জৈৱপ্ৰযুক্তি আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োগ
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী। ASSEB-ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞানৰ দ্বাদশ অধ্যায় “জৈৱপ্ৰযুক্তি আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োগ” (Biotechnology and its Applications) ত আমি আগৰ অধ্যায়ত শিকা পুনঃসংযোজন DNA প্ৰযুক্তিৰ বাস্তৱিক ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিম। এই অধ্যায়টোত কৃষি, চিকিৎসা, শিল্পক্ষেত্ৰ আৰু পৰিৱেশ ক্ষেত্ৰত জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ অৱদান, GM শস্য, পুনঃসংযোজন ইনছুলিন, জিন থেৰাপি, আণৱিক নিৰ্ণয়, ট্ৰান্সজেনিক প্ৰাণী আৰু নৈতিক সমস্যাসমূহৰ বিষয়ে বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োগে মূলতঃ কৃষি, চিকিৎসা বিজ্ঞান, ঔষধ উৎপাদন, পৰিবেশ সংৰক্ষণ আৰু শিল্পক্ষেত্ৰত সমাজৰ কল্যাণৰ বাবে কাম কৰে। কৃষিক্ষেত্ৰত খাদ্য উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিবলৈ বৰ্তমান তিনিটা মুখ্য পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ হয়— (i) কৃষি ৰাসায়নিক নিৰ্ভৰ কৃষি (chemical fertiliser based agriculture), (ii) জৈৱিক বা সাৱ কৃষি (organic agriculture), আৰু (iii) জিনগতভাৱে পৰিৱৰ্তিত শস্য নিৰ্ভৰ কৃষি (GM crop based agriculture)। জিনৰ স্থানান্তৰৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা উদ্ভিদ, প্ৰাণী আৰু আণুবীক্ষণিক জীৱসমূহক ট্ৰান্সজেনিক জীৱ (transgenic organisms) বুলি কোৱা হয়। GM শস্যই উদ্ভিদক অজৈৱিক চাপ (abiotic stress) যেনে- শীত, খৰাং, লোণ ইত্যাদিৰ পৰা সহিষ্ণু কৰা, ৰাসায়নিক সাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমোৱা, পচন প্ৰতিৰোধ কৰা, পুষ্টিকৰ মান বৃদ্ধি কৰা (যেনে- বিটামিন A সমৃদ্ধ গোল্ডেন ৰাইচ) আদিত সহায় কৰে।
পোক প্ৰতিৰোধী Bt শস্য নিৰ্মাণ কৰিবলৈ Bacillus thuringiensis নামৰ বেক্টেৰিয়াৰ পৰা cry জিন (cryIAc, cryIIAb, cryIAb) সংগ্ৰহ কৰি কপাহ, ভেণ্ডী, আলু আদিত সংযোজন কৰা হয়। Bt কপাহে বল-ৱৰ্ম (American bollworm), কৰ্ণ-বৰাৰ আদি পোক প্ৰতিৰোধ কৰে কাৰণ Cry প্ৰটিনে পোকৰ অন্ত্ৰৰ কোষৰ ছিদ্ৰ কৰি ইহঁতক হত্যা কৰে। নেমাটোড প্ৰতিৰোধী তামোল গছ নিৰ্মাণৰ বাবে RNA interference (RNAi) প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হয় যিয়ে নেমাটোড Meloidogyne incognita-ৰ পৰা গছক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। আনহাতে, হাৰ্বিচাইড প্ৰতিৰোধী, ৰোগ প্ৰতিৰোধী আৰু গোল্ডেন ৰাইচ-ৰ দৰে পুষ্টি সমৃদ্ধ শস্যও জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ মাধ্যমেৰে নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।
চিকিৎসা ক্ষেত্ৰত জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ অৱদান অবিস্মৰণীয়। মানৱ ইনছুলিন (Humulin) ১৯৮৩ চনত Eli Lilly কোম্পানীয়ে E. coli-ৰ পৰা প্ৰথমবাৰ পুনঃসংযোজন DNA প্ৰযুক্তিৰে উৎপাদন কৰিছিল। ইনছুলিনৰ A-chain আৰু B-chain বেলেগ বেলেগে উৎপাদন কৰি disulphide bridge-ৰ দ্বাৰা যোৰ লগোৱা হয়। জিন থেৰাপি (gene therapy)-ৰ ক্ষেত্ৰত ১৯৯০ চনত প্ৰথম প্ৰয়োগ হৈছিল চাৰি বছৰীয়া আইনি কন্যা Ashanti DeSilva-ৰ ওপৰত। তেওঁৰ ADA (Adenosine deaminase) deficiency-ৰ চিকিৎসাৰ বাবে retrovirus-ৰ সহায়ত স্বাভাৱিক ADA-cDNA-ৰে যুক্ত লিম্ফ’ চাইট স্থাপন কৰা হৈছিল। আণৱিক নিৰ্ণয় (molecular diagnosis)-ৰ বাবে PCR, ELISA, DNA probe (VNTR, RFLP) আদি ব্যৱহাৰ কৰা হয় যাৰ দ্বাৰা ৰোগৰ প্ৰাৰম্ভিক স্তৰতে নিৰ্ণয় সম্ভৱ হয় আৰু গণস্তৰীয় পৰীক্ষাও (mass screening) কৰিব পাৰি।
