বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ – Class 12 Assamese Chapter 8 (ASSEB)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ASSEB (Assam State School Education Board)-ৰ উচ্চতৰ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বৰ্ষৰ অসমীয়া (MIL) পাঠ্যপুথি সাহিত্য সৌৰভৰ অষ্টম পাঠ “বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ ইয়াত আগবঢ়োৱা হৈছে। প্ৰবন্ধটোৰ লেখক বিশিষ্ট বিজ্ঞান প্ৰৱক্তা ড° দীনেশচন্দ্ৰ গোস্বামী। প্ৰবন্ধটো তেওঁৰ ‘বৈজ্ঞানিক মন বৈজ্ঞানিক মানসিকতা’ গ্ৰন্থৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হৈছে। এই পাঠটোৱে শিক্ষাৰ্থীৰ মনত যুক্তিনিৰ্ভৰ চিন্তাধাৰা, কুসংস্কাৰৰ পৰা মুক্তি আৰু বিজ্ঞানসন্মত মনোভংগী গঢ়ি তোলাৰ পথ দেখুৱায়।
সাৰাংশ
ড° দীনেশচন্দ্ৰ গোস্বামী ৰচিত ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ প্ৰবন্ধটোত লেখকে বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ স্বৰূপ, প্ৰয়োজনীয়তা আৰু ইয়াক বিকশিত কৰাৰ উপায়সমূহ অতি সৰল ভাষাত আলোচনা কৰিছে। লেখকৰ মতে আমাৰ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ৰহস্যবোৰ উদ্ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোৱেই হৈছে বিজ্ঞান। বিজ্ঞানৰ প্ৰকৃত মূল্যৱান অৱদান হৈছে বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা, মনোভাৱ আৰু পদ্ধতি, যিয়ে মানুহক অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা মুক্ত কৰে।
লেখকে বুজাইছে যে বৈজ্ঞানিক মানসিকতা মানে হৈছে যিকোনো বিষয়, ঘটনা বা সমস্যাক যুক্তিৰ চকুৰে চাই কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক বিচাৰি উলিয়াই প্ৰমাণৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত লোৱাৰ মনোবৃত্তি। অন্ধভাৱে কোনো কথা বিশ্বাস নকৰি প্ৰশ্ন কৰা, পৰ্যবেক্ষণ কৰা, পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰা আৰু তাৰ পাছতহে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰাটোৱেই বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য। এই মানসিকতাৰ মূলতে আছে এটি ‘মুকলি মন’ (open mind)। মুকলি মন মানে আকোঁৰগোজ নহৈ নতুন তথ্য, নতুন প্ৰমাণৰ ওপৰত নতুন সিদ্ধান্ত ল’বলৈ সাজু থকা মনোভাৱ। যদি পুৰণি বিশ্বাসৰ বিপৰীতে নতুন প্ৰমাণ পোৱা যায় তেন্তে নিজৰ ভুল স্বীকাৰ কৰি নতুন ধাৰণা গ্ৰহণ কৰিব পৰা সাহসেই বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ পৰিচয়।
লেখকে কৈছে – আদিম মানুহে শিলত শিল দলিয়াই, ফিৰিঙ দেখি, পৰ্যবেক্ষণ আৰু পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ মাধ্যমে জুইৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। এনে অনুসন্ধিৎসা মনোভাৱেই হৈছে বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ প্ৰথম খটখটি। মানৱ সভ্যতাৰ সকলো প্ৰগতিৰ মূলতে আছে এই অনুসন্ধিৎসা, প্ৰশ্ন কৰাৰ অভ্যাস আৰু যুক্তিনিৰ্ভৰ চিন্তা।
প্ৰবন্ধটোত লেখকে আমাৰ সমাজত প্ৰচলিত কেইবাটাও অন্ধবিশ্বাসৰ কথা উলিয়াই দেখুৱাইছে। যেনে – বসন্ত ৰোগ দেৱী-দেৱতাৰ ৰোষৰ ফল বুলি ভবা, যাদু-মন্ত্ৰৰে ৰোগ নিৰাময় হ’ব বুলি বিশ্বাস কৰা, দাঁতৰ পোক বাহিৰ কৰিব পৰা বুলি ভৱা, দুখীয়া তিৰোতাক ডাইনী আখ্যা দি অত্যাচাৰ কৰা, সপোনত পোৱা ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰা ইত্যাদি। বিজ্ঞানে প্ৰমাণ কৰি দেখুৱাইছে যে বসন্ত ৰোগৰ কাৰণ এক বিশেষ প্ৰকাৰৰ ভাইৰাছ; ই কোনো অলৌকিক শক্তিৰ ক্ৰোধৰ ফল নহয়। সেইদৰে ভূত-প্ৰেত, ডাইনী আদিৰ কোনো বৈজ্ঞানিক ভিত্তি নাই। অজ্ঞতা আৰু কুসংস্কাৰৰ ফলত এনে বিশ্বাস সমাজত শিপাই আছে। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই এই অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা সমাজক মুক্ত কৰিব পাৰে।
বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়াৰ উপায় সম্পৰ্কে লেখকে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা কৈছে। প্ৰথমে, প্ৰতিটো বিষয়ক প্ৰশ্ন কৰাৰ অভ্যাস কৰিব লাগিব। ‘কিয়’, ‘কিদৰে’, ‘কাৰণ কি’ আদি প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰি কাৰ্য-কাৰণৰ সম্পৰ্ক বিচাৰি উলিয়াব লাগিব। দ্বিতীয়তে, কেৱল প্ৰাচীন বুলি বা পূৰ্বপুৰুষে আচৰি আহিছে বুলিয়েই কোনো প্ৰথা ধৰি ৰখা উচিত নহয়; যদি ই অপকাৰী, যদি ই প্ৰগতিৰ পথত বাধা দিয়ে, তেন্তে সেইটো বৰ্জন কৰিবলৈ মনোবল ৰাখিব লাগিব। তৃতীয়তে, পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা আৰু পৰ্যবেক্ষণৰ অভ্যাস বঢ়াব লাগিব – ‘চাব, কৰিব, বুজিব’ ৰীতিৰে শিকিব লাগিব। চতুৰ্থত, পঢ়াশুনা, বিজ্ঞান-আলোচনী, ভাল ৱেবছাইট আৰু পুথি-পত্ৰৰ যোগেদি জ্ঞানৰ পৰিসৰ বঢ়াব লাগিব।
