মানৱ কল্যাণত অণুজীৱ

নমস্কাৰ প্ৰিয় ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকল! HSLC Guru-লৈ আপোনালোকক স্বাগতম জনাইছোঁ। আজি আমি ASSEB-ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ জীৱবিজ্ঞান বিষয়ৰ দশম অধ্যায় “মানৱ কল্যাণত অণুজীৱ” (Microbes in Human Welfare) সম্পৰ্কে বিশদভাৱে আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোত অণুজীৱসমূহে কেনেদৰে আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনত, ঔদ্যোগিক উৎপাদনত, কৃষিত আৰু পৰিৱেশ সংৰক্ষণত অৱদান আগবঢ়াইছে সেই বিষয়ে জ্ঞান লাভ কৰিম। এই অধ্যায়ৰ প্ৰতিটো গুৰুত্বপূৰ্ণ বিন্দু সৰল আছামীয়াত আলোচনা কৰা হ’ল।

---

সাৰাংশ (Summary)

অণুজীৱ (Microbes) হৈছে অতি সৰু আকাৰৰ জীৱ যিবোৰ সাধাৰণ চকুৰে দেখা নাযায়। ইহঁতক অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত হে দেখা যায়। বেক্টেৰিয়া, ভাইৰাছ, ফাং, প্ৰ’ট’জুৱা আদি অণুজীৱৰ মুখ্য উদাহৰণ। ঘৰুৱা পণ্যৰ ক্ষেত্ৰত লেক্টোবেচিলাছ (Lactobacillus) নামৰ বেক্টেৰিয়াই দুধক দধিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। চেকেৰোমাইচিছ চেৰেভিচিয়া (Saccharomyces cerevisiae) নামৰ ইষ্টে ৰুটি, ধোচা, ইডলি আদি প্ৰস্তুতিত গাজন (fermentation) প্ৰক্ৰিয়াত সহায় কৰে। এছপাৰজিলাছ (Aspergillus) নামৰ ফাঙে টডি (toddy) উৎপাদনত সহায় কৰে। চীজ (cheese) উৎপাদনত পেনিচিলিয়াম ৰক্কিফৰটি (Penicillium roquefortii) ৰক্কিফৰ্ট চীজ আৰু প্ৰ’পিয়নিবেক্টেৰিয়াম শাৰমেনি (Propionibacterium shermanii) ছুইছ চীজ উৎপাদনত ব্যৱহৃত হয়।

ঔদ্যোগিক উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত অণুজীৱসমূহৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। পানীয়ৰ ক্ষেত্ৰত ৱাইন (wine), বিয়েৰ (beer), হুইস্কি (whisky), ব্ৰেণ্ডি (brandy) আৰু ৰাম (rum) আদি প্ৰস্তুত কৰোঁতে চেকেৰোমাইচিছ চেৰেভিচিয়া (Saccharomyces cerevisiae) ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এণ্টিবায়টিকৰ ক্ষেত্ৰত পেনিচিলিন (penicillin) আলেকজেণ্ডাৰ ফ্লেমিং-এ 1928 চনত পেনিচিলিয়াম ন’টেটাম (Penicillium notatum) নামৰ ফাঙৰ পৰা আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। ষ্ট্ৰেপ্ট’মাইচিন (streptomycin) ষ্ট্ৰেপ্ট’মাইচিছ (Streptomyces) নামৰ বেক্টেৰিয়াৰ পৰা পোৱা যায়। ৰাসায়নিক পদাৰ্থৰ ক্ষেত্ৰত চিট্ৰিক এচিড এছপাৰজিলাছ নাইজাৰ (Aspergillus niger), এচেটিক এচিড এচিট’বেক্টাৰ এচেটি (Acetobacter aceti), বিউটাইৰিক এচিড ক্ল’ষ্ট্ৰিডিয়াম বিউটাইলিকাম (Clostridium butylicum) আৰু লেক্টিক এচিড লেক্টোবেচিলাছ (Lactobacillus)-ৰ পৰা পোৱা যায়। উৎসেচকৰ ক্ষেত্ৰত লাইপেছ, পেক্টিনেছ, প্ৰ’টিজ, ৰক্ত জমাট ভঙা ষ্ট্ৰেপ্ট’কাইনেছ আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ। চাইক্ল’স্প’ৰিন A (Cyclosporin A) ট্ৰাইক’ডাৰ্মা প’লিস্প’ৰাম-ৰ পৰা আৰু ষ্টেটিন (statins) মনাছ্কাছ পাৰপুৰিয়াছ-ৰ পৰা পোৱা যায়।

