জৈৱপ্ৰযুক্তি — মূলনীতি আৰু প্ৰক্ৰিয়া
নমস্কাৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল! HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। আজি আমি ASSEB দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱ বিজ্ঞান একাদশ অধ্যায় “জৈৱপ্ৰযুক্তি — মূলনীতি আৰু প্ৰক্ৰিয়া” ৰ বিস্তৃত প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ, MCQ আৰু শব্দাৰ্থ আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত আমি জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ সংজ্ঞা, ইয়াৰ মূল নীতিসমূহ, পুনৰ্যোজিত DNA প্ৰযুক্তিৰ বিভিন্ন সঁজুলি যেনে প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক, DNA লাইগেছ, বাহক, PCR আদিৰ বিষয়ে সম্পূৰ্ণ ধাৰণা পাম। এইটো এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় কাৰণ ই আধুনিক জীৱ বিজ্ঞানৰ ভেটি গঢ়ি তোলে।
সাৰাংশ
জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ সংজ্ঞা: ইউৰোপীয়ান ফেডাৰেছন অৱ বায়োটেকনোলজী (EFB)-এ জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ এনে এক সংজ্ঞা দিছে যিয়ে পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক উভয় আণৱিক জৈৱপ্ৰযুক্তিকেই অন্তৰ্ভুক্ত কৰে — “জৈৱিক গৱেষণাৰ লগত প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞান আৰু জীৱসমূহ, কোষসমূহ, কোষৰ অংগসমূহ আৰু আণৱিক উপমাসমূহৰ সংহতিকৰণ যাতে দ্ৰব্য আৰু সেৱা প্ৰদান কৰিব পৰা যায়।” পৰম্পৰাগত জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ ভিতৰত পৰে দই, ৰুটী, বিয়েৰ আদি প্ৰস্তুতকৰণ, আনহাতে আধুনিক জৈৱপ্ৰযুক্তিয়ে জিন প্ৰৱেশকৰণ আৰু জিন থেৰাপীৰ দৰে পদ্ধতিসমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ দুটা মূল নীতি হ’ল — (i) জিন প্ৰকৌশল (genetic engineering) যিয়ে DNA আৰু RNA-ৰ গাঁথনি পৰিবৰ্তন কৰি বাহক জীৱলৈ প্ৰৱেশ কৰোৱা পদ্ধতি অন্তৰ্ভুক্ত কৰে, আৰু (ii) জৈৱপ্ৰক্ৰিয়া প্ৰকৌশল (bioprocess engineering) যিয়ে অণুজীৱৰ লগত মুক্ত পৰিৱেশ ৰক্ষা কৰি বৃহৎ পৰিমাণৰ উৎপাদনৰ বাবে ষ্টেৰাইল পৰিৱেশ ৰক্ষা কৰে।
পুনৰ্যোজিত DNA প্ৰযুক্তিৰ সঁজুলিসমূহ: পুনৰ্যোজিত DNA প্ৰযুক্তি কেইবাটাও বিশেষ সঁজুলিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক (Restriction enzymes) ১৯৬৩ চনত ই. কলাইৰ পৰা প্ৰথম পৃথক কৰা হৈছিল। হেমিল্টন স্মিথ, কেণ্ট উইলকক্স আৰু থম’ছ নাথান্ছে প্ৰথম প্ৰতিবন্ধক এণ্ডোনিউক্লিয়েজ HindII পৃথক কৰিছিল। EcoRI এনে এক প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক যি Escherichia coli-ৰ পৰা পোৱা যায়। এই উৎসেচকসমূহে DNA-ত পেলিনড্ৰোমিক ক্ৰম (palindromic sequences) চিনাক্ত কৰি কাটে আৰু আঠাযুক্ত মুৰ (sticky ends) সৃষ্টি কৰে। DNA লাইগেছ-এ দুটা DNA খণ্ডক যোগ কৰে। বাহক (vectors) হ’ল প্লাজমিড (যেনে pBR322), বেক্টেৰিঅফেজ (যেনে λ ফেজ), কছমিড, YAC (Yeast Artificial Chromosome), BAC (Bacterial Artificial Chromosome) আদি। উদ্ভিদৰ বাবে এগ্ৰোবেক্টেৰিয়ামৰ Ti প্লাজমিড আৰু প্ৰাণীৰ বাবে ৰেট্ৰোভাইৰেল বাহক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। নিৰ্বাচনযোগ্য চিনচিহ্ন (selectable markers) যেনে ampicillin প্ৰতিৰোধ (ampr) আৰু tetracycline প্ৰতিৰোধ (tetr) জিনৰ দ্বাৰা পুনৰ্যোজিত কোষ চিনাক্ত কৰা হয়।
সক্ষম পোষক আৰু PCR: DNA পৰিচয় কৰোৱাৰ বাবে পোষক কোষ (যেনে E. coli) সক্ষম (competent) কৰিব লাগে। জেল ইলেক্ট্ৰফ’ৰিছিছ (gel electrophoresis) DNA খণ্ডসমূহক আকাৰ অনুসৰি পৃথক কৰাৰ এক পদ্ধতি — DNA ঋণাত্মক আধান বহন কৰা বাবে ধনাত্মক ইলেক্ট্ৰডৰ ফালে গতি কৰে। পলিমাৰেজ শৃংখল প্ৰতিক্ৰিয়া (PCR) কেৰী মুলিছে ১৯৮৩ চনত আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। PCR-ত Taq DNA পলিমাৰেজ ব্যৱহাৰ কৰা হয় যি Thermus aquaticus নামৰ এক উষ্ণ-প্ৰিয় বেক্টেৰিয়াৰ পৰা পোৱা যায়। PCR-ৰ তিনিটা স্তৰ — বিচ্ছিন্নকৰণ (denaturation), সংলগ্নকৰণ (annealing) আৰু সম্প্ৰসাৰণ (extension)। এইদৰে DNA-ৰ ঘাতীয় (exponential) বৃদ্ধি ঘটে আৰু এক বিলিয়নলৈকে প্ৰতিলিপি প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি।