লেখকৰ দৃষ্টিত শিক্ষাৰ ভূমিকা ইয়াত আটাইতকৈ ডাঙৰ। বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয়, পৰিয়াল আৰু গণমাধ্যমে শিশুসকলৰ মনত সৰুৰে পৰাই অনুসন্ধিৎসা, যুক্তিনিৰ্ভৰ চিন্তা আৰু সহিষ্ণুতাৰ বীজ ৰোপণ কৰিব লাগিব। তেতিয়াহে এটি যুক্তিনিৰ্ভৰ, সহনশীল আৰু প্ৰগতিশীল সমাজ গঢ়ি উঠিব। কোপাৰনিকাছ, গেলিলিও, নিউটন, আইনষ্টাইন, চি. ভি. ৰমন আদি বিজ্ঞানীয়ে নিজৰ মুকলি মন আৰু অনুসন্ধিৎসাৰ বলত পৃথিৱীৰ চেহেৰাই সলনি কৰি দিছিল। ভাৰতৰ মেঘনাদ সাহা, ছত্যেন্দ্ৰনাথ বছু, জগদীশচন্দ্ৰ বছু, ৰমনুজান প্ৰভৃতি বিজ্ঞানীৰ অৱদানেও পৃথিৱীৰ বিজ্ঞানক চহকী কৰিছে। আমিও যদি বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়িব পাৰোঁ, তেন্তে অসমৰ আৰু ভাৰতৰ ভৱিষ্যত নিশ্চয়কৈ উজ্জ্বল হ’ব।
Summary
‘How Can We Develop Scientific Mindset’ is an essay by Dr. Dineshchandra Goswami, taken from his book ‘Boigyanik Mon Boigyanik Manoshikota’. The author explains that science is the systematic method used to unravel the mysteries of the universe, and the most valuable contribution of science is not its inventions alone but the scientific way of thinking, attitude and methodology that liberate human beings from blind beliefs and superstitions. A scientific mindset means looking at every event, problem or claim through the lens of reason, examining cause-and-effect relationships, asking questions, observing, experimenting and arriving at conclusions only on the basis of evidence. At the heart of this mindset lies an ‘open mind’ – the willingness to give up old ideas when new evidence appears, and the courage to admit one’s mistakes. The essay points out several superstitions still prevalent in our society, such as believing that smallpox is caused by the wrath of a deity, that diseases can be cured by magic, that toothache is caused by worms inside the tooth, that helpless women are witches, or that medicines seen in dreams have curative power. Science has shown that smallpox is caused by a virus and similar rational explanations exist for other phenomena. To build a scientific mindset, one must develop the habit of questioning, observation, experimentation, study and reading; one must not cling to a custom merely because it is old or ancestral if it harms progress. The author stresses the role of education, family and media in nurturing scientific temper from childhood. He cites Copernicus, Galileo, Newton, Einstein, C. V. Raman, Meghnad Saha, J. C. Bose and Ramanujan as examples whose open minds and inquisitive spirit transformed the world. A society guided by scientific mindset, the author concludes, will always be tolerant, rational and progressive.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
১। ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ প্ৰবন্ধটোৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ প্ৰবন্ধটোৰ লেখক ড° দীনেশচন্দ্ৰ গোস্বামী।
২। প্ৰবন্ধটো কোনখন গ্ৰন্থৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ প্ৰবন্ধটো ড° দীনেশচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ ‘বৈজ্ঞানিক মন বৈজ্ঞানিক মানসিকতা’ গ্ৰন্থৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হৈছে।
৩। বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ৰহস্য উদ্ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোক কি বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ৰহস্য উদ্ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোক ‘বিজ্ঞান’ বুলি কোৱা হয়।
৪। বসন্ত ৰোগৰ বিজ্ঞানসন্মত কাৰণ কি?
