হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ পুথি — ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা বোৰ্ড)-ৰ দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ অসমীয়া (MIL) পাঠ্যপুথি সাহিত্য সৌৰভ-ৰ নৱম পাঠ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ পুথি”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু ব্যাখ্যা এই পৃষ্ঠাত উপস্থাপন কৰা হৈছে। প্ৰবন্ধটি ৰচনা কৰিছে কটন কলেজৰ প্ৰথমগৰাকী অসমীয়া অধ্যাপক, প্ৰখ্যাত বুৰঞ্জীবিদ ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞাই। এই প্ৰবন্ধত আহোম যুগৰ এখন বিখ্যাত সচিত্ৰ ব্যৱহাৰিক পুথি “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”-ৰ চমু পৰিচয়, ৰচনা-পটভূমি, বিষয়বস্তু, চিত্ৰকলা, ভাষা-শৈলী আদিৰ বিস্তাৰিত আলোচনা কৰা হৈছে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে অতি চমু, চমু আৰু দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ, শব্দাৰ্থ, MCQ, খালী ঠাই পূৰ আৰু লেখকৰ চমু পৰিচয় এই লেখাত পাব।
সাৰাংশ
“হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ পুথি” ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা ৰচিত এক তথ্যপূৰ্ণ গৱেষণামূলক প্ৰবন্ধ। প্ৰবন্ধটো প্ৰথমে শুক্লেশ্বৰ বৰাই সম্পাদনা কৰা জয়ন্তী আলোচনীৰ ১৯৫৩ চনৰ সংখ্যাত প্ৰকাশ পাইছিল আৰু পাছত যোগেন্দ্ৰনাৰায়ণ ভূঞা সম্পাদিত সূৰ্যকুমাৰ ভূঞাৰ বিবিধ প্ৰবন্ধ গ্ৰন্থত সংকলিত হয়। বৰ্তমান পাঠটি সেই গ্ৰন্থৰ পৰাই গৃহীত।
প্ৰবন্ধৰ আৰম্ভণিতে লেখকে ব্যৱহাৰিক সাহিত্য (Practical Literature)-ৰ সংজ্ঞা দিছে। মানুহৰ দৈনন্দিন প্ৰয়োজনৰ লগত জড়িত অন্ন-বস্ত্ৰ-বাসগৃহ, কৃষি, চিকিৎসা, পশু-পক্ষীৰ পালন আৰু চিকিৎসা আদি বিষয়ে প্ৰায়োগিক জ্ঞান যিবোৰ পুথিত সংকলিত হয় তাকেই ব্যৱহাৰিক সাহিত্য বোলে। অসমীয়া সাহিত্যত এনে ধৰণৰ পুথিৰ ভিতৰত “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”, “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ সাৰ-সংগ্ৰহ”, “ঘোঁৰা-নিদান”, “অশ্ব-নিদান” আদি বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য।
লেখকে দেখুৱাইছে যে অসম প্ৰাচীন কালৰে পৰা হাতী-প্ৰধান দেশ। কামৰূপৰ নৃপতিসকলে হাতীৰ ছবিযুক্ত ধ্বজা ব্যৱহাৰ কৰি “গজধ্বজ” উপাধি গ্ৰহণ কৰিছিল। যুদ্ধ, যাত্ৰা, বিয়া-বাৰু, শোভাযাত্ৰা, কাঠ-টনা আদি কামত হাতীৰ ব্যৱহাৰ অপৰিহাৰ্য আছিল; ৰাজ-ঐশ্বৰ্য আৰু প্ৰতিপত্তিৰ প্ৰতীকো আছিল হাতী। সেয়ে হাতী সম্পৰ্কীয় শাস্ত্ৰীয় গ্ৰন্থ ৰচনাৰ পৰম্পৰা ভাৰতবৰ্ষত প্ৰাচীন কালৰে পৰা চলি আহিছিল। সংস্কৃত ভাষাত পালকাপ্য মুনিৰ “হস্তি-আয়ুৰ্বেদ”, নীলকণ্ঠৰ “মাতঙ্গলীলা”, “গজেন্দ্ৰচিন্তামণি” আদি গ্ৰন্থই হস্তিশাস্ত্ৰৰ ভিত্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল।
মূল “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিখন আহোম স্বৰ্গদেউ শিৱসিংহ আৰু তেওঁৰ বৰকুঁৱৰী অম্বিকা দেৱীৰ আজ্ঞা মতে সুকুমাৰ বৰকাথে ১৬৫৬ শকত (১৭৩৪ খ্ৰীষ্টাব্দত) ৰচনা কৰে। পুথিখন সংস্কৃত আৰু অসমীয়া উভয় ভাষাৰ মিশ্ৰণত লিখা; ই কেৱল গ্ৰন্থ নহয়, সচিত্ৰ পুথিৰ ভিতৰত অসমীয়া সাহিত্যৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শন। ইয়াৰ পূৰ্বে অসমত “শঙ্খচূড় বধ” আৰু “লৱকুশৰ যুদ্ধ” নামৰ সচিত্ৰ পুথি ৰচিত হৈছিল যদিও “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”-ৰ চিত্ৰকলা সেইসকলোতকৈ পৰিপুষ্ট। দিলবৰ আৰু দোষাই (দোষায়) নামৰ দুজন মুছলমান চিত্ৰকৰে পুথিৰ ছবিসমূহ অংকন কৰে। ছবিবোৰত গ্ৰন্থকাৰ সুকুমাৰ বৰকাথ, চিত্ৰকৰ দুগৰাকী, স্বৰ্গদেউ শিৱসিংহ, বৰকুঁৱৰী অম্বিকা দেৱী, ৰাজকুমাৰ উগ্ৰসিংহ কোঁৱৰ আদিৰ অৱয়ৱ অংকিত আছে। মুঘল প্ৰভাৱত আঁকা পোছাক — জামা, পাগুৰি, ইজাৰ আদিও দেখিবলৈ পোৱা যায়।
পুথিৰ বিষয়বস্তু অতি বিস্তৃত। ইয়াত উত্তম আৰু বেয়া হাতীৰ লক্ষণ, হাতীৰ বিভিন্ন জাতি আৰু গোত্ৰ, মঙ্গলদায়ক আৰু অমঙ্গলদায়ক হাতীৰ বৈশিষ্ট্য, হাতীশাল নিৰ্মাণৰ নিয়ম, হাতী বন্ধাৰ খুঁটাৰ আকাৰ-প্ৰকাৰ, হাতীৰ আহাৰ-পান, পুষ্টি, ব্যাধি আৰু চিকিৎসা, যুদ্ধ আৰু যাত্ৰাৰ বাবে হাতী প্ৰস্তুত কৰা প্ৰণালী, হাতীদাঁতৰ মূল্য আৰু ব্যৱহাৰ, হাতী মন্ত্ৰ-তন্ত্ৰৰে বশীভূত কৰাৰ পদ্ধতি — ইত্যাদি বিষয়ৰ বিৱৰণ আছে। এক কথাত হাতী সম্পৰ্কীয় তত্ত্ব আৰু অভিজ্ঞতা ভিত্তিক জ্ঞানৰ এক “অৰ্ণৱ” বা সাগৰ — সেইবাবেই পুথিৰ নাম “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”।