পুনৰ্যোজিত DNA প্ৰযুক্তিৰ প্ৰক্ৰিয়াসমূহ: এই প্ৰক্ৰিয়াৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ আছে — (i) DNA পৃথকীকৰণ, (ii) প্ৰতিবন্ধক উৎসেচকেৰে DNA কাটি লোৱা, (iii) জেল ইলেক্ট্ৰফ’ৰিছিছৰ দ্বাৰা পৃথকীকৰণ, (iv) DNA লাইগেছেৰে যোগকৰণ (ligation), (v) পোষক কোষলৈ প্ৰৱেশকৰণ (transformation), (vi) পুনৰ্যোজিত কোষ নিৰ্বাচন, (vii) জৈৱচুল্লী (bioreactor) যেনে নাড়াকা-টেংক জৈৱচুল্লী (stirred-tank bioreactor) আৰু স্পাৰ্জড নাড়াকা-টেংক জৈৱচুল্লী-ত উৎপাদন আৰু (viii) পশ্চাৎ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ (downstream processing) যিৰ ভিতৰত পৃথকীকৰণ, বিশুদ্ধিকৰণ, প্ৰস্তুতিকৰণ আৰু গুণৰ পৰীক্ষা (QC) অন্তৰ্ভুক্ত।
Summary (English): Biotechnology is defined by the European Federation of Biotechnology (EFB) as the integration of natural sciences and organisms, cells, parts, and molecular analogues for products and services. It includes both traditional methods like fermentation and modern molecular techniques. Two core principles guide modern biotechnology — genetic engineering, which alters DNA/RNA and introduces it into host organisms, and bioprocess engineering, which maintains a sterile environment for large-scale microbial production. The major tools of recombinant DNA technology are restriction enzymes (such as EcoRI from E. coli, discovered by Smith and Nathans, recognising palindromic sequences and creating sticky ends), DNA ligase for joining fragments, vectors like plasmids (pBR322), bacteriophage λ, cosmids, YAC, BAC, the Ti plasmid for plants and retroviral vectors for animals, selectable markers (ampr, tetr), competent host cells like E. coli, gel electrophoresis for size-based separation, and the Polymerase Chain Reaction (invented by Kary Mullis in 1983) using Taq polymerase through denaturation, annealing and extension to amplify DNA exponentially. The full process includes DNA isolation, restriction digestion, electrophoresis, ligation, transformation, selection, bioreactor culture, and downstream processing.
প্ৰশ্নোত্তৰ (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ সংজ্ঞা EFB অনুসৰি কি?
উত্তৰঃ ইউৰোপীয়ান ফেডাৰেছন অৱ বায়োটেকনোলজীয়ে জৈৱপ্ৰযুক্তিক জীৱসমূহ, কোষসমূহ আৰু আণৱিক উপমাসমূহৰ সংহতিকৰণৰূপে সংজ্ঞায়িত কৰিছে যিয়ে দ্ৰব্য আৰু সেৱা প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ২: EcoRI কোনৰ পৰা পোৱা যায়?
উত্তৰঃ EcoRI প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক Escherichia coli বেক্টেৰিয়াৰ পৰা পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৩: PCR-ৰ আৱিষ্কাৰক কোন আৰু কেতিয়া?
উত্তৰঃ পলিমাৰেজ শৃংখল প্ৰতিক্ৰিয়া (PCR) কেৰী মুলিছে ১৯৮৩ চনত আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: Taq পলিমাৰেজ কোনৰ পৰা পোৱা যায়?
উত্তৰঃ Taq DNA পলিমাৰেজ Thermus aquaticus নামৰ এক উষ্ণ-প্ৰিয় বেক্টেৰিয়াৰ পৰা পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন ৫: pBR322 কি?
উত্তৰঃ pBR322 হ’ল এক জনপ্ৰিয় ক্ল’নিং বাহক প্লাজমিড যিৰ লগত ampr আৰু tetr নিৰ্বাচনযোগ্য চিনচিহ্ন আছে।
প্ৰশ্ন ৬: পেলিনড্ৰ’ম কি?
উত্তৰঃ পেলিনড্ৰোমিক ক্ৰম এনে এক DNA ক্ৰম যি দুয়োফালৰ পৰা একে দিশত পঢ়িলে একে হয়, যেনে 5′-GAATTC-3′ আৰু 3′-CTTAAG-5’।
প্ৰশ্ন ৭: উদ্ভিদৰ জিন প্ৰৱেশৰ বাবে কোন প্লাজমিড ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ এগ্ৰোবেক্টেৰিয়াম টিউমিফেচিয়েন্ছৰ Ti প্লাজমিড উদ্ভিদৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৮: জেল ইলেক্ট্ৰফ’ৰিছিছত DNA কোন ফালে গতি কৰে?
উত্তৰঃ DNA-ৰ ঋণাত্মক আধান বহন কৰে কাৰণে ই ধনাত্মক ইলেক্ট্ৰডৰ (anode) ফালে গতি কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: YAC আৰু BAC ৰ পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ YAC = Yeast Artificial Chromosome আৰু BAC = Bacterial Artificial Chromosome।
প্ৰশ্ন ১০: sticky ends কি?