আৱৰ্জনা শোধন (sewage treatment)-ৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰাথমিক, দ্বিতীয়ক আৰু তৃতীয়ক স্তৰ আছে। দ্বিতীয়ক স্তৰটো জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া য’ত বায়ুজীৱি অণুজীৱসমূহৰ ফ্ল’ক (flocs) সৃষ্টি হৈ BOD হ্ৰাস কৰে। বায়’গেছ (biogas) বা গোবৰ গেছ মিথান’বেক্টেৰিয়াম (Methanobacterium)-ৰ পৰা মিথেন গেছৰূপে উৎপন্ন হয়। অণুজীৱসমূহ জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰক (biocontrol agent) হিচাপেও ব্যৱহৃত হয়। ট্ৰাইক’ডাৰ্মা (Trichoderma)-ই ফাং ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, বেচিলাছ থুৰিনজিয়েনচিছ (Bacillus thuringiensis) BT টক্সিন উৎপন্ন কৰি কীট নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু বেকুল’ভাইৰাছ (Baculovirus) NPV ভাইৰাছে কীট নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

জৈৱসাৰ (biofertiliser) হিচাপে অণুজীৱৰ গুৰুত্ব অসীম। সিম্বায়টিক (symbiotic) জৈৱসাৰৰ ভিতৰত ৰাইজোবিয়াম (Rhizobium) ডাইলজাতীয় উদ্ভিদৰ মূলত নডিউল গঠন কৰি বায়ুমণ্ডলীয় নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কৰে আৰু মাইক’ৰাইজা (Mycorrhiza/VAM) উদ্ভিদক ফছফৰাছ যোগান ধৰে। মুক্ত-জীৱি (free-living) জৈৱসাৰৰ ভিতৰত এজ’ট’বেক্টাৰ (Azotobacter), এজ’স্পাইৰিলাম (Azospirillum) আৰু চায়ান’বেক্টেৰিয়াৰ ভিতৰত এনাবিনা (Anabaena), নষ্টক (Nostoc), অছিল’টৰিয়া (Oscillatoria) আদি উল্লেখযোগ্য। এনে অণুজীৱসমূহে ৰাসায়নিক সাৰৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰি পৰিৱেশ ৰক্ষাত সহায় কৰে।

Summary (English)

Microbes are microscopic organisms that play a vital role in human welfare. In households, Lactobacillus converts milk into curd, while Saccharomyces cerevisiae (baker’s yeast) is used in bread, dosa and idli preparation through fermentation. Aspergillus is used in toddy production. Cheese production uses Penicillium roquefortii (Roquefort cheese) and Propionibacterium shermanii (Swiss cheese). In industries, Saccharomyces cerevisiae is used to produce wine, beer, whisky, brandy and rum. Penicillin antibiotic was discovered by Alexander Fleming in 1928 from Penicillium notatum, while streptomycin comes from Streptomyces. Citric acid (Aspergillus niger), acetic acid (Acetobacter aceti), butyric acid (Clostridium butylicum) and lactic acid (Lactobacillus) are commercially produced. Important enzymes include lipase, pectinase, protease and streptokinase (clot buster). Cyclosporin A is from Trichoderma polysporum and statins from Monascus purpureus. In sewage treatment, secondary biological treatment uses aerobic microbial flocs to reduce BOD. Methanobacterium produces biogas. Biocontrol agents include Trichoderma, Bacillus thuringiensis (BT toxin) and Baculovirus (NPV). Biofertilisers include symbiotic Rhizobium and Mycorrhiza, and free-living Azotobacter, Azospirillum, Anabaena, Nostoc and Oscillatoria.

---

প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ (Question & Answer)

1 নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন 1: অণুজীৱ কি?

উত্তৰঃ অণুজীৱ হৈছে অতি সৰু আকাৰৰ জীৱ যিবোৰ সাধাৰণ চকুৰে দেখা নাযায়, কেৱল অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত হে দেখা যায়।

প্ৰশ্ন 2: দধি প্ৰস্তুতিত কোনটো বেক্টেৰিয়া ব্যৱহৃত হয়?