ট্ৰান্সজেনিক প্ৰাণীসমূহক জৈৱিক উৎপাদ উৎপাদনৰ বাবে, ৰোগৰ আৰ্হি (animal model) সৃষ্টিৰ বাবে, প্ৰটিনৰ কাৰ্য অধ্যয়ন আৰু টিকা সুৰক্ষা পৰীক্ষাৰ বাবে নিৰ্মাণ কৰা হয়। ‘Rosie’ নামৰ ট্ৰান্সজেনিক গাইজনীয়ে দুগ্ধত মানৱ α-lactalbumin (২.৪ গ্ৰাম/লিটাৰ) উৎপাদন কৰে যি শিশুৰ বাবে অধিক পুষ্টিকৰ। নৈতিক প্ৰশ্নসমূহৰ মীমাংসাৰ বাবে ভাৰত চৰকাৰে GEAC (Genetic Engineering Approval Committee) গঠন কৰিছে যিয়ে GM গৱেষণাৰ বৈধতা আৰু সুৰক্ষাৰ ফালটো নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। বায়োপাইৰেচী (biopiracy)-ৰ উদাহৰণস্বৰূপে নিম গছৰ ক্ষেত্ৰত ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত জ্ঞানৰ ভিত্তিত আমেৰিকান কোম্পানীয়ে পেটেণ্ট লোৱাৰ ঘটনা পোহৰলৈ আহিছিল। সেইবাবেই জিনগত সম্পদ সুৰক্ষাৰ বাবে পেটেণ্ট আৰু বৌদ্ধিক সম্পদৰ অধিকাৰ (IPR) সম্পৰ্কীয় আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছে।
Summary in English
Biotechnology has wide applications in agriculture, medicine, industry, and environment. In agriculture, three approaches exist: chemical fertiliser-based, organic, and GM-based farming. Genetically Modified (GM) crops are pest-resistant (Bt cotton with cry genes cryIAc, cryIIAb, cryIAb from Bacillus thuringiensis), herbicide-resistant, disease-resistant, abiotic stress-tolerant, and nutritionally enriched (Golden Rice with vitamin A). RNA interference is used to develop nematode-resistant tobacco. In medicine, recombinant human insulin (Humulin) was first produced commercially by Eli Lilly in 1983 using E. coli, with separate A and B chains assembled via disulphide bridges. Gene therapy was first attempted in 1990 on Ashanti DeSilva, a four-year-old girl with ADA deficiency, using retroviral lymphocytes carrying functional ADA cDNA. Molecular diagnostic tools include PCR, ELISA, and DNA probes (VNTR, RFLP) for early detection and mass screening. Transgenic animals like ‘Rosie’ the cow produce human α-lactalbumin in milk. Ethical concerns are addressed by GEAC, bioethics, and IPR laws to prevent biopiracy (e.g., Indian neem patent case).
প্ৰশ্ন উত্তৰ (Questions and Answers)
১ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (1 Mark Questions)
প্ৰশ্ন ১। Bt কপাহ কি?
উত্তৰঃ Bt কপাহ হৈছে এবিধ ট্ৰান্সজেনিক শস্য য’ত Bacillus thuringiensis বেক্টেৰিয়াৰ cry জিন সংযোজিত কৰি বল-ৱৰ্ম পোকৰ পৰা প্ৰতিৰোধী কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ২। GEAC ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ GEAC ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল Genetic Engineering Approval Committee।
প্ৰশ্ন ৩। গোল্ডেন ৰাইচৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰঃ গোল্ডেন ৰাইচ হৈছে এবিধ ট্ৰান্সজেনিক ধান যাৰ শস্যত β-carotene (বিটামিন A-ৰ পূৰ্বৰূপ) উৎপাদন হয় আৰু সেইবাবেই ই হালধীয়া ৰঙৰ হয়।
প্ৰশ্ন ৪। Humulin কি?
উত্তৰঃ Humulin হৈছে পুনঃসংযোজন DNA প্ৰযুক্তিৰে E. coli-ৰ পৰা উৎপাদন কৰা মানৱ ইনছুলিন। Eli Lilly কোম্পানীয়ে ১৯৮৩ চনত প্ৰথমবাৰ ই উৎপাদন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫। ADA ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ ADA ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল Adenosine Deaminase (এডেনছিন ডিএমিনেছ)।
প্ৰশ্ন ৬। Rosie কোন?
উত্তৰঃ Rosie হৈছে এজনী ট্ৰান্সজেনিক গাই য’ৰ দুগ্ধত মানৱ α-lactalbumin প্ৰটিন (২.৪ গ্ৰাম/লিটাৰ) উৎপাদন হয় যি শিশুৰ বাবে অধিক পুষ্টিকৰ।
প্ৰশ্ন ৭। RNAi-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ RNAi-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল RNA Interference।
প্ৰশ্ন ৮। বায়োপাইৰেচী কি?
উত্তৰঃ বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানে বা সংস্থাই বিনা অনুমতি আৰু বিনা আৰ্থিক প্ৰদানেৰে কোনো এক ৰাষ্ট্ৰৰ জৈৱসম্পদ আৰু পৰম্পৰাগত জ্ঞান ব্যৱহাৰ কৰাটোক বায়োপাইৰেচী বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৯। Bt-ত cry জিনৰ দ্বাৰা কোডিত প্ৰটিনে কেনেকৈ পোক হত্যা কৰে?