উত্তৰঃ প্ৰতিবন্ধক উৎসেচকে DNA কাটোতে সৃষ্টি কৰা একগুটীয়া আগ ক্ৰমক sticky ends বোলে যি একে ক্ৰমেৰে অন্য DNA-ৰ সৈতে যোগ হ’ব পাৰে।
প্ৰশ্নোত্তৰ (২-৩ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ দুটা মূল নীতি কি কি? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ দুটা মূল নীতি হ’ল — (i) জিন প্ৰকৌশল (Genetic Engineering): এনে কৌশল যিৰ দ্বাৰা DNA আৰু RNA-ৰ গাঁথনি পৰিবৰ্তন কৰি বাহক জীৱলৈ প্ৰৱেশ কৰোৱা হয় যাতে পোষকৰ phenotype সলনি হয়। (ii) জৈৱপ্ৰক্ৰিয়া প্ৰকৌশল (Bioprocess Engineering): এনে কৌশল যাৰ দ্বাৰা ৰোগজীৱাণু-মুক্ত (sterile/contamination-free) পৰিৱেশ ৰক্ষা কৰি অণুজীৱৰ বৃহৎ পৰিমাণৰ উৎপাদন সম্ভৱ হয় যাতে জৈৱপ্ৰযুক্তিজাত দ্ৰব্য যেনে এণ্টিবায়’টিক, এনজাইম, ভেকচিন আদি বাণিজ্যিকভাৱে উৎপাদন কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক কি? ইয়াৰ নামকৰণৰ পদ্ধতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক (Restriction enzymes) এনে এনজাইম যি DNA-ৰ নিৰ্দিষ্ট ক্ৰম চিনি পাই তাত কাটি দিয়ে। ইহঁত দুটা ভাগৰ — exonuclease (আগৰ পৰা কাটে) আৰু endonuclease (মাজত কাটে)। নামকৰণ পদ্ধতি — প্ৰথম আখৰ (ডাঙৰ) genus-ৰ পৰা; পৰৱৰ্তী দুটা আখৰ (সৰু) species-ৰ পৰা; চতুৰ্থ আখৰ strain-ৰ পৰা; ৰোমান সংখ্যাই উৎসেচকৰ ক্ৰম দেখুৱায়। যেনে EcoRI = E (Escherichia) + co (coli) + R (RY13 strain) + I (প্ৰথম পৃথক কৰা)।
প্ৰশ্ন ৩: ক্লোনিং বাহকৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ এক উপযুক্ত ক্লোনিং বাহকৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — (i) প্ৰতিলিপিৰ উৎস (Origin of replication, ori) থাকিব লাগে যাতে DNA পোষক কোষত প্ৰতিলিপি হ’ব পাৰে। (ii) নিৰ্বাচনযোগ্য চিনচিহ্ন যেনে ampr বা tetr জিন থাকিব লাগে যাতে পুনৰ্যোজিত আৰু অ-পুনৰ্যোজিত কোষ পৃথক কৰিব পাৰি। (iii) ক্ল’নিং স্থল (cloning sites) — অৰ্থাৎ এক বা দুটা প্ৰতিবন্ধক উৎসেচকৰ স্থল থাকিব লাগে। (iv) সৰু আকাৰৰ হ’ব লাগে যাতে সহজে পোষক কোষত প্ৰৱেশ কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৪: জেল ইলেক্ট্ৰফ’ৰিছিছ পদ্ধতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জেল ইলেক্ট্ৰফ’ৰিছিছ এনে এক পদ্ধতি যিৰ দ্বাৰা DNA খণ্ডসমূহক আকাৰ অনুসৰি পৃথক কৰা হয়। এগাৰোছ (agarose) জেল ব্যৱহাৰ কৰা হয়। DNA-ৰ ঋণাত্মক আধান থকা বাবে ই ধনাত্মক ইলেক্ট্ৰডৰ ফালে গতি কৰে। সৰু DNA খণ্ড দ্ৰুত গতি কৰে আৰু বিজুলী চাৰ্জত আগবাঢ়ে। ethidium bromide-ৰে ৰঞ্জন কৰি UV পোহৰত দেখুৱালে কমলা ৰঙৰ ৰেখা (band) দেখা যায়।
প্ৰশ্ন ৫: PCR-ৰ তিনিটা স্তৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ PCR-ৰ তিনিটা স্তৰ — (i) বিচ্ছিন্নকৰণ (Denaturation): ৯৪°C-ত DNA-ৰ দুডাল গাঁৰ পৃথক হয়। (ii) সংলগ্নকৰণ (Annealing): ৫৪°C-ত প্ৰাইমাৰে এডাল গাঁৰৰ পৰিপূৰক ক্ৰমৰ লগত যোগ হয়। (iii) সম্প্ৰসাৰণ (Extension): ৭২°C-ত Taq পলিমাৰেজে নতুন পৰিপূৰক গাঁৰ গঢ়ি তোলে। ই বহু চক্ৰৰ পিছত DNA-ৰ ঘাতীয় বৃদ্ধি ঘটায়।
প্ৰশ্ন ৬: জৈৱচুল্লী কি? ইয়াৰ ধৰণ লিখা।
উত্তৰঃ জৈৱচুল্লী (Bioreactor) এনে এক টেংক যাত অণুজীৱ, প্ৰাণী আৰু উদ্ভিদ কোষৰ সহায়ত কেঁচামালক জৈৱপ্ৰযুক্তিজাত দ্ৰব্যলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। দুধৰণৰ — (i) নাড়াকা-টেংক জৈৱচুল্লী (Stirred-tank bioreactor) — মূল চিলিণ্ডৰ আকৃতিৰ যাত নাড়াকা থাকে যি মাধ্যমক মিহলোৱা আৰু অক্সিজেন বিতৰণ কৰে। (ii) স্পাৰ্জড নাড়াকা-টেংক জৈৱচুল্লী — যাত spargers-ৰ দ্বাৰা সৰু সৰু বুদবুদ ৰূপত অক্সিজেন প্ৰৱেশ কৰোৱা হয়।
প্ৰশ্নোত্তৰ (৫-৭ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: পুনৰ্যোজিত DNA প্ৰযুক্তিৰ সঁজুলিসমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পুনৰ্যোজিত DNA প্ৰযুক্তিত মুঠ ছটা মূল সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰা হয়—