উত্তৰঃ দধি প্ৰস্তুতিত লেক্টোবেচিলাছ (Lactobacillus) নামৰ বেক্টেৰিয়া ব্যৱহৃত হয়।

প্ৰশ্ন 3: পেনিচিলিন কোনে আৰু কেতিয়া আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?

উত্তৰঃ পেনিচিলিন আলেকজেণ্ডাৰ ফ্লেমিঙে 1928 চনত আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।

প্ৰশ্ন 4: ৰুটি প্ৰস্তুতিত কোনটো অণুজীৱ ব্যৱহাৰ কৰা হয়?

উত্তৰঃ ৰুটি প্ৰস্তুতিত চেকেৰোমাইচিছ চেৰেভিচিয়া (Saccharomyces cerevisiae) নামৰ ইষ্ট ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

প্ৰশ্ন 5: BOD-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?

উত্তৰঃ BOD-ৰ পূৰ্ণৰূপ হৈছে Biochemical Oxygen Demand (জৈৱ ৰাসায়নিক অক্সিজেন প্ৰয়োজনীয়তা)।

প্ৰশ্ন 6: বায়’গেছৰ মুখ্য উপাদান কি?

উত্তৰঃ বায়’গেছৰ মুখ্য উপাদান হৈছে মিথেন (Methane) গেছ।

প্ৰশ্ন 7: ৰাইজোবিয়াম কি কাম কৰে?

উত্তৰঃ ৰাইজোবিয়াম ডাইলজাতীয় উদ্ভিদৰ মূলত নডিউল গঠন কৰি বায়ুমণ্ডলীয় নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কৰে।

প্ৰশ্ন 8: চিট্ৰিক এচিড কোনৰ পৰা পোৱা যায়?

উত্তৰঃ চিট্ৰিক এচিড এছপাৰজিলাছ নাইজাৰ (Aspergillus niger) নামৰ ফাঙৰ পৰা পোৱা যায়।

প্ৰশ্ন 9: BT টক্সিন কোনে উৎপন্ন কৰে?

উত্তৰঃ BT টক্সিন বেচিলাছ থুৰিনজিয়েনচিছ (Bacillus thuringiensis) নামৰ বেক্টেৰিয়াই উৎপন্ন কৰে।

প্ৰশ্ন 10: ছুইছ চীজত পোৱা ডাঙৰ ছিদ্ৰবোৰ কেনেদৰে গঠন হয়?

উত্তৰঃ ছুইছ চীজত পোৱা ডাঙৰ ছিদ্ৰবোৰ প্ৰ’পিয়নিবেক্টেৰিয়াম শাৰমেনি (Propionibacterium shermanii) বেক্টেৰিয়াই উৎপন্ন কৰা CO₂ গেছৰ ফলত গঠন হয়।

2-3 নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন 1: গাজন (fermentation) প্ৰক্ৰিয়া কি?

উত্তৰঃ গাজন প্ৰক্ৰিয়া হৈছে এনে এক জৈৱ ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়া যত অণুজীৱসমূহে অম্লজানৰ অনুপস্থিতিত কাৰ্বহাইড্ৰেট (যেনে গ্লুকোজ)ক ভাঙি এলকহল, কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড আৰু আনু অন্যান্য পদাৰ্থ উৎপন্ন কৰে। চেকেৰোমাইচিছ চেৰেভিচিয়াই ৰুটি, ধোচা, ইডলি আদি প্ৰস্তুতিত গাজন প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেদি CO₂ গেছ মুকলি কৰি ময়দা ফুলাই তোলে।

প্ৰশ্ন 2: এণ্টিবায়টিক কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ এণ্টিবায়টিক হৈছে অণুজীৱৰ পৰা উৎপন্ন এনে ৰাসায়নিক পদাৰ্থ যিয়ে আন ৰোগ-জনক অণুজীৱসমূহক ধ্বংস বা বৃদ্ধি প্ৰতিৰোধ কৰে। উদাহৰণ – (1) পেনিচিলিন (Penicillium notatum-ৰ পৰা) আৰু (2) ষ্ট্ৰেপ্ট’মাইচিন (Streptomyces-ৰ পৰা)।

প্ৰশ্ন 3: জৈৱসাৰ (biofertiliser) কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰভেদ লিখা।