উত্তৰঃ বসন্ত ৰোগৰ বিজ্ঞানসন্মত কাৰণ হৈছে এক বিশেষ প্ৰকাৰৰ ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণ।
৫। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ মূলত কি থাকে?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ মূলত থাকে এটি ‘মুকলি মন’ (open mind)।
৬। ‘মুকলি মন’ মানে কি?
উত্তৰঃ ‘মুকলি মন’ মানে আকোঁৰগোজ নহৈ নতুন তথ্য, নতুন প্ৰমাণৰ ওপৰত নতুন সিদ্ধান্ত ল’ব পৰা মনোবৃত্তি।
৭। যাদু-মন্ত্ৰৰে ৰোগ নিৰাময় সম্ভৱনে?
উত্তৰঃ নহয়, যাদু-মন্ত্ৰৰে ৰোগ নিৰাময় সম্ভৱ নহয়; প্ৰতিটো ৰোগৰ এটা বৈজ্ঞানিক কাৰণ আছে।
৮। আদিম মানুহে কেনেদৰে জুইৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ আদিম মানুহে শিলত শিল দলিয়াই ফিৰিঙ দেখি পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ মাধ্যমে জুইৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
৯। লেখকে সম্পাদনা কৰা বিজ্ঞান বিষয়ক আলোচনীৰ নাম কি?
উত্তৰঃ লেখকে সম্পাদনা কৰা বিজ্ঞান বিষয়ক আলোচনীৰ নাম ‘দৃষ্টি’।
১০। বিজ্ঞানৰ প্ৰকৃত মূল্যৱান অৱদান কি?
উত্তৰঃ বিজ্ঞানৰ প্ৰকৃত মূল্যৱান অৱদান হৈছে বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা, মনোভাৱ আৰু পদ্ধতি, যিয়ে মানুহক অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা মুক্ত কৰে।
১১। অনুসন্ধিৎসা মানে কি?
উত্তৰঃ অনুসন্ধিৎসা মানে কোনো বিষয় জানিবৰ বাবে মনত উদয় হোৱা অহৰহ আগ্ৰহ বা কৌতূহল।
১২। বৈজ্ঞানিক চিন্তাৰ মূল আধাৰ কি?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক চিন্তাৰ মূল আধাৰ হৈছে কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক, পৰ্যবেক্ষণ আৰু প্ৰমাণসিদ্ধ যুক্তি।
১৩। লেখকৰ মতে দাঁতৰ বিষৰ আচল কাৰণ কি?
উত্তৰঃ দাঁতৰ বিষৰ আচল কাৰণ দাঁতৰ ভিতৰৰ পোক নহয়; ই বেক্টেৰিয়াৰ আক্ৰমণৰ ফলত হোৱা ক্ষয় বা সংক্ৰমণ।
১৪। ডাইনী বিশ্বাসৰ ফলত সমাজত কি ক্ষতি হয়?
উত্তৰঃ ডাইনী বিশ্বাসৰ ফলত নিৰপৰাধ মহিলাসকলে অত্যাচাৰ আৰু কেতিয়াবা মৃত্যুৰো সন্মুখীন হ’ব লগা হয়।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২ – ৩ নম্বৰ)
১। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা মানে কি?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক মানসিকতা মানে যিকোনো বিষয়, ঘটনা বা সমস্যাক যুক্তিৰ চকুৰে চাই কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক বিচাৰি প্ৰমাণৰ ভিত্তিত সিদ্ধান্ত লোৱাৰ মনোবৃত্তি। এই মানসিকতাত মুকলি মন, অনুসন্ধিৎসা আৰু কুসংস্কাৰৰ পৰা মুক্ত হৈ চিন্তা কৰাৰ ক্ষমতা থাকে।
২। ‘মুকলি মন’ৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ বিজ্ঞানৰ গোটেই পদ্ধতিতে এই ‘মুকলি মন’ৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। মুকলি মন থাকিলেহে মানুহে পুৰণি ভ্ৰান্ত ধাৰণাবোৰ ত্যাগ কৰি নতুন প্ৰমাণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নতুন সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে। আকোঁৰগোজ মনে কেতিয়াও বিজ্ঞানৰ প্ৰগতিত অৰিহণা যোগাব নোৱাৰে।
৩। বিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা লেখকৰ ভাষাত দিয়া।
উত্তৰঃ লেখকৰ ভাষাত – “আমাৰ এই বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডখনৰ ৰহস্য উদ্ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোৱেই হৈছে বিজ্ঞান।” বিজ্ঞানে পৰ্যবেক্ষণ, পৰীক্ষা আৰু যুক্তিৰ মাধ্যমে প্ৰাকৃতিক নিয়মবোৰ আৱিষ্কাৰ কৰে।
৪। ‘সপোনত পোৱা ঔষধ’ ব্যৱহাৰ কিয় অনুচিত?