উত্তৰঃ Cry প্ৰটিনে পোকৰ অন্ত্ৰৰ ক্ষাৰীয় pH-ত সক্ৰিয় হৈ মধ্য-অন্ত্ৰৰ কোষবোৰৰ আৱৰণত ছিদ্ৰ সৃষ্টি কৰে আৰু ফলত পোকৰ মৃত্যু ঘটে।
প্ৰশ্ন ১০। ট্ৰান্সজেনিক প্ৰাণী কি?
উত্তৰঃ যি প্ৰাণীৰ DNA-ত মানৱ বা অন্য জীৱৰ এক বা একাধিক বাহ্যিক জিন (foreign gene) সংযোজিত কৰা হৈছে, সেইবোৰক ট্ৰান্সজেনিক প্ৰাণী বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ১১। Bt কপাহত ব্যৱহৃত cry জিনৰ উদাহৰণ কি কি?
উত্তৰঃ Bt কপাহত cryIAc, cryIIAb আৰু cryIAb জিন ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১২। পেটেণ্ট কি?
উত্তৰঃ পেটেণ্ট হৈছে এক চৰকাৰী আইনগত প্ৰদান কৰা একচেটিয়া অধিকাৰ যিদ্বাৰা আবিস্কাৰক বা সংস্থাই নিজৰ আবিস্কাৰ এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে অন্যৰ দ্বাৰা ব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিব পাৰে।
২-৩ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (2-3 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১। জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ মুখ্য প্ৰয়োগ ক্ষেত্ৰসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ মুখ্য প্ৰয়োগ ক্ষেত্ৰসমূহ হ’ল— (i) চিকিৎসা ক্ষেত্ৰ (ঔষধ আৰু থেৰাপিউটিক), (ii) কৃষিক্ষেত্ৰ (GM শস্য), (iii) প্ৰক্ৰিয়াকৃত খাদ্য, (iv) জৈৱিক জ্বালানি, (v) ৰোগ-নিৰ্ণয়, (vi) পৰিৱেশ ৰক্ষা, আৰু (vii) ইন্ধন উৎপাদন। এই ক্ষেত্ৰসমূহত পুনঃসংযোজন DNA প্ৰযুক্তিৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ হোৱা দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ২। কৃষিৰ তিনিটা বিকল্প পদ্ধতি কি কি?
উত্তৰঃ কৃষিৰ তিনিটা মুখ্য বিকল্প পদ্ধতি হ’ল— (i) কৃষি ৰাসায়নিক নিৰ্ভৰ কৃষি (Agro-chemical based)— ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক ব্যৱহাৰ, (ii) জৈৱিক কৃষি (Organic agriculture)— প্ৰাকৃতিক উপায়েৰে চাষপাত, আৰু (iii) জিনগতভাৱে পৰিৱৰ্তিত শস্য নিৰ্ভৰ কৃষি (GM crop based agriculture)— ট্ৰান্সজেনিক উদ্ভিদৰ চাষপাত।
প্ৰশ্ন ৩। Bt প্ৰটিনে পোক কেনেকৈ মাৰে?
উত্তৰঃ Bt প্ৰটিন প্ৰথমে নিষ্ক্ৰিয় ক্ৰিষ্টেলৰ (protoxin) ৰূপত থাকে। পোকে এই ক্ৰিষ্টেল খালে পোকৰ অন্ত্ৰৰ ক্ষাৰীয় pH-ত ই সক্ৰিয় হোৱা টক্সিনলৈ ৰূপান্তৰিত হয়। এই সক্ৰিয় টক্সিনে মধ্য-অন্ত্ৰৰ কোষৰ আৱৰণত ছিদ্ৰ সৃষ্টি কৰি কোষবোৰক ফুলি যাবলৈ আৰু লিজ্ হ’বলৈ বাধ্য কৰে। ফলস্বৰূপে পোকৰ মৃত্যু ঘটে।
প্ৰশ্ন ৪। RNA interference (RNAi) প্ৰযুক্তিটো কি?
উত্তৰঃ RNA interference (RNAi) হৈছে এক প্ৰাকৃতিক কোষীয় প্ৰতিৰক্ষা প্ৰক্ৰিয়া য’ত পৰিপূৰক ds-RNA (double-stranded RNA) অণুৱে নিৰ্দিষ্ট mRNA-ৰ কাৰ্যক্ষমতা বন্ধ কৰি দিয়ে (silencing)। নেমাটোড Meloidogyne incognita-ৰ পৰা তামোল গছক সুৰক্ষিত কৰিবলৈ এই প্ৰযুক্তিৰ সফল ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৫। পুনঃসংযোজন ইনছুলিন কেনেকৈ উৎপাদন কৰা হয়?