উত্তৰঃ জৈৱসাৰ হৈছে এনে জীৱ যিয়ে মাটিৰ পুষ্টিৰ পৰিমাণ বঢ়াই উদ্ভিদৰ বৃদ্ধিত সহায় কৰে। ইয়াক দুই ভাগত ভাগ কৰা হয় – (1) সিম্বায়টিক জৈৱসাৰ (যেনে – ৰাইজোবিয়াম, মাইক’ৰাইজা) আৰু (2) মুক্ত-জীৱি জৈৱসাৰ (যেনে – এজ’ট’বেক্টাৰ, এজ’স্পাইৰিলাম, চায়ান’বেক্টেৰিয়া)।

প্ৰশ্ন 4: জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰক (biocontrol agent) কি? উদাহৰণ দিয়া।

উত্তৰঃ জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰক হৈছে এনে জীৱ যিয়ে কৃষিত ক্ষতিকাৰক কীট-পতংগ আৰু ৰোগসৃষ্টিকাৰী জীৱসমূহক প্ৰাকৃতিকভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। উদাহৰণ – ট্ৰাইক’ডাৰ্মা (ফাং ৰোগ), বেচিলাছ থুৰিনজিয়েনচিছ (BT টক্সিন – কীট নিয়ন্ত্ৰণ), বেকুল’ভাইৰাছ (NPV)।

প্ৰশ্ন 5: মাইক’ৰাইজা কি?

উত্তৰঃ মাইক’ৰাইজা (Mycorrhiza) হৈছে ফাং আৰু উদ্ভিদৰ মূলৰ মাজত হোৱা সিম্বায়টিক সম্পৰ্ক। ভেছিকুলাৰ আৰ্বাছকুলাৰ মাইক’ৰাইজা (VAM)-ই উদ্ভিদক মাটিৰ পৰা ফছফৰাছ শোষণ কৰাত আৰু খৰাং প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা বঢ়োৱাত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন 6: ফ্ল’ক (flocs) কি?

উত্তৰঃ ফ্ল’ক হৈছে দ্বিতীয়ক আৱৰ্জনা শোধন প্ৰক্ৰিয়াত গঠিত বায়ুজীৱি অণুজীৱসমূহৰ জালিকা সদৃশ কাঠামোসহ বৃহৎ পুঞ্জ। ফ্ল’কসমূহে আৱৰ্জনাৰ জৈৱিক পদাৰ্থসমূহ গ্ৰাস কৰি BOD হ্ৰাস কৰে।

5-7 নম্বৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ

প্ৰশ্ন 1: ঘৰুৱা ব্যৱহাৰত অণুজীৱৰ ভূমিকা বিৱৰোৱা।

উত্তৰঃ ঘৰুৱা ব্যৱহাৰত অণুজীৱসমূহৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ –

• দধি প্ৰস্তুতি: লেক্টোবেচিলাছ (Lactobacillus) নামৰ বেক্টেৰিয়াই দুধৰ লেক্টোজক লেক্টিক এচিডলৈ ৰূপান্তৰিত কৰি দুধক দধিলৈ পৰিৱৰ্তন কৰে।
• ৰুটি, ধোচা আৰু ইডলি: চেকেৰোমাইচিছ চেৰেভিচিয়া (বেকাৰৰ ইষ্ট) গাজন প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেদি CO₂ মুকলি কৰি ময়দা ফুলাই তোলে।
• টডি (Toddy): এছপাৰজিলাছ ফাঙে নাৰিকল গছৰ ৰসৰ পৰা টডি প্ৰস্তুত কৰে।
• চীজ উৎপাদন: পেনিচিলিয়াম ৰক্কিফৰটি ৰক্কিফৰ্ট চীজ আৰু প্ৰ’পিয়নিবেক্টেৰিয়াম শাৰমেনি ছুইছ চীজ উৎপাদনত ব্যৱহৃত হয়।
• চাহ পত্ৰ আৰু কফি বীন: অণুজীৱৰ গাজন প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেদি প্ৰস্তুত কৰা হয়।

প্ৰশ্ন 2: ঔদ্যোগিক উৎপাদনত অণুজীৱৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ঔদ্যোগিক উৎপাদনত অণুজীৱৰ গুৰুত্ব –