লেখকে পুথিৰ ভাষা আৰু শৈলীৰ বিষয়েও আলোচনা কৰিছে। প্ৰশস্তি আৰু আশীৰ্বচন অংশৰ ভাষা সংস্কৃত-গন্ধী, অলংকাৰ-পূৰ্ণ আৰু সমাসবহুল; কিন্তু হাতীৰ লক্ষণ-বৰ্ণনা আৰু চিকিৎসা সম্পৰ্কীয় কাৰিকৰী অংশত সৰল, পোনপটীয়া অসমীয়া গদ্য ব্যৱহৃত হৈছে। সেইবাবে এই পুথি অষ্টাদশ শতিকাৰ অসমীয়া গদ্যৰ এক উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন। চিত্ৰ, শাস্ত্ৰীয় তত্ত্ব আৰু লোকজ্ঞানৰ সংমিশ্ৰণে “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”-ক অসমীয়া ব্যৱহাৰিক সাহিত্য তথা সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ অমূল্য সম্পদ কৰি তুলিছে।
Summary
“Hastibidyarnav Puthi” is a research-essay by Dr. Surya Kumar Bhuyan, the first Assamese professor of Cotton College, originally published in the 1953 issue of the Assamese journal Jayanti (edited by Sukleshwar Bora) and later collected in Surya Kumar Bhuyan-r Bibidh Praban edited by Yogendra Narayan Bhuyan. The essay introduces readers to “Hastibidyarnav,” a celebrated medieval Assamese illustrated treatise on elephant-lore composed by Sukumar Barkath in 1656 Saka (1734 CE) under the orders of Ahom king Swargadeo Siva Singha and his chief queen Bar-Kunwari Ambika Devi. Bhuyan first defines practical literature — works dealing with daily-life knowledge such as food, shelter, agriculture and animal-care — and shows that since Assam was an “elephant-rich” land where the kings of Kamrupa carried elephant standards and earned the title “Gajadhwaj,” a robust tradition of Sanskrit hastishastras (Palakapya’s Hasti-Ayurveda, Nilakantha’s Matanga-lila, Gajendra-chintamani, etc.) naturally inspired this Assamese treatise. The book is written partly in Sanskrit and partly in Assamese; it is the most artistically refined of the early Assamese illustrated manuscripts (alongside Sankha-chura-Badh and Lava-Kusha-r Yuddha). Its miniatures, painted by two Muslim artists Dilbar and Doshai, depict the author Sukumar Barkath, the painters, the king Siva Singha, queen Ambika Devi and prince Ugra Singha Konwar in Mughal-influenced costumes. The treatise covers good and bad signs of elephants, auspicious and inauspicious traits, construction of elephant-stables and tying-posts, diet and care, ailments and remedies, war and ceremonial use, ivory valuation, and mantras for taming. Its prose style mixes ornate Sanskritic prashastis with plain technical Assamese, making it a precious specimen of 18th-century Assamese practical literature and pictorial art.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১ নম্বৰ)
১। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ পুথি” শীৰ্ষক পাঠটি কোনে ৰচনা কৰিছে?
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ পুথি” শীৰ্ষক পাঠটি ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞাই ৰচনা কৰিছে।
২। পাঠটি কʼৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ পাঠটি যোগেন্দ্ৰনাৰায়ণ ভূঞা সম্পাদিত “সূৰ্যকুমাৰ ভূঞাৰ বিবিধ প্ৰবন্ধ” নামৰ গ্ৰন্থখনৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হৈছে।
৩। প্ৰবন্ধটি প্ৰথমতে কʼত প্ৰকাশ পাইছিল?
উত্তৰঃ প্ৰবন্ধটি প্ৰথমে শুক্লেশ্বৰ বৰাই সম্পাদনা কৰা “জয়ন্তী” আলোচনীৰ ১৯৫৩ চনৰ সংখ্যাত প্ৰকাশ পাইছিল।
৪। কটন কলেজৰ প্ৰথমগৰাকী অসমীয়া অধ্যাপকৰ নাম কি?
উত্তৰঃ কটন কলেজৰ প্ৰথমগৰাকী অসমীয়া অধ্যাপকৰ নাম ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা।
৫। ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞাৰ এখন গৱেষণামূলক গ্ৰন্থৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞাৰ এখন গৱেষণামূলক গ্ৰন্থৰ নাম “Anglo-Assamese Relations, 1771–1826″।
৬। মূল “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ মূল “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিখন সুকুমাৰ বৰকাথে ৰচনা কৰিছিল।
৭। পুথিখন কেতিয়া ৰচিত হৈছিল?