উত্তৰঃ মানৱ ইনছুলিন A-chain আৰু B-chain দুটা শৃংখলৰে গঠিত। Eli Lilly কোম্পানীয়ে ১৯৮৩ চনত A-chain (২১ এমিনো এচিড) আৰু B-chain (৩০ এমিনো এচিড)-ৰ DNA শৃংখল প্ৰস্তুত কৰি E. coli-ৰ প্লাজমিডত প্ৰৱেশ কৰাইছিল। দুয়োটা শৃংখল বেলেগ বেলেগে উৎপাদন কৰি disulphide bridge-ৰ দ্বাৰা যোৰ লগাই সক্ৰিয় ইনছুলিন প্ৰস্তুত কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৬। জিন থেৰাপি (Gene Therapy) কি?
উত্তৰঃ জিন থেৰাপি হৈছে এক চিকিৎসা পদ্ধতি য’ত ৰোগীৰ ত্ৰুটিপূৰ্ণ জিনৰ পৰিৱৰ্তে স্বাভাৱিক জিন সংযোজিত কৰি ৰোগৰ চিকিৎসা কৰা হয়। ১৯৯০ চনত আমেৰিকাত চাৰি বছৰীয়া Ashanti DeSilva-ৰ ওপৰত প্ৰথমবাৰ ADA deficiency-ৰ চিকিৎসাৰ বাবে retroviral vector-ৰ মাধ্যমেৰে এই থেৰাপি প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭। বায়োপাইৰেচী আৰু পেটেণ্টৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ বায়োপাইৰেচী হৈছে বিনা অনুমতিৰে কোনো এক ৰাষ্ট্ৰৰ জৈৱসম্পদ আৰু পৰম্পৰাগত জ্ঞান বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানে ব্যৱহাৰ কৰা ক্ৰিয়া। আনহাতে পেটেণ্ট হৈছে আবিস্কাৰৰ বাবে চৰকাৰৰ পৰা প্ৰাপ্ত আইনগত একচেটিয়া অধিকাৰ। বায়োপাইৰেচী অনৈতিক, পেটেণ্ট হৈছে এক বৈধ আইনগত সুৰক্ষা।
প্ৰশ্ন ৮। ELISA-ৰ ব্যৱহাৰ লিখা।
উত্তৰঃ ELISA (Enzyme Linked Immuno Sorbent Assay) ৰক্তৰ চেৰাম পৰীক্ষা কৰি HIV/AIDS, হেপাটাইটিছ, ডেংগু আদি ৰোগ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ হয়। ই এণ্টিজেন-এণ্টিবডি বিক্ৰিয়াৰ ভিত্তিত গঢ় লোৱা পৰীক্ষা পদ্ধতি।
৫-৭ নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (5-7 Marks Questions)
প্ৰশ্ন ১। জিনগতভাৱে পৰিৱৰ্তিত (GM) উদ্ভিদৰ লাভালাভসমূহ বিস্তাৰিত ভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জিনগতভাৱে পৰিৱৰ্তিত উদ্ভিদ (GM crops)-ৰ লাভালাভসমূহ হ’ল—
(i) অজৈৱিক চাপ সহিষ্ণুতা: শীত, খৰাং, লোণ আৰু তাপৰ প্ৰতি অধিক সহিষ্ণু কৰিব পৰা যায়।
(ii) কীটনাশকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস: পোক প্ৰতিৰোধী জিন (যেনে- cry জিন) সংযোজনেৰে ৰাসায়নিক কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ কমাব পাৰি।
(iii) শস্যোত্তৰ ক্ষতি হ্ৰাস: উদাহৰণস্বৰূপ Flavr Savr টমেটো য’ত পচন বিলম্ব হয়।
(iv) উদ্ভিদে গ্ৰহণ কৰা খনিজৰ দক্ষতা বৃদ্ধি: যাৰ ফলত মাটিৰ উৰ্বৰতা সংৰক্ষণ হয়।
(v) খাদ্যৰ পুষ্টিকৰ মান বৃদ্ধি: গোল্ডেন ৰাইচ-ত বিটামিন A সমৃদ্ধ β-carotene উপস্থিত।
(vi) ঔষধ আৰু টিকা উৎপাদন: GM উদ্ভিদৰ পৰা সস্তীয়াকৈ ঔষধ আৰু খাদ্যত টিকা উৎপাদন কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ২। পুনঃসংযোজন ইনছুলিন উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া বিস্তাৰিত ভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ইনছুলিন এক প্ৰটিন হৰ্ম’ন যাৰ গঠন দুটা পলিপেপ্টাইড শৃংখলেৰে গঠিত— A-chain (২১ এমিনো এচিড) আৰু B-chain (৩০ এমিনো এচিড)। দুটা শৃংখল disulphide bridge-ৰ দ্বাৰা যোৰ লগোৱা থাকে। স্তন্যপায়ী প্ৰাণীত ইনছুলিন প্ৰথমে এক প্ৰাক-হৰ্ম’ন (proinsulin) ৰূপত প্ৰস্তুত হয় য’ত C-পেপ্টাইড থাকে। এই C-পেপ্টাইড পৰিপক্ক ইনছুলিনত নাথাকে। ১৯৮৩ চনত Eli Lilly কোম্পানীয়ে A-chain আৰু B-chain ৰ অনুৰূপ DNA শৃংখল আলদা আলদাকৈ প্ৰস্তুত কৰিলে আৰু E. coli-ৰ প্লাজমিডত প্ৰৱেশ কৰাইছিল। বেক্টেৰিয়াই এই দুয়োটা শৃংখল বেলেগে উৎপাদন কৰে। তাৰ পিছত A আৰু B শৃংখল সংগ্ৰহ কৰি disulphide bridge-ৰ দ্বাৰা যোৰ লগাই সক্ৰিয় ইনছুলিন (Humulin) প্ৰস্তুত কৰা হয়। ই ডায়েবেটিচ ৰোগীৰ চিকিৎসাৰ বাবে অতি উপযোগী আৰু পশুৰ ইনছুলিনৰ এলাৰ্জিজনিত সমস্যা ইয়াত নাথাকে।
প্ৰশ্ন ৩। ট্ৰান্সজেনিক প্ৰাণীসমূহৰ ব্যৱহাৰ বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ট্ৰান্সজেনিক প্ৰাণীসমূহৰ ব্যৱহাৰ মুখ্যতঃ পাঁচটা ক্ষেত্ৰত হোৱা দেখা যায়—
(i) সাধাৰণ শৰীৰতত্ত্ব আৰু বিকাশ অধ্যয়ন: ইনচুলিন-প্ৰদৰ্শন ফেক্টৰ (IGF) আদিৰ অধ্যয়নৰ বাবে।
(ii) ৰোগৰ অধ্যয়ন: কৰ্কট ৰোগ, চিচ্টিক ফাইব্ৰোছিছ, ৰিউমাটইড আৰ্থ্ৰাইটিছ, আলঝাইমাৰ আদি ৰোগৰ আৰ্হি (animal model) সৃষ্টি কৰা হয়।
(iii) জৈৱিক উৎপাদ উৎপাদন: ‘Rosie’ নামৰ ট্ৰান্সজেনিক গাইজনীয়ে দুগ্ধত মানৱ α-lactalbumin (২.৪ গ্ৰাম/লিটাৰ) উৎপাদন কৰে যি শিশুৰ বাবে পুষ্টিকৰ। অন্য উদাহৰণ— α-1-antitrypsin, factor VIII আদি।
(iv) টিকা সুৰক্ষা পৰীক্ষণ: টিকা মানুহক প্ৰদান কৰাৰ আগতে ট্ৰান্সজেনিক প্ৰাণীৰ ওপৰত পৰীক্ষা কৰা হয়।
(v) ৰাসায়নিক সুৰক্ষা পৰীক্ষণ: বিভিন্ন বিষাক্ত ৰাসায়নিক বস্তুৰ প্ৰভাৱ অধ্যয়নৰ বাবে।
প্ৰশ্ন ৪। জৈৱপ্ৰযুক্তি সম্পৰ্কীয় নৈতিক সমস্যাসমূহ আৰু GEAC-ৰ ভূমিকা বুজোৱা।
উত্তৰঃ জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ অপব্যৱহাৰ আৰু সম্ভাৱ্য বিপদ ৰোধ কৰিবলৈ নৈতিক প্ৰশ্নসমূহৰ মীমাংসা প্ৰয়োজনীয়। মূল নৈতিক সমস্যাসমূহ হ’ল—
(i) জিনগত নৈতিকতা (Bioethics): প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদৰ DNA পৰিৱৰ্তন কৰিলে প্ৰাকৃতিক ভাৰসাম্য বিচ্ছিন্ন হোৱাৰ আশঙ্কা।
(ii) বায়োপাইৰেচী (Biopiracy): বহুজাতিক প্ৰতিষ্ঠানে কোনো এক ৰাষ্ট্ৰৰ পৰম্পৰাগত জ্ঞান বিনা অনুমতি আৰু ক্ষতিপূৰণ ব্যৱহাৰ কৰা। উদাহৰণ— ভাৰতীয় নিম গছ (Azadirachta indica)-ৰ ক্ষেত্ৰত আমেৰিকান কোম্পানীয়ে কৃমিনাশক গুণৰ বাবে পেটেণ্ট লোৱাৰ ঘটনা পাছলৈ আদালতৰ ৰায়েৰে বাতিল হৈছিল। বাচমতী ধান, হালধী আদিৰ ক্ষেত্ৰতো একে কাহিনী।
(iii) পেটেণ্ট আৰু IPR: নিজৰ জৈৱসম্পদ সুৰক্ষাৰ বাবে পেটেণ্ট আৰু বৌদ্ধিক সম্পদ অধিকাৰ আইন প্ৰণয়ন।
(iv) GEAC ৰ ভূমিকা: ভাৰত চৰকাৰে গঠন কৰা Genetic Engineering Approval Committee-এ GM গৱেষণাৰ বৈধতা, GM জীৱৰ ৰাজহুৱা প্ৰৱৰ্তন আৰু সুৰক্ষা সম্পৰ্কীয় বিষয় নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। Bt কপাহ আৰু সাধাৰণ কপাহৰ মাজত পাৰ্থক্য বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ Bt কপাহ আৰু সাধাৰণ কপাহৰ মাজৰ মুখ্য পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল—
(i) উৎপত্তি: Bt কপাহ এক ট্ৰান্সজেনিক শস্য য’ত Bacillus thuringiensis-ৰ পৰা cry জিন সংযোজিত কৰা হৈছে। সাধাৰণ কপাহ প্ৰাকৃতিক উদ্ভিদ।