(i) প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক: ১৯৬৩ চনত হেমিল্টন স্মিথ আৰু থম’ছ নাথান্ছে আৱিষ্কাৰ কৰা এই উৎসেচকে DNA-ৰ পেলিনড্ৰোমিক ক্ৰম চিনাক্ত কৰি কাটে। উদাহৰণস্বৰূপ EcoRI-এ 5′-GAATTC-3′ ক্ৰমত কাটি sticky ends সৃষ্টি কৰে। ৪০০ৰো অধিক প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক আজি পৰ্যন্ত পৃথক কৰা হৈছে।
(ii) DNA লাইগেছ: এই উৎসেচকে দুটা DNA খণ্ডৰ মাজত ফচফডায়েষ্টাৰ বন্ধন গঢ়ি যোগ কৰে।
(iii) বাহকসমূহ: প্লাজমিড (pBR322), বেক্টেৰিঅফেজ (λ ফেজ, M13), কছমিড, YAC, BAC, উদ্ভিদৰ বাবে Ti প্লাজমিড আৰু প্ৰাণীৰ বাবে ৰেট্ৰোভাইৰেল বাহক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
(iv) নিৰ্বাচনযোগ্য চিনচিহ্ন: ampr, tetr, kanr আদি এণ্টিবায়’টিক প্ৰতিৰোধ জিন।
(v) সক্ষম পোষক: ই. কলাইৰ দৰে কোষক CaCl₂-ৰ দ্বাৰা সক্ষম কৰা হয় যাতে DNA গ্ৰহণ কৰিব পাৰে। অন্য পদ্ধতিসমূহ — micro-injection, gene gun (biolistics), disarmed pathogen vectors।
(vi) উৎসেচকীয় সঁজুলি: পলিমাৰেজ, ৰিভাৰ্চ ট্ৰান্সক্ৰিপ্টেছ আৰু এক্সোনিউক্লিয়েজ আদিও জিন প্ৰকৌশলত প্ৰয়োজনীয় ভূমিকা পালন কৰে।
প্ৰশ্ন ২: পুনৰ্যোজিত DNA প্ৰযুক্তিৰ পদক্ষেপসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পুনৰ্যোজিত DNA প্ৰযুক্তি ক্ৰমান্বয়ে কেইটামান পদক্ষেপত সম্পাদিত হয়—
(i) DNA পৃথকীকৰণ: কোষৰ ভিতৰৰ পৰা DNA পৃথক কৰিবলৈ কোষক লাইছজাইম (বেক্টেৰিয়া), চেলুলেছ (উদ্ভিদ) বা ক্লইটিনেজ (ছত্ৰাক) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তাৰ পিছত প্ৰটিনেছ ও RNAase ব্যৱহাৰ কৰি বিশুদ্ধ DNA পোৱা যায়।
(ii) প্ৰতিবন্ধক উৎসেচকেৰে কাটি লোৱা: বিচ্ছিন্ন কৰা DNA আৰু বাহকক একে প্ৰতিবন্ধক উৎসেচকেৰে কাটি লোৱা হয়।
(iii) জেল ইলেক্ট্ৰফ’ৰিছিছ: কাটি পোৱা খণ্ডসমূহক আকাৰ অনুসৰি পৃথক কৰা হয়।
(iv) লাইগেছন: DNA লাইগেছেৰে বিদেশী DNA আৰু বাহকক যোগ কৰা হয়।
(v) ৰূপান্তৰণ (Transformation): পুনৰ্যোজিত DNA সক্ষম পোষক কোষলৈ প্ৰৱেশ কৰোৱা হয়।
(vi) নিৰ্বাচন: এণ্টিবায়’টিক ধৰা মাধ্যমত পুনৰ্যোজিত কোষ চিনাক্ত কৰা হয়।
(vii) জৈৱচুল্লীত উৎপাদন: ১০০-১০০০ লিটাৰ ক্ষমতাৰ জৈৱচুল্লীত প্ৰয়োজনীয় বিকাশৰ কাৰক প্ৰদান কৰি বৃহৎ পৰিমাণৰ উৎপাদন।
(viii) পশ্চাৎ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ: পৃথকীকৰণ, বিশুদ্ধিকৰণ, প্ৰস্তুতিকৰণ আৰু গুণৰ পৰীক্ষা।
প্ৰশ্ন ৩: PCR পদ্ধতিৰ বিতং বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ পলিমাৰেজ শৃংখল প্ৰতিক্ৰিয়া (Polymerase Chain Reaction) ১৯৮৩ চনত কেৰী মুলিছে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল আৰু এই কাৰ্যৰ বাবে তেওঁক ১৯৯৩ চনত নবেল বঁটা প্ৰদান কৰা হৈছিল। PCR-ত DNA-ৰ ক্ষুদ্ৰ পৰিমাণৰ পৰা বহু প্ৰতিলিপি (in vitro) সৃষ্টি কৰিব পাৰি। উপাদানসমূহ — DNA template, প্ৰাইমাৰ যুটি (forward আৰু reverse), Taq DNA পলিমাৰেজ, dNTPs আৰু Mg²⁺ থকা বাফাৰ।
তিনিটা স্তৰ — (i) বিচ্ছিন্নকৰণ (Denaturation): ৯৪-৯৫°C-ত ১ মিনিটৰ বাবে — DNA-ৰ দুডাল গাঁৰ পৃথক হয়। (ii) সংলগ্নকৰণ (Annealing): ৪০-৬০°C-ত ৪৫ ছেকেণ্ডৰ বাবে — primers একে গাঁৰৰ পৰিপূৰক স্থানত যোগ হয়। (iii) সম্প্ৰসাৰণ (Extension): ৭২°C-ত — Taq পলিমাৰেজে dNTPs ব্যৱহাৰ কৰি নতুন গাঁৰ গঢ়ে।
প্ৰতি চক্ৰত DNA সংখ্যা দুগুণ হয় — ৩০ চক্ৰৰ পিছত প্ৰায় ১ বিলিয়ন প্ৰতিলিপি সৃষ্টি হয়। প্ৰয়োগ — ৰোগ চিনাক্তকৰণ, অপৰাধ তদন্ত, পিতৃত্ব পৰীক্ষা, ক্ষুদ্ৰ পৰিমাণৰ DNA-ৰ পৰা জিন ক্ল’নিং, COVID-19 ৰোগ চিনাক্তকৰণ আদি।
প্ৰশ্ন ৪: জৈৱচুল্লী আৰু পশ্চাৎ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ বিষয়ে বিতং লিখা।