• পানীয়: চেকেৰোমাইচিছ চেৰেভিচিয়াৰ গাজন প্ৰক্ৰিয়াৰে ৱাইন, বিয়েৰ, হুইস্কি, ব্ৰেণ্ডি, ৰাম আদি প্ৰস্তুত কৰা হয়।
• এণ্টিবায়টিক: পেনিচিলিন (Penicillium notatum), ষ্ট্ৰেপ্ট’মাইচিন (Streptomyces) আদি।
• ৰাসায়নিক পদাৰ্থ: চিট্ৰিক এচিড (Aspergillus niger), এচেটিক এচিড (Acetobacter aceti), বিউটাইৰিক এচিড (Clostridium butylicum), লেক্টিক এচিড (Lactobacillus)।
• উৎসেচক: লাইপেছ, পেক্টিনেছ, প্ৰ’টিজ, ষ্ট্ৰেপ্ট’কাইনেছ (ৰক্ত জমাট ভঙা)।
• চাইক্ল’স্প’ৰিন A: ট্ৰাইক’ডাৰ্মা প’লিস্প’ৰাম-ৰ পৰা পোৱা যায়। ই অংগ প্ৰতিস্থাপনত প্ৰতিৰক্ষা দমনকাৰী হিচাপে ব্যৱহৃত হয়।
• ষ্টেটিন: মনাছ্কাছ পাৰপুৰিয়াছ-ৰ পৰা পোৱা যায়। ই ৰক্তত কোলেষ্টেৰল হ্ৰাসত সহায় কৰে।

প্ৰশ্ন 3: আৱৰ্জনা শোধন (sewage treatment) প্ৰক্ৰিয়াৰ বিভিন্ন স্তৰ বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰঃ আৱৰ্জনা শোধন প্ৰক্ৰিয়াৰ মুখ্য তিনিটা স্তৰ আছে –

• প্ৰাথমিক শোধন (Primary Treatment): ভৌতিক প্ৰক্ৰিয়াৰ মাজেদি আৱৰ্জনাৰ পৰা ডাঙৰ ডাঙৰ কঠিন কণিকা ফিল্টাৰ আৰু চেডিমেণ্টেচনৰ যোগেদি আঁতৰোৱা হয়। ফলস্বৰূপে প্ৰাথমিক স্লাজ আৰু প্ৰাথমিক ফ্লুৱেণ্ট পোৱা যায়।
• দ্বিতীয়ক শোধন (Secondary Treatment): জৈৱিক শোধন। প্ৰাথমিক ফ্লুৱেণ্টক বায়ুপ্ৰদান টেংকত পঠোৱা হয় আৰু বায়ুজীৱি অণুজীৱসমূহৰ ফ্ল’ক সৃষ্টি হয়। এই ফ্ল’কসমূহে জৈৱিক পদাৰ্থ ভাঙি BOD হ্ৰাস কৰে।
• তৃতীয়ক শোধন (Tertiary Treatment): ৰাসায়নিক প্ৰক্ৰিয়াৰে নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ আৰু অন্যান্য সূক্ষ্ম বিষাক্ত পদাৰ্থ আঁতৰোৱা হয়। শেষত পানী জুৰি বা সাগৰলৈ মুকলি কৰি দিয়া হয়।

প্ৰশ্ন 4: বায়’গেছ কি? ইয়াৰ উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া আৰু লাভালাভ লিখা।

উত্তৰঃ বায়’গেছ বা গোবৰ গেছ হৈছে অণুজীৱসমূহে অম্লজানহীন (anaerobic) অৱস্থাত জৈৱিক পদাৰ্থ ভাঙি উৎপন্ন কৰা গেছ। ইয়াৰ মুখ্য উপাদান হৈছে মিথেন (CH₄), CO₂, H₂ আৰু H₂S।

উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়া: মিথান’বেক্টেৰিয়াম (Methanobacterium) নামৰ অম্লজানহীন বেক্টেৰিয়াই গৰুৰ গোবৰ, কৃষি পচন আদি জৈৱিক পদাৰ্থ পচাই মিথেন গেছ উৎপন্ন কৰে। বায়’গেছ প্লাণ্টত এটা কনক্ৰিট টেংক, গেছ সংগ্ৰহ পাইপ, স্লাৰি ভৰোৱা পাইপ আদি থাকে।

লাভালাভ: ৰন্ধন, পোহৰ আৰু বিদ্যুৎ উৎপাদনত ব্যৱহৃত হয়; পৰিৱেশ-অনুকূল; দীৰ্ঘস্থায়ী জ্বালানীৰ উৎস; বাকী থকা স্লাৰি জৈৱসাৰ হিচাপে ব্যৱহৃত হয়। ভাৰতত IARI আৰু KVIC-এ বায়’গেছ প্ৰযুক্তি প্ৰচাৰ কৰিছে।