উত্তৰঃ পুথিখন ১৬৫৬ শকত অৰ্থাৎ ১৭৩৪ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰচিত হৈছিল।
৮। পুথিখন কাৰ আজ্ঞা মতে ৰচিত হৈছিল?
উত্তৰঃ পুথিখন স্বৰ্গদেউ শিৱসিংহ আৰু বৰকুঁৱৰী অম্বিকা দেৱীৰ আজ্ঞা মতে ৰচিত হৈছিল।
৯। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ চিত্ৰ কোনে অংকন কৰিছিল?
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ চিত্ৰ দিলবৰ আৰু দোষাই (দোষায়) নামৰ দুজন চিত্ৰকৰে অংকন কৰিছিল।
১০। অসমীয়াৰ আন দুখন পুৰণি সচিত্ৰ পুথিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ অসমীয়াৰ আন দুখন পুৰণি সচিত্ৰ পুথি হ’ল “শঙ্খচূড় বধ” আৰু “লৱকুশৰ যুদ্ধ”।
১১। সংস্কৃত ভাষাত ৰচিত এখন হস্তিশাস্ত্ৰীয় গ্ৰন্থৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ সংস্কৃত ভাষাত ৰচিত এখন হস্তিশাস্ত্ৰীয় গ্ৰন্থৰ নাম পালকাপ্য মুনিৰ “হস্তি-আয়ুৰ্বেদ”।
১২। নীলকণ্ঠ ৰচিত হাতী সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থৰ নাম কি?
উত্তৰঃ নীলকণ্ঠ ৰচিত হাতী সম্পৰ্কীয় গ্ৰন্থৰ নাম “মাতঙ্গলীলা”।
১৩। “গজধ্বজ” উপাধি কোনে ব্যৱহাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন কামৰূপৰ নৃপতিসকলে “গজধ্বজ” উপাধি ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
১৪। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”-ৰ আদৰ্শত ৰচিত আন এখন অসমীয়া পুথিৰ নাম কি?
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”-ৰ আদৰ্শত ৰচিত আন এখন অসমীয়া পুথিৰ নাম “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ সাৰ-সংগ্ৰহ”।
১৫। ব্যৱহাৰিক সাহিত্যৰ এখন অসমীয়া পুথিৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ব্যৱহাৰিক সাহিত্যৰ এখন অসমীয়া পুথিৰ নাম “ঘোঁৰা-নিদান”।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (২–৩ নম্বৰ)
১। ব্যৱহাৰিক সাহিত্য বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ লগত জড়িত অন্ন-বস্ত্ৰ-বাসস্থান, কৃষি, পশু-পক্ষীৰ পালন আৰু চিকিৎসা, গৃহনিৰ্মাণ, যুদ্ধবিদ্যা আদি ব্যৱহাৰিক বা প্ৰায়োগিক বিষয়ৰ জ্ঞান যিবোৰ পুথিত সংকলিত হয়, তেনে পুথিকেইখনক একেলগে ব্যৱহাৰিক সাহিত্য বোলে। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”, “ঘোঁৰা-নিদান”, “অশ্ব-নিদান” আদি ইয়াৰ উদাহৰণ।
২। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিখন কোনে কাৰ আদেশত ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিখন সৌমাৰপীঠৰ ঈশ্বৰ স্বৰ্গদেউ শিৱসিংহ আৰু তেওঁৰ বৰকুঁৱৰী অম্বিকা দেৱীৰ আজ্ঞা মানি সুকুমাৰ বৰকাথে ১৬৫৬ শকত (১৭৩৪ খ্ৰীষ্টাব্দত) ৰচনা কৰিছিল।
৩। অসমক “হাতী-প্ৰধান দেশ” বোলা হয় কিয়?
উত্তৰঃ অসমৰ পৰ্বত-কন্দৰ আৰু অৰণ্যত প্ৰাচীন কালৰে পৰা হাতীৰ প্ৰাচুৰ্য আছিল। প্ৰতিটো সম্ভ্ৰান্ত ঘৰত হাতী থকা নিদৰ্শন আছিল। কামৰূপৰ নৃপতিসকলে হাতীৰ ছবিযুক্ত ধ্বজা ব্যৱহাৰ কৰি “গজধ্বজ” উপাধি ধাৰণ কৰিছিল। যুদ্ধ-যাত্ৰা, বিয়া-বাৰু, শোভাযাত্ৰা আদিতো হাতীৰ ব্যৱহাৰ অপৰিহাৰ্য আছিল। সেয়ে অসমক “হাতী-প্ৰধান দেশ” বোলা হয়।
৪। সংস্কৃত ভাষাত ৰচিত হাতী-পুথি কি কি? নাম লিখা।
উত্তৰঃ সংস্কৃত ভাষাত ৰচিত উল্লেখযোগ্য হাতী-পুথিকেইখন হ’ল — পালকাপ্য মুনিৰ “হস্তি-আয়ুৰ্বেদ”, নীলকণ্ঠৰ “মাতঙ্গলীলা” আৰু “গজেন্দ্ৰচিন্তামণি”। এইবোৰ গ্ৰন্থই পৰৱৰ্তী হাতী-শাস্ত্ৰীয় ৰচনাৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিছিল।
৫। অসমীয়াৰ পুৰণি সচিত্ৰ পুথিকেইখনৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ অসমীয়াৰ পুৰণি সচিত্ৰ পুথিকেইখনৰ ভিতৰত উল্লেখযোগ্য হ’ল “শঙ্খচূড় বধ”, “লৱকুশৰ যুদ্ধ” আৰু “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”। ইয়াৰ ভিতৰত “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” সকলোতকৈ পৰিপূৰ্ণ আৰু পৰিশীলিত সচিত্ৰ পুথি বুলি গণ্য কৰা হয়।
৬। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিত কোন কোন লোকৰ চিত্ৰ অংকিত?