উত্তৰঃ সপোনত পোৱা ঔষধৰ কোনো বৈজ্ঞানিক ভিত্তি নাথাকে। তাৰ ৰাসায়নিক উপাদান, গুণাগুণ আৰু পাৰ্শ্বক্ৰিয়াৰ বিষয়ে কোনো জ্ঞান নাথাকে। এনে ঔষধ ব্যৱহাৰ কৰিলে ৰোগীৰ স্বাস্থ্যৰ অধিক ক্ষতি হোৱাৰ আশংকা থাকে।
৫। ভূত-প্ৰেতৰ কথা বিজ্ঞানে কেনেকৈ ব্যাখ্যা কৰে?
উত্তৰঃ বিজ্ঞানৰ মতে ভূত-প্ৰেত বুলি একো নাই। প্ৰাচীন কালৰ মানুহে প্ৰাকৃতিক ঘটনাবোৰ বুজি নোপোৱাৰ বাবে অলৌকিক শক্তিৰ কথা ভাবি লৈছিল। আজি বিজ্ঞানৰ অগ্ৰগতিয়ে দেখুৱাইছে যে এই ঘটনাবোৰৰ পিছত প্ৰাকৃতিক, মনোবৈজ্ঞানিক বা স্নায়ৱিক কাৰণ থাকে।
৬। আদিম মানুহে জুই কেনেকৈ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?
উত্তৰঃ আদিম মানুহে শিলত শিল দলিয়োৱাৰ সময়ত ফিৰিঙ ওলোৱা দেখি ক্ৰমাত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা চলাইছিল। বাৰে বাৰে চেষ্টা কৰি অভিজ্ঞতাৰ মাধ্যমে শেষত জুই উৎপন্ন কৰাৰ কৌশল আয়ত্ত কৰিছিল। এই অনুসন্ধিৎসা আৰু পৰ্যবেক্ষণেই বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ পথ দেখুৱালে।
৭। ডাইনী বিশ্বাসক বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিৰে কেনেকৈ চাব লাগে?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিৰে চালে ডাইনী বুলি একো নাই। ই অজ্ঞতা, কুসংস্কাৰ আৰু সমাজৰ পশ্চাৎপদতাৰ ফল। মহিলাসকলক ডাইনী আখ্যা দি কৰা অত্যাচাৰ মানৱতাৰ বিৰুদ্ধে ঘোৰ অপৰাধ। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই এনে কুসংস্কাৰ দূৰ কৰি সমাজত সহিষ্ণুতা বঢ়াব পাৰে।
৮। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়াত শিক্ষাৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ শিক্ষাই হৈছে বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়াৰ মূল মাধ্যম। বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয়, পৰিয়াল আৰু গণমাধ্যমে শিশুসকলৰ মনত সৰুৰে পৰাই অনুসন্ধিৎসা, যুক্তিনিৰ্ভৰ চিন্তা আৰু পৰীক্ষা-পৰ্যবেক্ষণৰ অভ্যাস গঢ়ি তুলিব লাগে। বিজ্ঞান-আলোচনী আৰু পুথিপাঠেও মন মুকলি কৰাত সহায় কৰে।
৯। সমাজত প্ৰচলিত তিনিটা অন্ধবিশ্বাসৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ (ক) বসন্ত ৰোগ দেৱী-দেৱতাৰ ৰোষৰ ফল বুলি ভৱা; (খ) দুখীয়া তিৰোতাক ডাইনী আখ্যা দি অত্যাচাৰ কৰা; (গ) তাবিজ-বিভূতি বা যাদু-মন্ত্ৰৰে ৰোগ নিৰাময় হ’ব বুলি বিশ্বাস কৰা।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৪ – ৫ নম্বৰ)
১। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ স্বৰূপ আৰু বৈশিষ্ট্যবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ড° দীনেশচন্দ্ৰ গোস্বামীৰ মতে বৈজ্ঞানিক মানসিকতা মানে যিকোনো বিষয়ক যুক্তিৰ চকুৰে চাই কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক উদ্ঘাটন কৰি প্ৰমাণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সিদ্ধান্ত লোৱাৰ মনোবৃত্তি। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল – (ক) যুক্তিনিৰ্ভৰ চিন্তা, (খ) মুকলি মন বা open mind, (গ) অনুসন্ধিৎসা বা জনাৰ আগ্ৰহ, (ঘ) কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক বিচৰা প্ৰৱণতা, (ঙ) প্ৰমাণসিদ্ধ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ, (চ) কুসংস্কাৰৰ পৰা মুক্তি, (ছ) ভুল স্বীকাৰ কৰাৰ সাহস আৰু (জ) সহিষ্ণুতা। এই বৈশিষ্ট্যবোৰ থাকিলেহে মানুহে নতুন জ্ঞান সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু সমাজক প্ৰগতিৰ পথত আগুৱাই নিব পাৰে।
২। ‘মুকলি মন’ৰ অৰ্থ আৰু গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ‘মুকলি মন’ মানে আকোঁৰগোজ নহৈ নতুন তথ্য আৰু নতুন প্ৰমাণৰ ভিত্তিত নতুন সিদ্ধান্ত ল’ব পৰা মনোবৃত্তি। লেখকে কৈছে – “বিজ্ঞানৰ গোটেই পদ্ধতিটোতে এই মুকলি মনটোৰ গুৰুত্ব বৰ বেছি।” পুৰণি কথাত আঁকোৰগোজ হৈ থাকিলে নতুন জ্ঞান গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি। কোপাৰনিকাছে যেতিয়া পৃথিৱীয়ে সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰে বুলি ক’লে, তেতিয়া বহু পণ্ডিতে পুৰণি ধাৰণা এৰিব নোৱাৰি বিৰোধিতা কৰিছিল। কিন্তু গেলিলিও, কেপলাৰ আদি বিজ্ঞানীয়ে মুকলি মনেৰে নতুন প্ৰমাণ গ্ৰহণ কৰি বিজ্ঞানক আগুৱাই নিলে। মুকলি মনে ব্যক্তিৰ ভিতৰত বিনয়, প্ৰশ্ন কৰাৰ সাহস আৰু ভুল স্বীকাৰ কৰাৰ মনোবল গঢ়ি তোলে।
৩। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়াৰ উপায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ লেখকে বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়াৰ কেইবাটাও উপায় উল্লেখ কৰিছে – (ক) প্ৰতিটো বিষয়ক প্ৰশ্ন কৰাৰ অভ্যাস কৰিব লাগিব। ‘কিয়’, ‘কিদৰে’, ‘কাৰণ কি’ আদি প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিব লাগিব। (খ) পৰ্যবেক্ষণ আৰু পৰীক্ষা-নিৰীক্ষাৰ অভ্যাস কৰিব লাগিব। (গ) কেৱল প্ৰাচীন বুলি বা পূৰ্বপুৰুষে চলাই অহা বুলিয়েই কোনো ক্ষতিকাৰক প্ৰথা ধৰি ৰখা উচিত নহয়। (ঘ) বিজ্ঞান-আলোচনী, ভাল পুথি, ছবি, তথ্যচিত্ৰ আদিৰ মাধ্যমেদি জ্ঞানৰ পৰিসৰ বঢ়াব লাগিব। (ঙ) কাৰ্য-কাৰণ সম্পৰ্ক বুজাৰ চেষ্টা কৰিব লাগিব। (চ) মুকলি মন ৰাখি ভুল স্বীকাৰ কৰিবলৈ মনোবল গঢ়ি তুলিব লাগিব। (ছ) সৰুৰে পৰাই শিশুৰ মনত যুক্তিনিৰ্ভৰ চিন্তা ৰোপণ কৰিব লাগিব। শিক্ষা, পৰিয়াল আৰু গণমাধ্যমে এই কামত আগভাগ ল’ব লাগিব।
৪। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই সমাজৰ প্ৰগতিত কেনেদৰে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই সমাজত যুক্তিবাদী চিন্তাৰ প্ৰসাৰ ঘটাই কেইবাটাও দিশৰ পৰা প্ৰগতিত অৰিহণা যোগায়। প্ৰথমে, ই কুসংস্কাৰ আৰু অন্ধবিশ্বাস দূৰ কৰে – ডাইনী হত্যা, ভূত-প্ৰেতৰ ভয়, যাদু-মন্ত্ৰৰে ৰোগ-নিৰাময় আদি অপ্ৰথা ক্ৰমান্বয়ে নাইকিয়া হয়। দ্বিতীয়তে, ই