উত্তৰঃ জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ বাণিজ্যিক উৎপাদনৰ বাবে জৈৱচুল্লী অপৰিহাৰ্য। জৈৱচুল্লী এনে এক টেংক যাত মাধ্যম, পোষণ, অক্সিজেন, pH, উষ্ণতা আদিৰ পৰিমাপ আৰু নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থা থাকে। ইয়াৰ মূল ধৰণ দুটা—
(i) সৰল নাড়াকা-টেংক জৈৱচুল্লী (Simple Stirred-tank): ই এক চিলিণ্ডৰ আকৃতিৰ যাত নাড়াকা (impeller) থাকে যি মাধ্যমৰ মিহলিকৰণ আৰু অক্সিজেন বিতৰণৰ ক্ষেত্ৰত সহায় কৰে।
(ii) স্পাৰ্জড নাড়াকা-টেংক জৈৱচুল্লী (Sparged Stirred-tank): ইয়াত spargers-ৰ দ্বাৰা সৰু সৰু বুদবুদ ৰূপত অক্সিজেন প্ৰৱেশ কৰোৱা হয় যিয়ে অধিক ক্ষমতাৰে অক্সিজেন বিতৰণ কৰে।
পশ্চাৎ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ (Downstream Processing): উৎপাদনৰ পিছত দ্ৰব্যৰ চাৰি পদক্ষেপৰ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ — (i) পৃথকীকৰণ (Separation), (ii) বিশুদ্ধিকৰণ (Purification), (iii) প্ৰস্তুতিকৰণ (Formulation) আৰু (iv) গুণ নিয়ন্ত্ৰণ পৰীক্ষা (Quality Control Tests)। ঔষধ আৰু খাদ্যজাতীয় দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত কঠোৰ চিকিৎসা পৰীক্ষা পদ্ধতি (Clinical Trial) অনুসৰণ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫: বাহকৰ বিভিন্ন ধৰণ আৰু তেওঁলোকৰ ব্যৱহাৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বাহক (Vector) এনে এক DNA অণু যিয়ে বিদেশী DNA-ক পোষক কোষলৈ লৈ যায়। বিভিন্ন ধৰণৰ বাহক—
(i) প্লাজমিড: বেক্টেৰিয়াত পোৱা বৃত্তাকাৰ বহিৰ-ক্ৰমজোম DNA। উদাহৰণ — pBR322 (৪.৩৬ kb), pUC18, pET ইত্যাদি। ১০ kb-লৈকে DNA বহন কৰিব পাৰে।
(ii) বেক্টেৰিঅফেজ: বেক্টেৰিয়াক আক্ৰমণ কৰা ভাইৰাছ। যেনে λ ফেজ (২৫ kb-লৈকে) আৰু M13 ফেজ।
(iii) কছমিড: প্লাজমিড আৰু ফেজ-ৰ সংমিশ্ৰণ। ৪৫ kb-লৈকে DNA বহন কৰিব পাৰে।
(iv) YAC (Yeast Artificial Chromosome): ইষ্টৰ ক্ৰমজোমৰ উপাদানৰ পৰা সৃষ্ট। ১০০০ kb-লৈকে।
(v) BAC (Bacterial Artificial Chromosome): ৩০০ kb-লৈকে DNA।
(vi) Ti প্লাজমিড: Agrobacterium tumefaciens-ৰ পৰা পোৱা। উদ্ভিদ ৰূপান্তৰণৰ বাবে।
(vii) ৰেট্ৰোভাইৰেল বাহক: প্ৰাণী কোষৰ ৰূপান্তৰণৰ বাবে। সাধাৰণতে অপ্ৰাণঘাতী কৰা হয়।
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
১. EcoRI প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক কোনৰ পৰা পোৱা যায়?
(ক) Bacillus subtilis (খ) Escherichia coli (গ) Thermus aquaticus (ঘ) Agrobacterium
উত্তৰঃ (খ) Escherichia coli
২. PCR-ৰ আৱিষ্কাৰক কোন?
(ক) ৱাটছন (খ) কেৰী মুলিছ (গ) কোহান (ঘ) বয়েৰ
উত্তৰঃ (খ) কেৰী মুলিছ
৩. Taq DNA পলিমাৰেজ কোনৰ পৰা পোৱা যায়?
(ক) Thermus aquaticus (খ) E. coli (গ) Bacillus (ঘ) Saccharomyces
উত্তৰঃ (ক) Thermus aquaticus
৪. pBR322 কি?
(ক) ভাইৰাছ (খ) প্লাজমিড (গ) ক্ৰমজোম (ঘ) ফেজ
উত্তৰঃ (খ) প্লাজমিড
৫. উদ্ভিদৰ জিন প্ৰৱেশৰ বাবে কোন বাহক ব্যৱহাৰ হয়?
(ক) λ ফেজ (খ) Ti প্লাজমিড (গ) BAC (ঘ) ৰেট্ৰোভাইৰাছ
উত্তৰঃ (খ) Ti প্লাজমিড
৬. জেল ইলেক্ট্ৰফ’ৰিছিছত DNA কোন ফালে গতি কৰে?
(ক) ক্যাথড (খ) এনড (গ) গতি নকৰে (ঘ) দুয়োফালে
উত্তৰঃ (খ) এনড
৭. sticky ends কি সৃষ্টি কৰে?
(ক) DNA লাইগেছ (খ) প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক (গ) পলিমাৰেজ (ঘ) হেলিকেছ
উত্তৰঃ (খ) প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক
৮. ampr জিন কি?
(ক) উৎসেচক (খ) নিৰ্বাচনযোগ্য চিনচিহ্ন (গ) বাহক (ঘ) প্ৰাইমাৰ
উত্তৰঃ (খ) নিৰ্বাচনযোগ্য চিনচিহ্ন
৯. EFB-ৰ পূৰ্ণ ৰূপ কি?
(ক) European Federation of Biotechnology (খ) Enzyme Function Bureau (গ) European Food Bank (ঘ) Enzyme Federation Body