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিত গ্ৰন্থকাৰ সুকুমাৰ বৰকাথ, চিত্ৰকৰ দিলবৰ আৰু দোষাই, স্বৰ্গদেউ শিৱসিংহ, বৰকুঁৱৰী অম্বিকা দেৱী আৰু ৰাজকুমাৰ উগ্ৰসিংহ কোঁৱৰ আদিৰ চিত্ৰ অংকিত আছে। এই চিত্ৰসমূহত মুঘল প্ৰভাৱত পোছাক যেনে জামা, পাগুৰি আৰু ইজাৰ দেখা যায়।
৭। হস্তিগ্ৰন্থ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ হাতীৰ লক্ষণ, জাতি-বৈশিষ্ট্য, পালন-পোষণ, ব্যাধি-চিকিৎসা, প্ৰশিক্ষণ আৰু ব্যৱহাৰ আদি বিষয়ৰ ক্ৰমবদ্ধ আলোচনা থকা শাস্ত্ৰীয় গ্ৰন্থক হস্তিগ্ৰন্থ বুলি কোৱা হয়। “হস্তি-আয়ুৰ্বেদ”, “মাতঙ্গলীলা”, “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” আদি হস্তিগ্ৰন্থৰ উদাহৰণ।
৮। প্ৰাচীন অসমত হাতী কোন কোন কামত ব্যৱহৃত হৈছিল?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন অসমত হাতী যুদ্ধক্ষেত্ৰত, ৰাজকীয় শোভাযাত্ৰাত, দীঘল ভ্ৰমণ-যাত্ৰাত, বিয়া-বাৰু আদি সামাজিক অনুষ্ঠানত, কাঠ-টনা আৰু ভাৰ-বহন কাৰ্যত আৰু ৰজা-মহাৰজাৰ ঐশ্বৰ্য আৰু প্ৰতিপত্তি প্ৰদৰ্শনৰ বাবে ব্যৱহৃত হৈছিল।
৯। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”-ৰ গদ্যশৈলীৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”-ৰ গদ্যত দুটা স্তৰ লক্ষ্য কৰা যায়। ৰজাৰ প্ৰশস্তি আৰু আশীৰ্বচন অংশৰ ভাষা সংস্কৃত-গন্ধী, অলংকাৰ-পূৰ্ণ আৰু সমাসবহুল; কিন্তু হাতীৰ লক্ষণ-বৰ্ণনা আৰু চিকিৎসা-বিধানৰ কাৰিকৰী অংশত সৰল, পোনপটীয়া আৰু কথিতপ্ৰায় অসমীয়া গদ্য ব্যৱহৃত হৈছে।
১০। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ ভাষা কি কি?
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথি সংস্কৃত আৰু অসমীয়া — এই দুয়োটা ভাষাৰ মিশ্ৰ সংমিশ্ৰণত ৰচিত। ফলত পুথিখন একেলগে শাস্ত্ৰীয় গাম্ভীৰ্য আৰু প্ৰায়োগিক স্পষ্টতাৰ অধিকাৰী হ’ল।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (৪–৫ নম্বৰ)
১। ব্যৱহাৰিক সাহিত্য বুলিলে কি বুজা? অসমীয়া ভাষাত ৰচিত দুখনমান ব্যৱহাৰিক সাহিত্যৰ পুথিৰ নাম লিখা আৰু অসমীয়া সাহিত্যত ইয়াৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মানুহৰ ব্যৱহাৰিক বা প্ৰায়োগিক জীৱনৰ লগত জড়িত অন্ন-বস্ত্ৰ-বাসস্থান, চিকিৎসা, কৃষি, পশু-পক্ষীৰ পালন-পোষণ, যুদ্ধবিদ্যা আৰু গৃহ-সম্পৰ্কীয় বিষয়ৰ প্ৰায়োগিক জ্ঞান যিবোৰ পুথিত সংকলিত হয়, তেনে পুথিৰ সমষ্টিকে ব্যৱহাৰিক সাহিত্য বোলে। ইংৰাজীত ইয়াক “Practical Literature” বোলা হয়।
অসমীয়া ভাষাত ৰচিত উল্লেখযোগ্য ব্যৱহাৰিক সাহিত্যৰ পুথিকেইখন হ’ল — সুকুমাৰ বৰকাথ ৰচিত “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”, তাৰ সাৰাংশৰূপে ৰচিত “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ সাৰ-সংগ্ৰহ”, “ঘোঁৰা-নিদান”, “অশ্ব-নিদান” আদি। এই পুথিসমূহে প্ৰাচীন অসমীয়া সমাজৰ পশু-পালন, ৰাজকীয় ব্যৱস্থা, লোক-চিকিৎসা আৰু শাস্ত্ৰীয় জ্ঞানৰ অমূল্য নথি ৰূপে ৰক্ষিত হৈছে। সাহিত্যিক মূল্যৰ লগতে এইবোৰ ঐতিহাসিক, সাংস্কৃতিক আৰু ভাষা-বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিৰ পৰাও অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। বিশেষকৈ কাব্য-নাট্যৰ বাহিৰে অসমীয়াত গদ্য-প্ৰয়োগৰ এক প্ৰাচীন ক্ষেত্ৰ হিচাপে ব্যৱহাৰিক সাহিত্যৰ ভূমিকা অনস্বীকাৰ্য।
২। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ ৰচনা-পটভূমি আৰু ৰচয়িতা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” আহোম যুগত ৰচিত অসমীয়া ব্যৱহাৰিক সাহিত্যৰ এক শ্ৰেষ্ঠ পুথি। সৌমাৰপীঠৰ ঈশ্বৰ স্বৰ্গদেউ শিৱসিংহ আৰু তেওঁৰ বৰকুঁৱৰী অম্বিকা দেৱীৰ আজ্ঞা মতে সুকুমাৰ বৰকাথে ১৬৫৬ শকত অৰ্থাৎ ১৭৩৪ খ্ৰীষ্টাব্দত পুথিখন ৰচনা কৰে।