কৃষি, চিকিৎসা, যোগাযোগ আদি ক্ষেত্ৰত উন্নত প্ৰযুক্তি গ্ৰহণ কৰিবলৈ মানুহক উৎসাহ যোগায়। তৃতীয়তে, ই কৰ্মে আস্থা গঢ়ি তোলে – ভাগ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰি পৰিশ্ৰম আৰু পৰিকল্পনাৰে জীৱনৰ সমস্যা সমাধান কৰিব শিকায়। চতুৰ্থত, ই সহনশীল আৰু সহানুভূতিশীল সমাজ গঢ়ি তোলে, কাৰণ মুকলি মনৰ মানুহে অইনৰ মত শুনি যুক্তিৰ ভিত্তিত গ্ৰহণ-বৰ্জন কৰিব জানে। এনেদৰে বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই সমাজত প্ৰগতি, ন্যায় আৰু মানৱতাৰ দিশলৈ লৈ যায়।
৫। লেখকে সমাজত প্ৰচলিত যিবোৰ অন্ধবিশ্বাসৰ কথা উল্লেখ কৰিছে সেইবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ লেখকে আমাৰ সমাজত বহল ৰূপত প্ৰচলিত কেইবাটাও অন্ধবিশ্বাসৰ কথা সবিশেষে উল্লেখ কৰিছে। (ক) বসন্ত ৰোগ দেৱী-দেৱতাৰ ৰোষৰ ফল বুলি ভৱা – বিজ্ঞানে প্ৰমাণ কৰিছে যে ই এক বিশেষ প্ৰকাৰৰ ভাইৰাছৰ সংক্ৰমণ। (খ) যাদু-মন্ত্ৰৰে ৰোগ নিৰাময় – ৰোগৰ আচল কাৰণ বেক্টেৰিয়া, ভাইৰাছ, পুষ্টিহীনতা আদি; মন্ত্ৰৰে কেতিয়াও ৰোগ ভাল নহয়। (গ) দাঁতৰ ভিতৰত পোক থকা – দাঁতৰ বিষৰ আচল কাৰণ বেক্টেৰিয়াজনিত ক্ষয়। (ঘ) ডাইনী বিশ্বাস – দুখীয়া তিৰোতাক ডাইনী আখ্যা দি অত্যাচাৰ কৰা সম্পূৰ্ণ অমানৱীয় কুসংস্কাৰ। (ঙ) ভূত-প্ৰেতৰ ভয় – প্ৰাকৃতিক, মনোবৈজ্ঞানিক ঘটনা বুজি নোপোৱাৰ ফল। (চ) সপোনত পোৱা ঔষধ – বৈজ্ঞানিক ভিত্তি নথকা ঔষধে স্বাস্থ্যৰ ক্ষতিহে কৰে। (ছ) তাবিজ-বিভূতি – ৰোগ নিৰাময়ৰ বাবে অপ্ৰমাণিত উপায়। লেখকে কৈছে যে এই অন্ধবিশ্বাসবোৰ দূৰ কৰিবলৈ আমি বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়ি তুলিব লাগিব।
৬। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়াত বিজ্ঞানীসকলৰ অৱদান উল্লেখ কৰি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্ব বিজ্ঞান ইতিহাসৰ পৰা ভাৰতৰ বিজ্ঞানীলৈকে বহুতে নিজৰ মুকলি মন আৰু অনুসন্ধিৎসাৰ বলত বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ আদৰ্শ স্থাপন কৰিছে। কোপাৰনিকাছে পৃথিৱী সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰে বুলি কৈ পুৰণি বিশ্বাস ভাঙিছিল। গেলিলিওৱে দূৰবীক্ষণেৰে আকাশ পৰ্যবেক্ষণ কৰি বহু নতুন তথ্য উদ্ঘাটন কৰিছিল। নিউটনে গুৰুত্বাকৰ্ষণ আৰু গতিৰ নিয়ম সূত্ৰবদ্ধ কৰি প্ৰাকৃতিক বিজ্ঞানৰ ভেটি দিলে। আইনষ্টাইনৰ আপেক্ষিকতাবাদ আৰু ইউৰি গাগাৰিন আদিৰ মহাকাশ যাত্ৰাই বিজ্ঞানৰ সীমা সম্প্ৰসাৰিত কৰিলে। ভাৰতত চি. ভি. ৰমন, মেঘনাদ সাহা, ছত্যেন্দ্ৰনাথ বছু, জগদীশচন্দ্ৰ বছু, ৰমনুজান, এ. পি. জে. আব্দুল কালাম প্ৰভৃতিয়ে দেখুৱাইছে যে দৃঢ় ইচ্ছাশক্তি আৰু বৈজ্ঞানিক মনোভাৱেৰে যিকোনো লক্ষ্য আয়ত্ত কৰিব পাৰি। এনে বিজ্ঞানীসকলৰ জীৱনে আজিৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীক বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়াত প্ৰেৰণা যোগাব পাৰে।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| মানসিকতা | মনোভাৱ, চিন্তা কৰাৰ ৰীতি |