(ii) পোক প্ৰতিৰোধিতা: Bt কপাহে American bollworm আদি লেপিডোপ্টেৰাণ পোকৰ প্ৰতি প্ৰাকৃতিক প্ৰতিৰোধী। সাধাৰণ কপাহক বহুতো ৰাসায়নিক কীটনাশক প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
(iii) উৎপাদন: Bt কপাহৰ উৎপাদন বেছি কাৰণ পোকজনিত ক্ষতি কম। সাধাৰণ কপাহত উৎপাদন কম।
(iv) পৰিৱেশীয় প্ৰভাৱ: Bt কপাহে কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ কমাই পৰিৱেশ ৰক্ষাত সহায় কৰে। সাধাৰণ কপাহত কীটনাশকৰ অধিক ব্যৱহাৰে পৰিৱেশ ক্ষতিকাৰক।
(v) মূল্য: Bt বীজৰ মূল্য বেছি যদিও দীৰ্ঘম্যাদী লাভ অধিক।
(vi) cry জিন: Bt কপাহত cryIAc, cryIIAb থাকে যিয়ে Cry প্ৰটিন উৎপাদন কৰি পোকৰ অন্ত্ৰৰ কোষৰ আৱৰণত ছিদ্ৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ৬। আণৱিক নিৰ্ণয় (Molecular Diagnosis)-ৰ বিভিন্ন পদ্ধতি বিস্তাৰিতভাৱে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ৰোগৰ প্ৰাৰম্ভিক স্তৰতে নিৰ্ণয় আৰু চিকিৎসাৰ বাবে আণৱিক নিৰ্ণয় অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। মুখ্য পদ্ধতিসমূহ হ’ল—
(i) PCR (Polymerase Chain Reaction): কম পৰিমাণৰ নমুনাৰ পৰা DNA-ৰ লক্ষ লক্ষ কপি প্ৰস্তুত কৰি ৰোগ-জনক জীৱাণুৰ DNA চিনাক্ত কৰে। HIV, কৰ্কট, যক্ষ্মা আদি ৰোগ নিৰ্ণয়ত PCR-ৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ।
(ii) ELISA (Enzyme Linked Immuno Sorbent Assay): এণ্টিজেন-এণ্টিবডি ক্ৰিয়াৰ ভিত্তিত ৰোগ নিৰ্ণয় কৰে। এণ্টিবডিৰ লগত এনজাইম যুক্ত কৰি ৰঙৰ পৰিৱৰ্তন দেখি ৰোগৰ উপস্থিতি নিৰ্ণয় কৰা হয়।
(iii) DNA Probe: ৰেডিও-চিহ্নিত একসুতীয়া DNA শৃংখল ব্যৱহাৰ কৰি বিকল্প জিন চিনাক্ত কৰে। VNTR (Variable Number of Tandem Repeats) আৰু RFLP (Restriction Fragment Length Polymorphism) ভিত্তিক প্ৰোব ব্যৱহাৰ হয়।
(iv) গণস্তৰীয় পৰীক্ষা (Mass Screening): এই পদ্ধতিসমূহে বহু ৰোগী একেলগে পৰীক্ষা কৰিব পৰা ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। সিকেল-চেল এনিমিয়া, থালাছেমিয়া আদি বংশানুক্ৰমিক ৰোগ নিৰ্ণয়ত এইবোৰ বহুল প্ৰচলিত।
বহু-বিকল্প প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions)
প্ৰশ্ন ১। Bt কপাহত cry জিন কোন বেক্টেৰিয়াৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়?
(a) E. coli (b) Bacillus thuringiensis (c) Agrobacterium tumefaciens (d) Pseudomonas
উত্তৰঃ (b) Bacillus thuringiensis
প্ৰশ্ন ২। Humulin কোন কোম্পানীয়ে প্ৰথম উৎপাদন কৰিছিল?
(a) Pfizer (b) Genentech (c) Eli Lilly (d) Roche
উত্তৰঃ (c) Eli Lilly
প্ৰশ্ন ৩। গোল্ডেন ৰাইচত কোনটো বিটামিনৰ পূৰ্বৰূপ থাকে?
(a) বিটামিন B (b) বিটামিন C (c) বিটামিন A (d) বিটামিন D
উত্তৰঃ (c) বিটামিন A
প্ৰশ্ন ৪। Ashanti DeSilva ৰ ওপৰত কোন বছৰ গাইন থেৰাপি প্ৰয়োগ কৰা হৈছিল?
(a) ১৯৮৩ (b) ১৯৯০ (c) ১৯৯৫ (d) ২০০০
উত্তৰঃ (b) ১৯৯০
প্ৰশ্ন ৫। ADA deficiency-ৰ কাৰণে হোৱা ৰোগটো হ’ল—
(a) সিকেল-চেল এনিমিয়া (b) থালাছেমিয়া (c) SCID (d) ক্যান্সাৰ
উত্তৰঃ (c) SCID (Severe Combined Immuno Deficiency)
প্ৰশ্ন ৬। Rosie কি ধৰণৰ প্ৰাণী?