সেই সময়ত আহোম ৰাজত্বৰ এক স্বৰ্ণযুগ চলিছিল। ৰজাৰ পৰিকল্পনাত হাতী সম্পৰ্কীয় বিচ্ছিন্ন জ্ঞান-ৰাশিক একত্ৰিত কৰি এক বৃহৎ গ্ৰন্থ ৰূপে সংকলন কৰাৰ উদ্দেশ্যেই এই পুথিৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল। গ্ৰন্থকাৰ সুকুমাৰ বৰকাথে সংস্কৃত হস্তিশাস্ত্ৰৰ পৰম্পৰাগত জ্ঞান (যেনে — পালকাপ্য মুনিৰ “হস্তি-আয়ুৰ্বেদ”, নীলকণ্ঠৰ “মাতঙ্গলীলা” আদি) আৰু অসমৰ স্থানীয় হাতী-চিকিৎসক আৰু মাহুতৰ লোক-অভিজ্ঞতাক একেলগে সমন্বিত কৰি পুথিখন ৰচনা কৰিছিল। পুথিৰ ভাষা সংস্কৃত আৰু অসমীয়াৰ মিশ্ৰণ; কাৰিকৰী আৰু চিকিৎসা-সম্পৰ্কীয় অংশৰ বৰ্ণনা স্পষ্ট অসমীয়া গদ্যত। দিলবৰ আৰু দোষাই নামৰ দুজন মুছলমান চিত্ৰকৰে পুথিৰ ছবি অংকন কৰি ইয়াক অসমৰ চিত্ৰকলাৰ ইতিহাসত এক শিখৰ স্থান প্ৰদান কৰিছে।
৩। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ বিষয়বস্তুৰ এক চমু আভাস দিয়া।
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ মূল বিষয় হাতী হ’লেও ইয়াত কেৱল হাতীৰ চিকিৎসাৰ কথা নাই, প্ৰায়ে হাতী সম্পৰ্কীয় গোটেই জ্ঞান-ৰাশিকেই সাঙুৰি লোৱা হৈছে। সেইবাবেই গ্ৰন্থৰ নাম “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” — অৰ্থাৎ হাতী সম্বন্ধীয় বিদ্যাৰ অৰ্ণৱ বা সাগৰ। গ্ৰন্থত আলোচিত প্ৰধান বিষয়সমূহ হ’ল —
- উত্তম আৰু নিকৃষ্ট হাতীৰ বাহ্যিক আৰু চাৰিত্ৰিক লক্ষণ।
- হাতীৰ বিভিন্ন জাতি, গোত্ৰ আৰু বৰ্ণ-বিভাজন।
- মঙ্গলদায়ক আৰু অমঙ্গলদায়ক হাতীৰ চিনাক্তকৰণ।
- হাতীশাল নিৰ্মাণৰ পদ্ধতি, খুঁটাৰ আকাৰ-প্ৰকাৰ আৰু বন্ধাৰ নিয়ম।
- হাতীৰ আহাৰ, পুষ্টি, মেদ-বৰ্ধন আৰু দৈনন্দিন পৰিচৰ্যা।
- হাতীৰ ব্যাধি আৰু চিকিৎসা — ঔষধ, জৰি-বুটি আৰু মন্ত্ৰ।
- যুদ্ধ আৰু যাত্ৰাৰ বাবে হাতী প্ৰস্তুত কৰাৰ পদ্ধতি।
- হাতীদাঁতৰ মূল্য নিৰূপণ আৰু ব্যৱহাৰ।
- হাতী মন্ত্ৰ-তন্ত্ৰৰে বশীভূত কৰাৰ বিধান।
এনে এক বিশাল বিষয়-পৰিসৰে “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”-ক হাতী সম্পৰ্কীয় এক বিশ্বকোষ-সদৃশ গ্ৰন্থ কৰি তুলিছে।
৪। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ চিত্ৰকলাৰ বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিখন কেৱল এখন তথ্যপূৰ্ণ গ্ৰন্থ নহয় — ই অসমীয়া চিত্ৰকলাৰ ইতিহাসত এক উজ্জ্বল নিদৰ্শন। দিলবৰ আৰু দোষাই (দোষায়) নামৰ দুজন মুছলমান চিত্ৰকৰে পুথিৰ ছবিসমূহ অংকন কৰিছিল। চিত্ৰসমূহৰ বৈশিষ্ট্য নিম্নোক্ত —
- চিত্ৰৰ মূল বিষয় হাতী হ’লেও ইয়াত গ্ৰন্থকাৰ সুকুমাৰ বৰকাথ, চিত্ৰকৰ দুজন, স্বৰ্গদেউ শিৱসিংহ, বৰকুঁৱৰী অম্বিকা দেৱী আৰু ৰাজকুমাৰ উগ্ৰসিংহ কোঁৱৰৰ মূৰ্তি অংকিত।
- হাতীৰ বিভিন্ন প্ৰকৃতি, ভঙ্গি, লক্ষণ আৰু সাজ-পাৰ স্পষ্টভাৱে দেখুওৱা হৈছে — ফলত ছবিবোৰ পাঠৰ ব্যাখ্যামূলক উপাদান হৈ পৰিছে।
- চৰিত্ৰসমূহৰ পোছাকত মুঘল প্ৰভাৱ স্পষ্ট — জামা, পাগুৰি আৰু ইজাৰ আদি দেখা যায়; ই আহোম যুগৰ অসমীয়া দৰবাৰৰ পোছাকত মুঘল-ৰাজপুত শৈলীৰ অনুপ্ৰৱেশ প্ৰমাণ কৰে।
- ৰঙৰ ব্যৱহাৰ গভীৰ আৰু সূক্ষ্ম; আহোম ৰাজ-শিল্পৰ সেই সময়ৰ মান উচ্চ আছিল বুলি ছবিবোৰৰ পৰা স্পষ্ট হয়।
- “শঙ্খচূড় বধ” আৰু “লৱকুশৰ যুদ্ধ” নামৰ পূৰ্বৱৰ্তী সচিত্ৰ পুথিৰ তুলনাত “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”-ৰ চিত্ৰ অধিক পৰিপুষ্ট, পৰিশীলিত আৰু বিষয়-সম্পৃক্ত।
এই কাৰণে “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”-ক অসমীয়া সচিত্ৰ পাণ্ডুলিপিৰ পৰম্পৰাৰ শিৰোমণি বুলি কোৱা হয়।