| মুকলি মন | উদাৰ চিন্তাৰ মন; নতুন কথা গ্ৰহণ কৰিব পৰা মন |
| অনুসন্ধিৎসা | জনাৰ আগ্ৰহ, কৌতূহল |
| উদ্ঘাটন | খুলি দেখা, ৰহস্য মুকলি কৰা |
| কাৰ্য-কাৰণ | কাম আৰু তাৰ কাৰণৰ সম্পৰ্ক |
| পৰ্যবেক্ষণ | মনোযোগেৰে চাই বুজা |
| পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা | বাৰে বাৰে চাই-যাচি প্ৰমাণ লোৱা |
| অন্ধবিশ্বাস | যুক্তিহীন, প্ৰমাণহীন বিশ্বাস |
| কুসংস্কাৰ | সমাজত শিপাই থকা ভ্ৰান্ত প্ৰথা |
| আকোঁৰগোজ | একে কথাত গজি ৰোৱা; পুৰণিতে আবদ্ধ |
| প্ৰমাণসিদ্ধ | প্ৰমাণৰ ভিত্তিত প্ৰতিষ্ঠিত |
| সহিষ্ণুতা | সহন কৰাৰ গুণ |
| ব্ৰহ্মাণ্ড | সমগ্ৰ বিশ্ব |
| প্ৰগতি | আগবঢ়া, উন্নতি |
| আকস্মিক | হঠাৎ ঘটা |
| সম্পাদনা | আলোচনী/গ্ৰন্থ প্ৰকাশৰ দায়িত্ব ল’ব |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Questions)
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ প্ৰবন্ধটোৰ লেখক—
(ক) হোমেন বৰগোহাঞি (খ) ড° দীনেশচন্দ্ৰ গোস্বামী (গ) ড° ভূপেন হাজৰিকা (ঘ) ড° বাণীকান্ত কাকতি
উত্তৰঃ (খ) ড° দীনেশচন্দ্ৰ গোস্বামী।
২। প্ৰবন্ধটো কোনখন গ্ৰন্থৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা হৈছে?
(ক) বিজ্ঞান প্ৰৱেশ (খ) বিজ্ঞান জগৎ (গ) বৈজ্ঞানিক মন বৈজ্ঞানিক মানসিকতা (ঘ) দৃষ্টি
উত্তৰঃ (গ) বৈজ্ঞানিক মন বৈজ্ঞানিক মানসিকতা।
৩। লেখকে সম্পাদনা কৰা বিজ্ঞান বিষয়ক আলোচনীৰ নাম—
(ক) দৃষ্টি (খ) প্ৰান্তিক (গ) মৌচাক (ঘ) বিজ্ঞানিকা
উত্তৰঃ (ক) দৃষ্টি।
৪। বসন্ত ৰোগৰ বিজ্ঞানসন্মত কাৰণ—
(ক) দেৱীৰ ৰোষ (খ) ভাইৰাছ (গ) বেক্টেৰিয়া (ঘ) ফাংগাছ
উত্তৰঃ (খ) ভাইৰাছ।
৫। আদিম মানুহে জুই আৱিষ্কাৰ কৰিছিল—
(ক) দেৱতাৰ পৰা পাই (খ) সপোনত পাই (গ) শিলত শিল দলিয়াই (ঘ) আকস্মিকভাৱে
উত্তৰঃ (গ) শিলত শিল দলিয়াই।
৬। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ মূলত কি থাকে?
(ক) আকোঁৰগোজ মন (খ) মুকলি মন (গ) ভয় (ঘ) বিশ্বাস
উত্তৰঃ (খ) মুকলি মন।
৭। বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ৰহস্য উদ্ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোক কোৱা হয়—
(ক) ধৰ্ম (খ) দৰ্শন (গ) বিজ্ঞান (ঘ) সাহিত্য
উত্তৰঃ (গ) বিজ্ঞান।
৮। বিজ্ঞানৰ প্ৰকৃত মূল্যৱান অৱদান হৈছে—
(ক) যন্ত্ৰ-পাতি (খ) ৰকেট (গ) বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা আৰু মনোভাৱ (ঘ) চিকিৎসা
উত্তৰঃ (গ) বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা আৰু মনোভাৱ।
৯। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ এটি প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল—
(ক) ভাগ্যত বিশ্বাস (খ) যুক্তিনিৰ্ভৰ চিন্তা (গ) আকোঁৰগোজালি (ঘ) ভয়
উত্তৰঃ (খ) যুক্তিনিৰ্ভৰ চিন্তা।
১০। তলৰ কোনটো অন্ধবিশ্বাস?