উত্তৰঃ (ক) European Federation of Biotechnology
১০. PCR-ৰ কোন স্তৰত প্ৰাইমাৰ যোগ হয়?
(ক) Denaturation (খ) Annealing (গ) Extension (ঘ) Termination
উত্তৰঃ (খ) Annealing
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১. EcoRI _____ বেক্টেৰিয়াৰ পৰা পোৱা যায়। উত্তৰঃ Escherichia coli
২. PCR _____ চনত _____ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। উত্তৰঃ ১৯৮৩, কেৰী মুলিছ
৩. DNA-ক যোগ কৰা উৎসেচকটোৰ নাম _____। উত্তৰঃ DNA লাইগেছ
৪. উদ্ভিদৰ ৰূপান্তৰণৰ বাবে _____ প্লাজমিড ব্যৱহাৰ হয়। উত্তৰঃ Ti
৫. জেল ইলেক্ট্ৰফ’ৰিছিছত _____ জেল ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উত্তৰঃ এগাৰোছ
সঁচা/মিছা
১. EcoRI E. coli-ৰ পৰা পোৱা যায়। উত্তৰঃ সঁচা
২. Taq পলিমাৰেজ ঠাণ্ডাত কাম কৰে। উত্তৰঃ মিছা
৩. pBR322 এক প্লাজমিড। উত্তৰঃ সঁচা
৪. জেল ইলেক্ট্ৰফ’ৰিছিছত DNA ক্যাথডৰ ফালে গতি কৰে। উত্তৰঃ মিছা
৫. পেলিনড্ৰোমিক ক্ৰম দুয়োফালৰ পৰা একে দিশত পঢ়িলে একে হয়। উত্তৰঃ সঁচা
শব্দাৰ্থ
| অসমীয়া শব্দ | ইংৰাজী অৰ্থ |
|---|---|
| জৈৱপ্ৰযুক্তি | Biotechnology |
| জিন প্ৰকৌশল | Genetic Engineering |
| জৈৱপ্ৰক্ৰিয়া প্ৰকৌশল | Bioprocess Engineering |
| প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক | Restriction Enzyme |
| আঠাযুক্ত মুৰ | Sticky Ends |
| পেলিনড্ৰোমিক ক্ৰম | Palindromic Sequence |
| DNA লাইগেছ | DNA Ligase |
| বাহক | Vector |
| প্লাজমিড | Plasmid |
| বেক্টেৰিঅফেজ | Bacteriophage |
| কছমিড | Cosmid |
| ইষ্ট কৃত্ৰিম ক্ৰমজোম | YAC (Yeast Artificial Chromosome) |
| বেক্টেৰিয়েল কৃত্ৰিম ক্ৰমজোম | BAC (Bacterial Artificial Chromosome) |
| Ti প্লাজমিড | Ti Plasmid |
| ৰেট্ৰোভাইৰাছ | Retrovirus |
| নিৰ্বাচনযোগ্য চিনচিহ্ন | Selectable Marker |
| সক্ষম পোষক | Competent Host |
| জেল ইলেক্ট্ৰফ’ৰিছিছ | Gel Electrophoresis |
| পলিমাৰেজ শৃংখল প্ৰতিক্ৰিয়া | Polymerase Chain Reaction (PCR) |
| বিচ্ছিন্নকৰণ | Denaturation |
| সংলগ্নকৰণ | Annealing |
| সম্প্ৰসাৰণ | Extension |
| প্ৰাইমাৰ | Primer |
| পৃথকীকৰণ | Isolation |
| ৰূপান্তৰণ | Transformation |
| লাইগেছন | Ligation |
| জৈৱচুল্লী | Bioreactor |
| নাড়াকা-টেংক জৈৱচুল্লী | Stirred-tank Bioreactor |
| স্পাৰ্জড জৈৱচুল্লী | Sparged Bioreactor |
| পশ্চাৎ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ | Downstream Processing |
| বিশুদ্ধিকৰণ | Purification |
| প্ৰস্তুতিকৰণ | Formulation |
| গুণ নিয়ন্ত্ৰণ | Quality Control (QC) |
| এণ্টিবায়’টিক প্ৰতিৰোধ | Antibiotic Resistance |
| প্ৰতিলিপি উৎস | Origin of Replication (ori) |
| এণ্ডোনিউক্লিয়েজ | Endonuclease |
| এক্সোনিউক্লিয়েজ | Exonuclease |
| পুনৰ্যোজিত DNA | Recombinant DNA |
| ক্লোনিং | Cloning |
| ঘাতীয় বৃদ্ধি | Exponential Amplification |
| পুনৰ্যোজন | Recombination |
| প্ৰতিলিপিকৰণ | Replication |
| আণৱিক কেঁচী | Molecular Scissors |
| আণৱিক আঠা | Molecular Glue |
| মাইক্ৰো-ইনজেকছন | Micro-injection |
| জীন বন্দুক | Gene Gun (Biolistics) |
| ৰোগজীৱাণু-মুক্ত | Sterile / Aseptic |
| উষ্ণ-প্ৰিয় | Thermophilic |
| চিকিৎসা পৰীক্ষা | Clinical Trial |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ তথ্য
প্ৰশ্ন: EcoRI উৎসেচকৰ চিনাক্তকৰণ ক্ৰম কি?
উত্তৰঃ EcoRI উৎসেচকে DNA-ৰ ৬-bp পেলিনড্ৰোমিক ক্ৰম 5′-GAATTC-3′ / 3′-CTTAAG-5′ চিনাক্ত কৰি G আৰু A-ৰ মাজত কাটি দিয়ে আৰু sticky ends সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন: পুনৰ্যোজিত DNA প্ৰযুক্তিৰ প্ৰথম পৰীক্ষা কোনে কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭২ চনত ষ্টেনলী কোহান আৰু হাৰ্বাৰ্ট বয়েৰে এন্টিবায়’টিক প্ৰতিৰোধ জিনক ছালমোনেলা টাইফিমিউৰিয়ামৰ পৰা ই. কলাইলৈ স্থানান্তৰ কৰি প্ৰথম পুনৰ্যোজিত DNA তৈয়াৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন: সক্ষম পোষক কোষ কেনেকৈ প্ৰস্তুত কৰা হয়?
উত্তৰঃ বেক্টেৰিয়া কোষক CaCl₂ যুক্ত মাধ্যমত ০°C-ত উদ্ভাৱন কৰি ৪২°C-ত হঠাৎ তাপ আঘাত (heat shock) দিলে কোষৰ পৰ্দা সাময়িকভাৱে ভেদ্য হৈ পৰে আৰু DNA গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন: বিদেশী DNA পোষক কোষলৈ প্ৰৱেশৰ অন্য পদ্ধতি কি কি?
উত্তৰঃ বিকল্প পদ্ধতিসমূহ — (i) মাইক্ৰো-ইনজেকছন (প্ৰাণী কোষৰ নিউক্লিয়াছত পোনপটীয়া ইঞ্জেকছন), (ii) জীন বন্দুক/বায়োলিষ্টিক (উদ্ভিদ কোষত স্বৰ্ণৰ ক্ষুদ্ৰ কণিকাৰ লগত DNA সংলগ্ন কৰি গুলী মাৰি প্ৰৱেশ), (iii) দূৰ্বল কৰা ৰোগজীৱাণু বাহক (যেনে নিষ্ক্ৰিয় ভাইৰাছ)।
প্ৰশ্ন: প্লাজমিড আৰু বেক্টেৰিঅফেজৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ প্লাজমিড হ’ল বেক্টেৰিয়াৰ বহিৰ-ক্ৰমজোম বৃত্তাকাৰ DNA যি স্বাধীনভাৱে প্ৰতিলিপি হয়; ইহঁতে ১০ kb-লৈকে DNA বহন কৰে। বেক্টেৰিঅফেজ হ’ল বেক্টেৰিয়াক আক্ৰমণ কৰা ভাইৰাছ যিৰ ক্ৰমজোম DNA বা RNA হ’ব পাৰে; ইহঁতে λ ফেজে ২৫ kb-লৈকে DNA বহন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন: কোন কোন ক্ষেত্ৰত PCR ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰঃ PCR-ৰ প্ৰয়োগ — (i) ৰোগ চিনাক্তকৰণ (HIV, COVID-19), (ii) অপৰাধ তদন্তত DNA fingerprinting, (iii) পিতৃত্ব নিৰ্ণয়, (iv) জিনগত বিকৃতি অনুসন্ধান, (v) প্ৰাচীন DNA অধ্যয়ন, (vi) উদ্ভিদ আৰু প্ৰাণীৰ জিন ক্লোনিং, (vii) gene therapy পূৰ্বে DNA পৰিবৰ্ধন।
প্ৰশ্ন: ৰিকম্বিনেণ্ট DNA-ক কেনেকৈ চিনাক্ত কৰা হয়?
উত্তৰঃ Insertional inactivation পদ্ধতিৰে — pBR322-ত ampr আৰু tetr দুটা চিনচিহ্ন আছে। যদি বিদেশী DNA tetr জিনৰ ভিতৰত ছোমাই দিয়া হয়, তেতিয়া পুনৰ্যোজিত কোষে ampicillin-ত বৃদ্ধি হয় কিন্তু tetracycline-ত বৃদ্ধি নহয়। এইদৰে অ-পুনৰ্যোজিত কোষৰ পৰা পৃথক কৰা হয়।
প্ৰশ্ন: α-complementation আৰু blue-white selection কি?
উত্তৰঃ এই পদ্ধতিত pUC18-ৰ দৰে বাহকৰ lacZ জিনৰ ভিতৰত cloning site থাকে। বিদেশী DNA সোমালে lacZ জিন নিষ্ক্ৰিয় হয় আৰু β-galactosidase উৎপাদন নহয়, সেয়ে X-gal মাধ্যমত উপনিৱেশ বগা ৰঙৰ হয়। অপুনৰ্যোজিত কোষে নীলা ৰঙৰ উপনিৱেশ গঢ়ে।
প্ৰশ্ন: জিন প্ৰকৌশলৰ সামাজিক উপযোগিতা কি?
উত্তৰঃ সামাজিক উপযোগিতা — (i) ইনছুলিন, ইণ্টাৰফেৰন, বৃদ্ধি হৰম’ন আদিৰ সস্তীয়া উৎপাদন, (ii) Bt কপাহ, সোণালী ধান (Golden Rice) আদি ৰূপান্তৰিত শস্য, (iii) ভেকচিন উৎপাদন (যেনে hepatitis B), (iv) gene therapy-ৰ জৰিয়তে বংশগত ৰোগৰ চিকিৎসা, (v) DNA fingerprinting-ৰ জৰিয়তে অপৰাধ তদন্ত, (vi) পৰিৱেশ পৰিষ্কাৰৰ বাবে bioremediation।
মুখ্য তথ্য তালিকা
| উপাদান | উৎস / ভূমিকা |
|---|---|
| EcoRI | Escherichia coli RY13 |
| HindIII | Haemophilus influenzae Rd |
| BamHI | Bacillus amyloliquefaciens H |
| Taq পলিমাৰেজ | Thermus aquaticus |
| pBR322 প্লাজমিড | E. coli (ক্ল’নিং বাহক) |
| λ ফেজ | E. coli-ক আক্ৰমণ কৰা ভাইৰাছ |
| Ti প্লাজমিড | Agrobacterium tumefaciens |
| ৰেট্ৰোভাইৰাছ | প্ৰাণী কোষৰ বাহক |
| DNA লাইগেছ | T4 বেক্টেৰিঅফেজ / E. coli |
| ৰিভাৰ্চ ট্ৰান্সক্ৰিপ্টেছ | ৰেট্ৰোভাইৰাছ |
অতিৰিক্ত সংক্ষিপ্ত প্ৰশ্নাৱলী
প্ৰশ্ন: Cosmid কেতিয়া আৱিষ্কাৰ হৈছিল আৰু কোনে কৰিছিল?
উত্তৰঃ Cosmid ১৯৭৮ চনত জন কলিনছ আৰু বাৰ্কাৰ হ’নে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ই λ ফেজৰ cos site আৰু প্লাজমিডৰ বৈশিষ্ট্য একত্ৰিত কৰা এক সংকৰ বাহক।
প্ৰশ্ন: EcoRI-ৰ চিনাক্তকৰণ স্থলত GAATTC কেনেকৈ পেলিনড্ৰ’ম?
উত্তৰঃ 5′-GAATTC-3′ আৰু ইয়াৰ পৰিপূৰক 3′-CTTAAG-5′ উভয় গাঁৰক ৫’→৩’ দিশত পঢ়িলে একে ক্ৰম পোৱা যায়, সেয়ে ই পেলিনড্ৰোমিক।
প্ৰশ্ন: পৰীক্ষাগাৰত DNA-ক কিদৰে দেখা যায়?
উত্তৰঃ এথিডিয়াম ব্ৰ’মাইডেৰে ৰঞ্জিত কৰি এগাৰোছ জেলক UV পোহৰৰ তলত ৰাখিলে DNA কমলা ৰঙৰ ৰেখা (band) ৰূপত দেখা পোৱা যায়।
প্ৰশ্ন: এলিউচন (elution) কি?