৫। মঙ্গলদায়ক হাতীৰ লক্ষণ কি কি? “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ ভিত্তিত আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিত মঙ্গলদায়ক বা শুভলক্ষণযুক্ত হাতীৰ যিবোৰ বৈশিষ্ট্য পৰিগণিত হৈছে, সেইবোৰ এনে ধৰণৰ —
- শ্যামবৰ্ণীয়া গা — কালশিলিৰ দৰে গভীৰ ৰঙৰ চাম।
- সুন্দৰ অৱয়ৱ আৰু আকৰ্ষণীয় চেহেৰা।
- স্থূল, শকত আৰু সুসামঞ্জস্যপূৰ্ণ শৰীৰ।
- সমান দীঘল, পৰিমিত আৰু চিকমিকীয়া দাঁত।
- পাতল আৰু কলা ৰঙৰ নখ।
- আগলৈ চাপি, স্থিৰ গতিত খোজ লোৱা।
- বলৱান, সাহসী আৰু শান্ত স্বভাৱৰ।
- মাহুতৰ আদেশ মানি চলা আৰু ভয়-হীন প্ৰকৃতি।
এনে লক্ষণযুক্ত হাতী ৰাজকীয় ব্যৱহাৰৰ বাবে অতি উপযোগী বুলি গণ্য কৰা হৈছিল আৰু ইহঁতে ৰজাৰ ঘৰত মঙ্গল আনে বুলি বিশ্বাস কৰা হৈছিল। ইয়াৰ বিপৰীতে চিকন-চিকন দাঁত, অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ শৰীৰ, ভীৰু বা উগ্ৰ স্বভাৱ আদি লক্ষণযুক্ত হাতীক অমঙ্গলকাৰক বুলি অগ্ৰাহ্য কৰা হৈছিল।
৬। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ ভাষা আৰু গদ্যশৈলীৰ বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ ভাষা সংস্কৃত আৰু অসমীয়াৰ এক সংমিশ্ৰিত ৰূপ। মঙ্গলাচৰণ, প্ৰশস্তি আৰু আশীৰ্বচন অংশত পৰম্পৰাগত সংস্কৃত-গন্ধী, অলংকাৰপূৰ্ণ আৰু সমাসবহুল ভাষা ব্যৱহৃত হৈছে — য’ত শিৱসিংহ ৰজাৰ গৌৰৱ-গান কৰা হৈছে। কিন্তু পুথিৰ মূল বিষয়বস্তু — হাতীৰ লক্ষণ, ৰোগ-চিকিৎসা, হাতীশাল নিৰ্মাণ, যুদ্ধ-প্ৰস্তুতি আদি কাৰিকৰী অংশত গদ্যৰ ভাষা সৰল, পোনপটীয়া আৰু কথিতপ্ৰায় অসমীয়া।
এই দ্বৈত শৈলী একে গ্ৰন্থত একেলগে থকাৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে অষ্টাদশ শতিকাৰ অসমীয়া গদ্য বহুমুখী আৰু পৰিপক্ক আছিল। শাস্ত্ৰীয় গাম্ভীৰ্যৰ পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰি একে সময়তে সাধাৰণ পাঠকৰ বাবে বিষয়-বস্তু সহজ ৰূপত উপস্থাপন কৰাটো লেখকৰ ভাষাগত দক্ষতাৰ পৰিচয়। সেইবাবে “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” আহোম যুগৰ অসমীয়া গদ্যৰ এক শ্ৰেষ্ঠ নিদৰ্শন বুলি গণ্য কৰা হয়।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| হস্তি | হাতী, গজ |
| বিদ্যা | জ্ঞান, শাস্ত্ৰ |
| অৰ্ণৱ | সাগৰ, মহাসাগৰ |
| হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ | হাতী সম্বন্ধীয় বিদ্যাৰ সাগৰ |
| প্ৰবন্ধ | আলোচনামূলক ৰচনা |
| আলোচনী | সাময়িক পত্ৰিকা, magazine |
| সম্পাদিত | সম্পাদনা কৰা |
| সংগ্ৰহ | একত্ৰ কৰা সমষ্টি |
| সচিত্ৰ | চিত্ৰ-সম্বলিত, ছবি থকা |
| চিত্ৰকৰ | চিত্ৰ অংকন কৰা ব্যক্তি |
| অংকন | আঁকনি, draw কৰা |
| স্বৰ্গদেউ | আহোম ৰজাসকলৰ উপাধি |
| বৰকুঁৱৰী | আহোম ৰজাৰ প্ৰধান ৰাণী |
| আজ্ঞা | আদেশ, হুকুম |
| ব্যৱহাৰিক | প্ৰায়োগিক, practical |
| সাহিত্য | লিখিত ৰচনাৰ সমষ্টি |
| হস্তিগ্ৰন্থ | হাতী সম্বন্ধীয় শাস্ত্ৰীয় পুথি |
| পালকাপ্য | প্ৰাচীন সংস্কৃত হস্তিশাস্ত্ৰৰ ৰচয়িতা মুনি |
| মাতঙ্গ | হাতী |
| গজ | হাতী |
| গজধ্বজ | হাতীযুক্ত ধ্বজা ব্যৱহাৰ কৰা ৰজা |
| নৃপতি | ৰজা, ৰাজা |
| সৌমাৰপীঠ | প্ৰাচীন কামৰূপ-অসমৰ অভিধাৰ্য নাম |
| পুথি | গ্ৰন্থ, কিতাপ |
| হাতীশাল | হাতী ৰাখিবলৈ সজা ঘৰ |
| খুঁটা | পুতি বন্ধাৰ বাবে ৰখা ডাঙৰ থুপ |
| মঙ্গলদায়ক | শুভ ফল দিওঁতা |
| লক্ষণ | চিন, বৈশিষ্ট্য |
| প্ৰাচুৰ্য | বহুতা, প্ৰচুৰতা |
| ঐশ্বৰ্য | ধন-সম্পদ, vaibhav |
| পৰিচৰ্যা | যত্ন, সেৱা |
| প্ৰশস্তি | প্ৰশংসামূলক ৰচনা |
| অলংকাৰ | সাহিত্যিক ভূষণ, figure of speech |
| সমাসবহুল | বহু সমাসপদৰে গঠিত |
| পোনপটীয়া | সৰল, সোজা |
| মন্ত্ৰ | বশীকৰণৰ গূঢ় শ্লোক |
| চিকিৎসা | ৰোগৰ প্ৰতিকাৰ |
| সংমিশ্ৰণ | মিশ্ৰণ, একত্ৰীকৰণ |
| পাণ্ডুলিপি | হাতেৰে লিখা পুথি, manuscript |
| মুঘল | মধ্যকালীন ভাৰতৰ মুসলমান ৰাজবংশ |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
বহু-বিকল্প প্ৰশ্ন (MCQ)
১। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ পুথি” শীৰ্ষক প্ৰবন্ধটিৰ ৰচক হ’ল —
(ক) মহেশ্বৰ নেওগ (খ) ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা (গ) যোগেন্দ্ৰনাৰায়ণ ভূঞা (ঘ) সুকুমাৰ বৰকাথ
উত্তৰঃ (খ) ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা।
২। মূল “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ ৰচক —
(ক) দিলবৰ (খ) দোষাই (গ) সুকুমাৰ বৰকাথ (ঘ) উগ্ৰসিংহ কোঁৱৰ
উত্তৰঃ (গ) সুকুমাৰ বৰকাথ।
৩। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিখন ৰচিত হৈছিল —
(ক) ১৬৩৪ খ্ৰী° (খ) ১৭৩৪ খ্ৰী° (গ) ১৮৩৪ খ্ৰী° (ঘ) ১৯৩৪ খ্ৰী°
উত্তৰঃ (খ) ১৭৩৪ খ্ৰী°।
৪। পুথিখন কাৰ আজ্ঞা মতে ৰচিত?
(ক) ৰুদ্ৰসিংহ (খ) লক্ষ্মীসিংহ (গ) শিৱসিংহ আৰু অম্বিকা দেৱী (ঘ) প্ৰমত্তসিংহ
উত্তৰঃ (গ) শিৱসিংহ আৰু অম্বিকা দেৱী।
৫। পুথিৰ চিত্ৰকৰ দুজন হ’ল —
(ক) দিলবৰ আৰু দোষাই (খ) ৰঘু আৰু কনাই (গ) মাধৱ আৰু কেশৱ (ঘ) দুৰ্লভ আৰু ৰাম
উত্তৰঃ (ক) দিলবৰ আৰু দোষাই।
৬। “Anglo-Assamese Relations, 1771–1826” গ্ৰন্থখনৰ ৰচক —
(ক) এডৱাৰ্ড গেইট (খ) ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা (গ) মহেশ্বৰ নেওগ (ঘ) ভোলানাথ দাস
উত্তৰঃ (খ) ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা।
৭। কটন কলেজৰ প্ৰথমগৰাকী অসমীয়া অধ্যাপক —
(ক) লক্ষ্মীনাথ বেজবৰুৱা (খ) বানীকান্ত কাকতি (গ) ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা (ঘ) মহেশ্বৰ নেওগ
উত্তৰঃ (গ) ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা।
৮। “মাতঙ্গলীলা” গ্ৰন্থৰ ৰচক —
(ক) পালকাপ্য (খ) নীলকণ্ঠ (গ) কালিদাস (ঘ) ভাস
উত্তৰঃ (খ) নীলকণ্ঠ।
৯। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” শব্দৰ অৰ্থ —
(ক) হাতীৰ চিকিৎসা (খ) হাতী সম্পৰ্কীয় বিদ্যাৰ সাগৰ (গ) হাতীৰ গৃহ (ঘ) হাতীৰ ইতিহাস
উত্তৰঃ (খ) হাতী সম্পৰ্কীয় বিদ্যাৰ সাগৰ।
১০। প্ৰবন্ধটি প্ৰথমে প্ৰকাশিত হৈছিল —
(ক) “ৰামধেনু” (খ) “জোনাকী” (গ) “জয়ন্তী” (ঘ) “অৱাহন”
উত্তৰঃ (গ) “জয়ন্তী”।
খালী ঠাই পূৰ কৰা
- “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ পুথি” পাঠটিৰ ৰচক হ’ল ____। (ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা)
- মূল “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিখন ____ চনত ৰচিত হৈছিল। (১৭৩৪ খ্ৰীষ্টাব্দ)
- পুথিখন ____ আৰু ____-ৰ আজ্ঞা মতে ৰচিত হৈছিল। (স্বৰ্গদেউ শিৱসিংহ; বৰকুঁৱৰী অম্বিকা দেৱী)
- পুথিখন ৰচনা কৰিছিল ____ই। (সুকুমাৰ বৰকাথ)
- পুথিৰ চিত্ৰ অংকন কৰিছিল ____ আৰু ____ই। (দিলবৰ; দোষাই)
- প্ৰবন্ধটি প্ৰথমতে প্ৰকাশিত হৈছিল ____ আলোচনীত। (জয়ন্তী)
- “জয়ন্তী” আলোচনীৰ সম্পাদক আছিল ____। (শুক্লেশ্বৰ বৰা)
- পাঠটি ____ সম্পাদিত “সূৰ্যকুমাৰ ভূঞাৰ বিবিধ প্ৰবন্ধ” পুথিৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হৈছে। (যোগেন্দ্ৰনাৰায়ণ ভূঞা)
- সংস্কৃত হস্তি-আয়ুৰ্বেদৰ ৰচক ____ মুনি। (পালকাপ্য)
- কামৰূপৰ ৰজাসকলে ____ উপাধি ব্যৱহাৰ কৰিছিল। (গজধ্বজ)