প্ৰশ্ন 5: ৰাসায়নিক সাৰৰ পৰিৱৰ্তে জৈৱসাৰ ব্যৱহাৰৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ৰাসায়নিক সাৰৰ অতিৰিক্ত ব্যৱহাৰে মাটিৰ গাঠনি নষ্ট কৰে আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষণ ঘটায়। সেইবাবে জৈৱসাৰৰ ব্যৱহাৰ প্ৰয়োজনীয়।

• সিম্বায়টিক জৈৱসাৰ: ৰাইজোবিয়ামে ডাইলজাতীয় উদ্ভিদৰ মূলত নডিউল গঠন কৰি বায়ুমণ্ডলীয় N₂ স্থিৰীকৰণ কৰে। মাইক’ৰাইজা/VAM-এ ফছফৰাছ যোগান ধৰে।
• মুক্ত-জীৱি জৈৱসাৰ: এজ’ট’বেক্টাৰ আৰু এজ’স্পাইৰিলামে মাটিত স্বতন্ত্ৰভাৱে নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কৰে।
• চায়ান’বেক্টেৰিয়া: এনাবিনা, নষ্টক, অছিল’টৰিয়া আদিয়ে ধাননি পথাৰত N₂ স্থিৰীকৰণ কৰে।
• মাটিৰ উৰ্বৰতা বৃদ্ধি কৰে; পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নকৰে; আৰ্থিকভাৱে সাশ্ৰয়ী; দীৰ্ঘস্থায়ী।

বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)

প্ৰশ্ন 1: দধি প্ৰস্তুতিত কোনটো বেক্টেৰিয়া ব্যৱহৃত হয়?
(ক) এছপাৰজিলাছ (খ) লেক্টোবেচিলাছ (গ) ৰাইজোবিয়াম (ঘ) চেকেৰোমাইচিছ

উত্তৰঃ (খ) লেক্টোবেচিলাছ

প্ৰশ্ন 2: পেনিচিলিন কোনে আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
(ক) লুই পাষ্টেউৰ (খ) ৰবাৰ্ট কচ (গ) আলেকজেণ্ডাৰ ফ্লেমিং (ঘ) এডৱাৰ্ড জেনাৰ

উত্তৰঃ (গ) আলেকজেণ্ডাৰ ফ্লেমিং

প্ৰশ্ন 3: বায়’গেছৰ মুখ্য উপাদান কি?
(ক) CO₂ (খ) মিথেন (গ) H₂ (ঘ) H₂S

উত্তৰঃ (খ) মিথেন

প্ৰশ্ন 4: চিট্ৰিক এচিড কোনৰ পৰা পোৱা যায়?
(ক) Aspergillus niger (খ) Acetobacter aceti (গ) Clostridium butylicum (ঘ) Lactobacillus

উত্তৰঃ (ক) Aspergillus niger

প্ৰশ্ন 5: BT টক্সিন কোনে উৎপন্ন কৰে?
(ক) Trichoderma (খ) Bacillus thuringiensis (গ) Baculovirus (ঘ) Rhizobium

উত্তৰঃ (খ) Bacillus thuringiensis

প্ৰশ্ন 6: চাইক্ল’স্প’ৰিন A কোনৰ পৰা পোৱা যায়?
(ক) Monascus purpureus (খ) Trichoderma polysporum (গ) Penicillium notatum (ঘ) Aspergillus niger

উত্তৰঃ (খ) Trichoderma polysporum

প্ৰশ্ন 7: ছুইছ চীজত ডাঙৰ ছিদ্ৰ গঠন কৰা বেক্টেৰিয়া কোনটো?
(ক) Penicillium roquefortii (খ) Propionibacterium shermanii (গ) Lactobacillus (ঘ) Streptomyces

উত্তৰঃ (খ) Propionibacterium shermanii

প্ৰশ্ন 8: ৰক্ত জমাট ভঙা উৎসেচক কোনটো?
(ক) লাইপেছ (খ) প্ৰ’টিজ (গ) ষ্ট্ৰেপ্ট’কাইনেছ (ঘ) পেক্টিনেছ

উত্তৰঃ (গ) ষ্ট্ৰেপ্ট’কাইনেছ

প্ৰশ্ন 9: তলৰ কোনটো মুক্ত-জীৱি জৈৱসাৰ?
(ক) Rhizobium (খ) Mycorrhiza (গ) Azotobacter (ঘ) VAM