উত্তৰঃ জেল ইলেক্ট্ৰফ’ৰিছিছত পৃথক হোৱা DNA-ৰ ৰেখাবোৰক জেলৰ পৰা কাটি উলিয়াই বাফাৰৰ সহায়ত পুনৰ আহৰণ কৰাৰ পদ্ধতিক এলিউচন বোলে।
প্ৰশ্ন: Reporter জিন কি?
উত্তৰঃ Reporter জিন এনে এক জিন যাৰ অভিব্যক্তিৰ ফল সহজে চিনাক্ত কৰিব পাৰি (যেনে β-galactosidase, GFP)। ই insertional inactivation-ত ব্যৱহৃত হয়।
প্ৰশ্ন: জিন প্ৰৱেশৰ পিছত পোষক কোষৰ বৃদ্ধি কেনেকৈ পৰীক্ষা কৰা হয়?
উত্তৰঃ এণ্টিবায়’টিকযুক্ত মাধ্যমত ৰাখি বৃদ্ধি পোৱা উপনিৱেশসমূহক চিনাক্ত কৰা হয়। বিকল্পভাৱে blue-white selection (X-gal/IPTG) বা PCR পদ্ধতিৰে স্ক্ৰীণিং কৰা হয়।
প্ৰশ্ন: Continuous culture system কি?
উত্তৰঃ এনে এক জৈৱচুল্লী পদ্ধতি যাত ব্যৱহৃত মাধ্যম এফালেদি বাহিৰ হৈ যায় আৰু নতুন মাধ্যম আনফালেদি প্ৰৱেশ কৰে। ফলত কোষবোৰ সদায় physiologically active phase-ত থাকে আৰু উৎপাদন বহল হয়।
প্ৰশ্ন: জৈৱচুল্লীত কোন কোন পৰিমাপ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে?
উত্তৰঃ উষ্ণতা, pH, অক্সিজেনৰ পৰিমাণ, পোষণ মাধ্যমৰ পৰিমাণ, মিহলিকৰণ, ফেনা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু sampling port যিকোনো জৈৱচুল্লীৰ অপৰিহাৰ্য পৰিমাপ।
মূল বিজ্ঞানীসকল আৰু বঁটা
| বিজ্ঞানী | অৱদান | বঁটা |
|---|---|---|
| আৰ্বাৰ, নাথান্ছ, স্মিথ | প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক | চিকিৎসা নবেল ১৯৭৮ |
| কেৰী মুলিছ | PCR আৱিষ্কাৰ | ৰসায়ন নবেল ১৯৯৩ |
| কোহান আৰু বয়েৰ | প্ৰথম ৰিকম্বিনেণ্ট DNA | — |
| ৱাটছন আৰু ক্ৰীক | DNA-ৰ দ্বিসৰ্পিল গাঁথনি | চিকিৎসা নবেল ১৯৬২ |
| পল বাৰ্গ | প্ৰথম ৰিকম্বিনেণ্ট DNA অণু | ৰসায়ন নবেল ১৯৮০ |
উপসংহাৰ
“জৈৱপ্ৰযুক্তি — মূলনীতি আৰু প্ৰক্ৰিয়া” অধ্যায়টোৱে আধুনিক জীৱ বিজ্ঞানৰ এক বৃহৎ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰৰ পৰিচয় প্ৰদান কৰে। প্ৰতিবন্ধক উৎসেচক, DNA লাইগেছ, বাহক, PCR, জৈৱচুল্লী আৰু পশ্চাৎ প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আদিৰ ধাৰণা স্পষ্টভাৱে আয়ত্ত কৰিলে পৰৱৰ্তী অধ্যায় (জৈৱপ্ৰযুক্তি আৰু ইয়াৰ প্ৰয়োগ) সহজে বুজিব পাৰিব। ASSEB পৰীক্ষাত এই অধ্যায়ৰ পৰা সৰু-ডাঙৰ দুয়োবিধ প্ৰশ্ন আহে — সেয়ে চমু সংজ্ঞা, পদক্ষেপ, প্ৰয়োগ আৰু বিজ্ঞানীৰ নাম মনত ৰখাটো অপৰিহাৰ্য। HSLC Guru-ৰ লগত থাকক, পৰৱৰ্তী অধ্যায়ত পুনৰ লগ পাম।
অধ্যয়নৰ মূল কথা
- EFB-অনুসৰি জৈৱপ্ৰযুক্তিৰ সংজ্ঞা মুখস্থ ৰাখক।
- প্ৰতিবন্ধক উৎসেচকৰ নামকৰণ পদ্ধতি (Eco-R-I) ভালদৰে বুজি লওক।
- PCR-ৰ তিনিটা স্তৰৰ উষ্ণতা আৰু ক্ৰম মনত ৰাখক।
- pBR322 চিত্ৰৰ সৈতে ampr/tetr/ori অৱস্থান চিনাক্ত কৰিব পাৰিব লাগে।
- জৈৱচুল্লীৰ ছবি অংকন কৰিবলৈ অভ্যাস কৰক।
- সক্ষম পোষকৰ প্ৰস্তুতি (CaCl₂, heat shock) মনত ৰাখক।
- পশ্চাৎ প্ৰক্ৰিয়াকৰণৰ চাৰিটা পদক্ষেপ ক্ৰমাৱয়ে লিখিব পাৰিব লাগে।
এই অধ্যায়ৰ সম্পূৰ্ণ আয়ত্তীকৰণৰ বাবে চিত্ৰ অংকন (jelly diagram, PCR cycles, bioreactor design) অভ্যাস কৰক। ASSEB ২০২৪-পৰৱৰ্তী প্ৰশ্নপত্ৰত PCR প্ৰক্ৰিয়া আৰু জৈৱচুল্লীৰ চিত্ৰাংকনৰ ৫-নম্বৰ প্ৰশ্ন বহুবাৰ আহিছে। HSLC Guru-ৰ আন অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে আমাৰ ৱেবচাইট hslcguru.com-ত যাওক। সঁচা কথা পঢ়ক, সমজি লওক আৰু সফল হওক!