শুদ্ধ-অশুদ্ধ নিৰ্ণয় (True / False)
- “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ পুথি” শীৰ্ষক প্ৰবন্ধটি লিখিছে মহেশ্বৰ নেওগে। (অশুদ্ধ — লিখিছে ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞাই)
- মূল পুথিখন সুকুমাৰ বৰকাথে ১৭৩৪ খ্ৰীষ্টাব্দত ৰচনা কৰিছিল। (শুদ্ধ)
- পুথিখন স্বৰ্গদেউ ৰুদ্ৰসিংহৰ আজ্ঞা মতে ৰচিত। (অশুদ্ধ — শিৱসিংহৰ আজ্ঞা মতে)
- পুথিৰ চিত্ৰ অংকন কৰিছিল দিলবৰ আৰু দোষাইয়ে। (শুদ্ধ)
- “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ” পুথিৰ ভাষা কেৱল সংস্কৃত। (অশুদ্ধ — সংস্কৃত আৰু অসমীয়াৰ মিশ্ৰণ)
- “Anglo-Assamese Relations, 1771–1826” সূৰ্যকুমাৰ ভূঞাৰ গৱেষণামূলক গ্ৰন্থ। (শুদ্ধ)
- প্ৰবন্ধটি “ৰামধেনু” আলোচনীত প্ৰথমে প্ৰকাশিত হৈছিল। (অশুদ্ধ — “জয়ন্তী” আলোচনীত)
- “মাতঙ্গলীলা” নীলকণ্ঠৰ ৰচনা। (শুদ্ধ)
- কামৰূপৰ ৰজাসকলে “গজধ্বজ” উপাধি ব্যৱহাৰ কৰিছিল। (শুদ্ধ)
- “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ”-ত মঙ্গলদায়ক হাতীৰ লক্ষণ ৰূপে শ্যামবৰ্ণৰ গাৰ কথা কোৱা হৈছে। (শুদ্ধ)
লেখকৰ চমু পৰিচয়
ড° সূৰ্যকুমাৰ ভূঞা (১৮৯৪–১৯৬৪) অসমীয়া সাহিত্য, বুৰঞ্জী আৰু গৱেষণাৰ ক্ষেত্ৰত এক উজ্জ্বল নাম। নগাঁৱত জন্মগ্ৰহণ কৰা ভূঞাই কলিকতা বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ইংৰাজী সাহিত্যত স্নাতকোত্তৰ ডিগ্ৰী লাভ কৰে আৰু পিছত লণ্ডন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা ইতিহাসত পি.এইচ.ডি. ডিগ্ৰী লাভ কৰে। তেওঁ কটন কলেজৰ প্ৰথমগৰাকী অসমীয়া অধ্যাপক হিচাপে দীৰ্ঘদিন অধ্যাপনা কৰে আৰু পিছলৈ গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয়ৰ লগতো জড়িত হৈ থাকে।
সাহিত্যৰ ক্ষেত্ৰত ভূঞা প্ৰথমে কবি হিচাপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। তেওঁৰ কবিতা-সংকলনৰ ভিতৰত “নিৰ্মালি” আৰু “পঞ্চমী” বিশেষভাৱে উল্লেখযোগ্য। গল্প-সংকলন “ত্ৰিপদী”-ৰ যোগেদিও তেওঁ অসমীয়া কথা-সাহিত্যত অৱদান আগবঢ়ালে। কিন্তু তেওঁ মূলতঃ পৰিচিত এজন বিশিষ্ট বুৰঞ্জীবিদ আৰু গৱেষক হিচাপে। ইতিহাস আৰু আত্ম-পৰিচয় সম্পৰ্কীয় তেওঁৰ ৰচনাবোৰে অসমৰ ঐতিহাসিক চেতনাৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠা কৰাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।
তেওঁৰ ইংৰাজী গ্ৰন্থ “Anglo-Assamese Relations, 1771–1826” আজিও অসম-ব্ৰিটিছ সম্পৰ্কৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰামাণ্য গৱেষণা গ্ৰন্থ হিচাপে স্বীকৃত। এই গ্ৰন্থৰ বাবেই তেওঁ লণ্ডন বিশ্ববিদ্যালয়ৰ পৰা পি.এইচ.ডি. উপাধি লাভ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও “Lachit Barphukan and His Times”, “Studies in the History of Assam”, “Atan Buragohain and His Times” আদি গ্ৰন্থ তেওঁৰ গৱেষণাৰ ফচল। জীৱনীমূলক গ্ৰন্থত “গোপাল কৃষ্ণ গোখলে”, “লাচিত বৰফুকন” আদিৰ নাম পোৱা যায়।
সম্পাদক হিচাপেও তেওঁৰ অৱদান অসামান্য। অসম সাহিত্য সভাৰ সভাপতি ৰূপেও তেওঁ দায়িত্ব পালন কৰিছিল। অসম চৰকাৰৰ পৰা “শঙ্কৰ পদক”, সাহিত্য আকাডেমি বঁটা আদি বহু সন্মানেৰে তেওঁক বিভূষিত কৰা হৈছিল। “হস্তিবিদ্যাৰ্ণৱ পুথি” শীৰ্ষক বৰ্তমান প্ৰবন্ধটি ভূঞাৰ গৱেষণা-প্ৰৱণ মেধা আৰু অসমীয়া ব্যৱহাৰিক সাহিত্যৰ প্ৰতি গভীৰ অনুৰাগৰ এক উজ্জ্বল উদাহৰণ। শাস্ত্ৰীয় তথ্য, ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপট আৰু চিত্ৰকলা-সমালোচনাক একেলগে সমন্বিত কৰি বুদ্ধিদীপ্ত আৰু প্ৰাঞ্জল গদ্যত প্ৰবন্ধ ৰচনা কৰাটোৱে ভূঞাৰ লেখক-শৈলীৰ স্বাক্ষৰ।