উত্তৰঃ (গ) Azotobacter

প্ৰশ্ন 10: ষ্টেটিন কিৰ পৰা পোৱা যায়?
(ক) Monascus purpureus (খ) Penicillium notatum (গ) Streptomyces (ঘ) Lactobacillus

উত্তৰঃ (ক) Monascus purpureus

খালী ঠাই পূৰোৱা (Fill in the Blanks)

প্ৰশ্ন 1: ৰুটি প্ৰস্তুতিত ব্যৱহৃত ইষ্টৰ নাম _______।

উত্তৰঃ Saccharomyces cerevisiae

প্ৰশ্ন 2: পেনিচিলিন আৱিষ্কাৰ হৈছিল _______ চনত।

উত্তৰঃ 1928

প্ৰশ্ন 3: ষ্ট্ৰেপ্ট’মাইচিন _______ নামৰ অণুজীৱৰ পৰা পোৱা যায়।

উত্তৰঃ Streptomyces

প্ৰশ্ন 4: বায়’গেছৰ মুখ্য উপাদান হৈছে _______।

উত্তৰঃ মিথেন (CH₄)

প্ৰশ্ন 5: _______ -এ ডাইলজাতীয় উদ্ভিদৰ মূলত নডিউল গঠন কৰে।

উত্তৰঃ Rhizobium

সঁচা/মিছা (True/False)

প্ৰশ্ন 1: লেক্টোবেচিলাছে দুধক দধিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।

উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন 2: পেনিচিলিন বেক্টেৰিয়াৰ পৰা পোৱা যায়।

উত্তৰঃ মিছা (পেনিচিলিন ফাং Penicillium notatum-ৰ পৰা পোৱা যায়)

প্ৰশ্ন 3: দ্বিতীয়ক আৱৰ্জনা শোধন প্ৰক্ৰিয়াত BOD বৃদ্ধি পায়।

উত্তৰঃ মিছা (BOD হ্ৰাস পায়)

প্ৰশ্ন 4: মিথান’বেক্টেৰিয়ামে বায়’গেছ উৎপাদনত সহায় কৰে।

উত্তৰঃ সঁচা

প্ৰশ্ন 5: এনাবিনা এটা চায়ান’বেক্টেৰিয়া যিয়ে নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ কৰে।

উত্তৰঃ সঁচা

শব্দাৰ্থ (Glossary)

ইংৰাজী শব্দ	আছামীয়া অৰ্থ
Microbes	অণুজীৱ
Fermentation	গাজন প্ৰক্ৰিয়া
Antibiotic	প্ৰতিজীৱাণু ঔষধ
Lactobacillus	লেক্টোবেচিলাছ
Yeast	ইষ্ট
Penicillin	পেনিচিলিন
Streptomycin	ষ্ট্ৰেপ্ট’মাইচিন
Sewage	আৱৰ্জনা
Biogas	বায়’গেছ
Methane	মিথেন
BOD	জৈৱ ৰাসায়নিক অক্সিজেন প্ৰয়োজনীয়তা
Flocs	ফ্ল’ক (অণুজীৱৰ পুঞ্জ)
Biocontrol Agent	জৈৱিক নিয়ন্ত্ৰক
Biofertiliser	জৈৱসাৰ
Symbiotic	সিম্বায়টিক/সহজীৱি
Free-living	মুক্ত-জীৱি
Rhizobium	ৰাইজোবিয়াম
Mycorrhiza	মাইক’ৰাইজা
Cyanobacteria	চায়ান’বেক্টেৰিয়া
Nitrogen Fixation	নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ
Cheese	চীজ
Toddy	টডি (নাৰিকল ৰসৰ পানীয়)
Citric Acid	চিট্ৰিক এচিড
Acetic Acid	এচেটিক এচিড
Lactic Acid	লেক্টিক এচিড
Streptokinase	ষ্ট্ৰেপ্ট’কাইনেছ (ৰক্ত জমাট ভঙা)
Cyclosporin A	চাইক্ল’স্প’ৰিন A
Statins	ষ্টেটিন
BT Toxin	BT টক্সিন
Baculovirus	বেকুল’ভাইৰাছ
NPV	নিউক্লিয়’প’লিহেড্ৰ’ভাইৰাছ
VAM	ভেছিকুলাৰ আৰ্বাছকুলাৰ মাইক’ৰাইজা