(a) ছাগলী (b) মেৰ (c) গাই (d) মাছ
উত্তৰঃ (c) গাই
প্ৰশ্ন ৭। GEAC-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল—
(a) Genetic Engineering Approval Committee (b) General Engineering and Agriculture Committee (c) Genetic Engineering Application Council (d) Global Engineering Approval Cell
উত্তৰঃ (a) Genetic Engineering Approval Committee
প্ৰশ্ন ৮। RNA interference প্ৰযুক্তি কোন নেমাটোডৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) Ascaris lumbricoides (b) Meloidogyne incognita (c) Wuchereria (d) Enterobius
উত্তৰঃ (b) Meloidogyne incognita
প্ৰশ্ন ৯। ELISA পদ্ধতিৰ মূল ভিত্তি কি?
(a) DNA-RNA সংকৰণ (b) এণ্টিজেন-এণ্টিবডি বিক্ৰিয়া (c) PCR (d) RFLP
উত্তৰঃ (b) এণ্টিজেন-এণ্টিবডি বিক্ৰিয়া
প্ৰশ্ন ১০। ভাৰতৰ কোন গছৰ ক্ষেত্ৰত বায়োপাইৰেচীৰ ঘটনা ঘটিছিল?
(a) আম (b) নিম (c) আমলকি (d) কেচু
উত্তৰঃ (b) নিম
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১। Bacillus thuringiensis ৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা পোক প্ৰতিৰোধী জিনক ________ জিন বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ cry
প্ৰশ্ন ২। Humulin প্ৰথমবাৰ ________ চনত উৎপাদিত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯৮৩
প্ৰশ্ন ৩। পুনঃসংযোজন ইনছুলিনৰ A-chain আৰু B-chain ________ bridge-এৰে যোৰ লগোৱা হয়।
উত্তৰঃ Disulphide
প্ৰশ্ন ৪। গোল্ডেন ৰাইচত ________ পৰিমাণে অধিক থাকে।
উত্তৰঃ β-carotene (বিটামিন A)
প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতৰ GM-নিয়ন্ত্ৰক সংস্থাৰ নাম ________ ।
উত্তৰঃ GEAC (Genetic Engineering Approval Committee)
সঁচা/মিছা (True/False)
প্ৰশ্ন ১। Bt কপাহ এক ট্ৰান্সজেনিক শস্য।
উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ২। Humulin গাইৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হয়।
উত্তৰঃ মিছা (E. coli-ৰ পৰা পুনঃসংযোজন প্ৰযুক্তিৰে উৎপাদন কৰা হয়)
প্ৰশ্ন ৩। Ashanti DeSilva-ক ADA deficiency-ৰ চিকিৎসা দিয়া হৈছিল।
উত্তৰঃ সঁচা
প্ৰশ্ন ৪। Rosie গাইৰ দুগ্ধত গাইৰ α-lactalbumin থাকে।
উত্তৰঃ মিছা (মানৱ α-lactalbumin থাকে)
প্ৰশ্ন ৫। RNAi প্ৰযুক্তিৰ ভিত্তিত নেমাটোড প্ৰতিৰোধী তামোল গছ নিৰ্মাণ কৰা হৈছে।
উত্তৰঃ সঁচা
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| ইংৰাজী শব্দ | অসমীয়া অৰ্থ |
|---|---|
| Biotechnology | জৈৱপ্ৰযুক্তি |
| Transgenic Organism | ট্ৰান্সজেনিক জীৱ |
| GM Crops | জিনগতভাৱে পৰিৱৰ্তিত শস্য |
| Bt Cotton | বি.টি. কপাহ |
| Bacillus thuringiensis | বেচিলাছ থুৰিনজিয়েনচিচ |
| cry gene | ক্ৰাই জিন |
| Pest Resistance | পোক প্ৰতিৰোধিতা |
| Herbicide Resistance | হাৰ্বিচাইড প্ৰতিৰোধিতা |
| Abiotic Stress | অজৈৱিক চাপ |
| Golden Rice | সোণালী ধান |
| RNA Interference (RNAi) | RNA হস্তক্ষেপ |
| Recombinant Insulin | পুনঃসংযোজন ইনছুলিন |
| Humulin | হিউমুলিন |
| A-chain & B-chain | A-শৃংখল আৰু B-শৃংখল |
| Disulphide Bridge | ডাইছালফাইড সেতু |
| Gene Therapy | জিন চিকিৎসা |
| ADA Deficiency | ADA-ৰ ঘাটি |
| Retrovirus | ৰেট্ৰ’ভাইৰাছ |
| Lymphocytes | লিম্ফোচাইট |
| Molecular Diagnosis | আণৱিক নিৰ্ণয় |
| PCR | পলিমাৰেছ চেইন বিক্ৰিয়া |
| ELISA | এনজাইম ইউনিতি ইম্যুনো এচে |
| DNA Probe | DNA চিনাক্তকাৰী |
| VNTR | চলবিচল সংখ্যাৰ পৰম্পৰ পুনৰাবৃত্তি |
| RFLP | বাধক টুকুৰাৰ দৈৰ্ঘ্য বহুৰূপতা |