(ক) প্ৰতিষেধক টীকা (খ) ডাইনী বিশ্বাস (গ) পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা (ঘ) পৰ্যবেক্ষণ
উত্তৰঃ (খ) ডাইনী বিশ্বাস।
১১। ‘অনুসন্ধিৎসা’ৰ অৰ্থ—
(ক) ভয় (খ) জনাৰ আগ্ৰহ (গ) অলসতা (ঘ) সন্দেহ
উত্তৰঃ (খ) জনাৰ আগ্ৰহ।
১২। ‘মুকলি মন’ৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ—
(ক) Free Mind (খ) Open Mind (গ) Closed Mind (ঘ) Light Mind
উত্তৰঃ (খ) Open Mind।
১৩। বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়াৰ মূল মাধ্যম—
(ক) ৰাজনীতি (খ) শিক্ষা (গ) ব্যৱসায় (ঘ) ক্ৰীড়া
উত্তৰঃ (খ) শিক্ষা।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১। ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ প্ৰবন্ধটোৰ লেখক ____।
উত্তৰঃ ড° দীনেশচন্দ্ৰ গোস্বামী।
২। বিশ্বব্ৰহ্মাণ্ডৰ ৰহস্য উদ্ঘাটনৰ ব্যৱস্থাটোৱেই হৈছে ____।
উত্তৰঃ বিজ্ঞান।
৩। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ মূলত থাকে ____ মন।
উত্তৰঃ মুকলি।
৪। বসন্ত ৰোগৰ বৈজ্ঞানিক কাৰণ হৈছে ____।
উত্তৰঃ ভাইৰাছ সংক্ৰমণ।
৫। লেখকে সম্পাদনা কৰা বিজ্ঞান বিষয়ক আলোচনীৰ নাম ____।
উত্তৰঃ দৃষ্টি।
৬। আদিম মানুহে শিলত শিল দলিয়াই ____ৰ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।
উত্তৰঃ জুই।
৭। ____ মানসিকতাই অন্ধবিশ্বাসৰ পৰা সমাজক মুক্ত কৰে।
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক।
৮। ____ গ্ৰন্থৰ পৰা প্ৰবন্ধটো সংকলিত।
উত্তৰঃ বৈজ্ঞানিক মন বৈজ্ঞানিক মানসিকতা।
সঁচা/মিছা নিৰ্ণয় কৰা
১। বৈজ্ঞানিক মানসিকতাই অন্ধবিশ্বাস দূৰ কৰে।
উত্তৰঃ সঁচা।
২। তাবিজ-বিভূতিৰে যিকোনো ৰোগ নিৰাময় হয়।
উত্তৰঃ মিছা।
৩। পুৰণি ধাৰণা পৰিৱৰ্তন কৰা বিজ্ঞানৰ এক বৈশিষ্ট্য।
উত্তৰঃ সঁচা।
৪। বসন্ত ৰোগ দেৱীৰ ৰোষৰ ফল।
উত্তৰঃ মিছা।
৫। ‘মুকলি মন’ মানে আকোঁৰগোজ নোহোৱা মনোবৃত্তি।
উত্তৰঃ সঁচা।
৬। ভূত-প্ৰেতৰ অস্তিত্ব বিজ্ঞানে প্ৰমাণ কৰিছে।
উত্তৰঃ মিছা।
৭। অনুসন্ধিৎসা বৈজ্ঞানিক মানসিকতাৰ এটি প্ৰধান উপাদান।
উত্তৰঃ সঁচা।
৮। বিজ্ঞান-আলোচনী পঢ়াই বৈজ্ঞানিক মানসিকতা গঢ়াত সহায় কৰে।
উত্তৰঃ সঁচা।
লেখকৰ চমু পৰিচয়
ড° দীনেশচন্দ্ৰ গোস্বামী অসমৰ এজন বিশিষ্ট বিজ্ঞান প্ৰৱক্তা, প্ৰবন্ধকাৰ আৰু গৱেষক। ভৌতিক বিজ্ঞানত উচ্চ ডিগ্ৰী লাভ কৰি তেওঁ দীৰ্ঘদিন ধৰি অধ্যাপনাৰ লগতে বিজ্ঞান-প্ৰচাৰৰ কামত আত্মনিয়োগ কৰি আহিছে। অসমীয়াত বিজ্ঞান-চিন্তা আৰু যুক্তিনিৰ্ভৰ মানসিকতাৰ প্ৰচাৰত তেওঁৰ অৱদান অতুলনীয়। তেওঁ সম্পাদিত বিজ্ঞান বিষয়ক আলোচনী ‘দৃষ্টি’য়ে বিজ্ঞান-জ্ঞানক ৰাইজৰ মাজলৈ লৈ যোৱাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। তেওঁৰ উল্লেখযোগ্য গ্ৰন্থসমূহৰ ভিতৰত ‘বৈজ্ঞানিক মন বৈজ্ঞানিক মানসিকতা’, ‘বিজ্ঞানৰ পথ’, ‘মহাকাশৰ ৰহস্য’ আদি অন্যতম। সৰল ভাষা, যুক্তিনিৰ্ভৰ উপস্থাপন আৰু সমাজক কুসংস্কাৰৰ পৰা মুক্ত কৰাৰ প্ৰচেষ্টাই তেওঁৰ লেখনীৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য। ‘বৈজ্ঞানিক মানসিকতা কিদৰে গঢ়িব পাৰোঁ’ প্ৰবন্ধটো ছাত্ৰ-ছাত্ৰীৰ মাজত যুক্তিনিৰ্ভৰ চিন্তাধাৰাৰ বীজ ৰোপণ কৰাৰ এক উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন।