Biome	বায়োম / জৈৱভূমি
Habitat	আবাস
Homeostasis	হোমিঅ’ষ্টেছিচ / অন্তঃসাম্যতা
Regulator	নিয়ন্ত্ৰক
Conformer	অনুসৰণকাৰী
Poikilotherm	পয়কিল’থাৰ্ম
Hibernation	শীতনিদ্ৰা
Aestivation	গ্ৰীষ্মনিদ্ৰা
Diapause	ডায়াপজ
Migration	প্ৰৱজন
Population	জনসংখ্যা
Natality	জন্মহাৰ
Mortality	মৃত্যুহাৰ
Sex ratio	লিংগ অনুপাত
Age distribution	বয়স বিতৰণ
Carrying capacity	বহন ক্ষমতা
Exponential growth	সূচকীয় বৃদ্ধি
Logistic growth	লজিষ্টিক বৃদ্ধি
Mutualism	পাৰস্পৰিকতা
Competition	প্ৰতিযোগিতা
Predation	পৰভোজীতা
Parasitism	পৰজীৱিতা
Commensalism	সহভোজিতা
Amensalism	এমেনছেলিজম
Lichen	লাইকেন
Mycorrhiza	মাইকোৰাইজা
Ectoparasite	বাহ্যপৰজীৱী
Endoparasite	অন্তঃপৰজীৱী
Host	পোষক
Tundra	টুণ্ড্ৰা
Taiga	টাইগা / শংকুধাৰী অৰণ্য
Deciduous forest	পৰ্ণমোচী অৰণ্য
Tropical rainforest	ক্ৰান্তীয় বৰ্ষাৰণ্য
Desert	মৰুভূমি
Grassland	তৃণভূমি
Adaptation	অভিযোজন
Biosphere	জৈৱিক ভূমণ্ডল
Abiotic factor	অজৈৱিক উপাদান
Biotic factor	জৈৱিক উপাদান

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য (Additional Important Points)

অজৈৱিক উপাদানৰ প্ৰভাৱ: উষ্ণতাৰ পৰিৱৰ্তনে এনজাইমৰ গতিশীলতা আৰু কাৰ্যক্ষমতা প্ৰভাৱিত কৰে। থাৰ্মোফাইল অণুজীৱে ৪৫°C-ৰ ওপৰৰ উষ্ণতাত জীয়াই থাকিব পাৰে; সাইক্ৰোফাইলে শীতল পৰিৱেশত বাস কৰে। পানী হৈছে জীৱনৰ আধাৰ; লেউঠা পানীৰ জীৱে অতি সংকীৰ্ণ লৱণ পৰিসীমা সহ্য কৰিব পাৰে। পোহৰ সালোকসংশ্লেষণৰ কাৰণে অপৰিহাৰ্য আৰু ই উদ্ভিদৰ ফুল ফুলোৱা সময়, পৰাগসংযোগ আদিকো নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। মাটিৰ গঠন, pH, খনিজ উপাদানে উদ্ভিদৰ বিতৰণ নিৰ্ধাৰণ কৰে।

ব’ৰ্গমেনৰ নিয়ম: ঠাণ্ডা অঞ্চলৰ স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ দেহ উষ্ণ অঞ্চলৰ একে প্ৰজাতিৰ প্ৰাণীতকৈ ডাঙৰ হয়; কাৰণ ডাঙৰ দেহত পৃষ্ঠ-আয়তন অনুপাত কম হোৱাৰ বাবে কম তাপ ক্ষয় হয়।

এলেনৰ নিয়ম: ঠাণ্ডা অঞ্চলৰ স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ কাণ, লেজ আৰু আঁঠুটিকা চুটি হয়, যাতে দেহৰ পৃষ্ঠৰ পৰা কম তাপ ক্ষয় হয়।

r আৰু K-নিৰ্বাচিত প্ৰজাতি: r-নিৰ্বাচিত প্ৰজাতিয়ে দ্ৰুতগতিত বহু সংখ্যক সন্তান উৎপাদন কৰে (পতংগ, ক্ষুদ্ৰ প্ৰাণী)। K-নিৰ্বাচিত প্ৰজাতিয়ে কম সংখ্যক সন্তান কিন্তু বেছি যত্ন লোৱা কৌশল গ্ৰহণ কৰে (হাতী, মানুহ)।

জীৱনৰ ইতিহাসৰ পৰিৱৰ্তন (Life-history variation): প্ৰতিটো জীৱে নিজৰ আবাসৰ অনুকূলে বিকাশ কাল, প্ৰজনন বয়স, সন্তান সংখ্যা আৰু আকাৰ আদি বৈশিষ্ট্য গঢ়ি তোলে। এই পৰিৱৰ্তন প্ৰাকৃতিক নিৰ্বাচনৰ ফলত হয়।

প্ৰৱজনৰ উদাহৰণ: প্ৰতি বছৰে শীতকালত চাইবেৰিয়া আৰু মধ্য এছিয়াৰ পৰা হাজাৰ-হাজাৰ পৰিযায়ী চৰাই ভাৰতৰ ভৰতপুৰ আৰু কেউলদিও জাতীয় উদ্যানলৈ আহে। ছালমন মাছেও প্ৰজননৰ বাবে সাগৰৰ পৰা মিঠা পানীৰ নদীলৈ আহে।

পৰভোজীতাৰ ভূমিকা: পৰভোজী প্ৰাণীয়ে শিকাৰৰ জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰি পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে। অষ্ট্ৰেলিয়াত কেক্টাছ গছ অতিৰিক্ত হোৱাত Cactoblastis cactorum পতংগ আনি জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা হৈছিল। এইটোৱে জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰণ পদ্ধতিৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।

পৰজীৱিতাত পোষক বিশিষ্টতা: অনেক পৰজীৱীয়ে এক বা দুটা নিৰ্দিষ্ট পোষকৰ ওপৰতহে নিৰ্ভৰ কৰে— ইয়াকে পোষক বিশিষ্টতা (Host specificity) বোলে। উদাহৰণ— প্লাজমডিয়ামে মানুহ আৰু এনফিলিচ মহৰ মাজত জীৱন চক্ৰ সম্পূৰ্ণ কৰে।

সংৰক্ষণৰ বাবে পৰিবেশবিজ্ঞানৰ গুৰুত্ব: জনসংখ্যাৰ গতিবিধি আৰু প্ৰজাতিৰ মাজৰ মিথস্ক্ৰিয়াৰ অধ্যয়নে বিপন্ন প্ৰজাতি সংৰক্ষণ, কৃষিত কীট-পতংগ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পৰিৱেশৰ স্থিৰতা ৰক্ষা কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

উদ্ভিদৰ অনন্য সম্পৰ্ক: ফিগ গছ আৰু ফিগ-উইছপ পতংগৰ মাজত বিশেষ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক দেখা যায়— পতংগে ফিগ ফুলৰ পৰাগসংযোগ কৰে আৰু ফিগৰ ভিতৰত ডিম্ব পাৰে। অৰ্কিড আৰু সঁচা মৌমাখিৰ মাজতো বিশেষ আকৰ্ষণ-আধাৰিত পৰাগসংযোগ সম্পৰ্ক আছে।

এই অধ্যায়টোৰ আলোচনা ইয়াতে সমাপ্ত। ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান পৰীক্ষাত উৎকৃষ্ট নম্বৰ লাভ কৰিবলৈ ওপৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ, MCQ আৰু শব্দাৰ্থসমূহ ভালদৰে অনুশীলন কৰক। HSLC Guru-ৰ লগত থাকক, পঢ়াত মনোযোগী হওক।