| Mass Screening | গণ-পৰীক্ষণ |
| Transgenic Animals | ট্ৰান্সজেনিক প্ৰাণী |
| Rosie (Cow) | ৰোজি (গাই) |
| α-lactalbumin | আলফা-লেক্টালবুমিন |
| Animal Model | প্ৰাণী আৰ্হি |
| Vaccine Safety Testing | টিকা সুৰক্ষা পৰীক্ষা |
| Bioethics | জৈৱনীতি |
| GEAC | জিনগত অভিযান্ত্ৰিকী অনুমোদন কমিটি |
| Biopiracy | বায়োপাইৰেচী |
| Neem Patent | নিম পেটেণ্ট |
| Patent | পেটেণ্ট |
| Intellectual Property Rights | বৌদ্ধিক সম্পদ অধিকাৰ |
| E. coli | ইশ্বেৰিকিয়া ক’লাই |
| Plasmid | প্লাজমিড |
| Recombinant DNA Technology | পুনঃসংযোজন DNA প্ৰযুক্তি |
| Proinsulin | প্ৰাক-ইনছুলিন |
| C-peptide | C-পেপ্টাইড |
| Eli Lilly | এলি লিলি (কোম্পানী) |
| Meloidogyne incognita | মেলয়ডোগাইন ইনকগনিটা |
| SCID | প্ৰচণ্ড সংযুক্ত প্ৰতিৰক্ষা ঘাটি |
| Gene Silencing | জিন নিৰৱতা |
| ds-RNA | দ্বি-সুতীয়া RNA |
| Antigen-Antibody | এণ্টিজেন-এণ্টিবডি |
| Genetic Modification | জিনগত পৰিৱৰ্তন |
| Foreign Gene | বাহ্যিক জিন |
| Vector | বাহক |
| Stem Cell | মূল কোষ |
| cDNA | পূৰক DNA |
| Ashanti DeSilva | আশান্তি ডিচিল্ভা |
| Bone Marrow | হাড়ৰ মজ্জা |
| Bollworm | বল-ৱৰ্ম পোক |
| Crystal Protein | ক্ৰিষ্টেল প্ৰটিন |
| Protoxin | প্ৰাক-বিষ |
| Alkaline pH | ক্ষাৰীয় pH |
| Mid-gut | মধ্য-অন্ত্ৰ |
| Flavr Savr Tomato | ফ্লেভ্ৰ চেভ্ৰ টমেটো |
| Azadirachta indica | নিম গছ |
| Basmati Rice | বাচমতী ধান |
| Turmeric | হালধী |
| Insulin | ইনছুলিন |
| Diabetes | ডায়েবেটিচ (মধুমেহ) |
| Hormone | হৰ্ম’ন |
| Polypeptide Chain | পলিপেপ্টাইড শৃংখল |
| Amino Acid | এমিনো এচিড |
| HIV | মানৱ প্ৰতিৰক্ষা ভাইৰাছ |
| Hepatitis | হেপাটাইটিছ |
| Sickle-cell Anaemia | সিকেল-চেল ৰক্তহীনতা |
| Thalassemia | থালাছেমিয়া |
| Cystic Fibrosis | চিচ্টিক ফাইব্ৰোছিছ |
| Pathogen | ৰোগ-জনক |
| Genetic Disorder | জিনগত ৰোগ |
| Inheritable Disease | বংশানুক্ৰমিক ৰোগ |
| Genetically Modified Organism (GMO) | জিনগতভাৱে পৰিৱৰ্তিত জীৱ |
| Crop Yield | শস্যৰ উৎপাদন |
| Pesticide | কীটনাশক |
| Fertiliser | সাৰ |
| Organic Farming | জৈৱিক কৃষি |
| Genome | জিনোম |
| Lepidopteran Pest | লেপিডোপ্টেৰাণ পোক |
| American Bollworm | আমেৰিকান বল-ৱৰ্ম |
| Corn Borer | কৰ্ণ-বৰাৰ |
| Tobacco Plant | তামোল গছ |
| Disease Resistance | ৰোগ প্ৰতিৰোধ |
| Cold Tolerance | শীত সহিষ্ণুতা |
| Drought Tolerance | খৰাং সহিষ্ণুতা |
| Salinity Tolerance | লোণ সহিষ্ণুতা |
| Beta-Carotene | বিটা-কেৰটিন |
| Vitamin A | বিটামিন A |
| Pro-vitamin | প্ৰাক-বিটামিন |
| Recombinant DNA | পুনঃসংযোজন DNA |
| Nematode | নেমাটোড (কৃমি) |
| Silencing | নিৰৱতা |
| mRNA | বাৰ্তাবাহী RNA |
| Disulphide Bond | ডাইছালফাইড বন্ধন |
| Pancreas | আগ্নাশয় |
| β-cells | বিটা-কোষ |
| Allergic Reaction | এলাৰ্জিজনিত প্ৰতিক্ৰিয়া |
| Lymphocyte Therapy | লিম্ফোচাইট চিকিৎসা |
| Genetic Counselling | জিনগত পৰামৰ্শ |
| Prenatal Diagnosis | জন্মপূৰ্ব নিৰ্ণয় |
| Antibiotic | প্ৰতিজীৱাণু |
| Vaccine | টিকা |
| Antibody | এণ্টিবডি |
| Antigen | এণ্টিজেন |
| Bioethics Committee | জৈৱনীতি কমিটি |
| Indigenous Knowledge | স্বদেশীয় জ্ঞান |
| Traditional Medicine | পৰম্পৰাগত ঔষধ |
| WTO | বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা |