Class 12 Assamese Chapter 6: মূল্যবোধৰ শিক্ষা — সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ASSEB (Assam State School Education Board) দ্বাৰা প্ৰচাৰিত উচ্চতৰ মাধ্যমিক দ্বিতীয় বাৰ্ষিক (Class 12) অসমীয়া (MIL) পাঠ্যপুথি সাহিত্য সৌৰভৰ ষষ্ঠ পাঠ “মূল্যবোধৰ শিক্ষা”ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিস্তৃত প্ৰশ্নোত্তৰ-সংকলন ইয়াত উপস্থাপন কৰা হৈছে। প্ৰৱন্ধটিৰ লেখক ড° দুলুমণি গোস্বামী। তেখেতৰ এই প্ৰৱন্ধত মূল্যবোধৰ অৰ্থ, প্ৰকাৰ, প্ৰয়োজনীয়তা আৰু ব্যক্তি, পৰিয়াল, বিদ্যালয় তথা সমাজত মূল্যবোধৰ শিক্ষাৰ ভূমিকাৰ ওপৰত পৰিপূৰ্ণ আলোচনা আগবঢ়োৱা হৈছে। এই আলোচনা ASSEB-ৰ পৰীক্ষাৰ বাবে অতি উপযোগী হ’ব।
সাৰাংশ
ড° দুলুমণি গোস্বামীৰ ‘মূল্যবোধৰ শিক্ষা’ প্ৰৱন্ধটো আধুনিক সমাজত ক্ৰমে হেৰাই যোৱা মূল্যবোধৰ পুনৰুদ্ধাৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ আহ্বান। লেখকে ক’ব খুজিছে যে প্ৰাচীন ভাৰতৰ গুৰুকুল-আশ্ৰম কেন্দ্ৰিক শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰেই আছিল মূল্যবোধ। তেতিয়াৰ শিক্ষাত জ্ঞান-অৰ্জনৰ লগতে ছাত্ৰক চৰিত্ৰৱান, নৈতিক আৰু সামাজিক দায়িত্বশীল মানুহ হিচাপে গঢ়ি তোলা হৈছিল। কিন্তু আধুনিক বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ যুগত এই মৌলিক উদ্দেশ্য বহু পৰিমাণে গৌণ হৈ পৰিছে।
প্ৰথম ভাগত লেখকে ‘মূল্য’ আৰু ‘মূল্যবোধ’ শব্দৰ ব্যুৎপত্তি বিশ্লেষণ কৰিছে। প্ৰথম অৱস্থাত ‘মূল্য’ শব্দটো অৰ্থনৈতিক উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ হৈছিল— দ্ৰব্যৰ বিনিময় মূল্য বুজাবলৈ। পিছত ই দাৰ্শনিক, মনোবৈজ্ঞানিক আৰু সামাজিক ক্ষেত্ৰলৈ সম্প্ৰসাৰিত হ’ল। ‘নৈতিক’ শব্দৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ ‘Moral’-ৰ উৎপত্তি লেটিন ভাষাৰ ‘Mores’ বা ‘Moralis’ শব্দৰ পৰা হৈছে, যাৰ অৰ্থ আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু লোকাচাৰ। সহজ অৰ্থত মূল্যবোধ হ’ল মানুহৰ জীৱনৰ সেই পথনিৰ্দেশনাকাৰী নীতি, যিয়ে দৈহিক, মানসিক, নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক উন্নতি সাধনৰ লগতে সমাজৰ কল্যাণো সাধন কৰে।
দ্বিতীয় ভাগত মূল্যবোধৰ প্ৰকাৰ-ভেদ আলোচনা কৰা হৈছে। আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলে তিনিটা চিৰন্তন মূল্যবোধ স্বীকাৰ কৰে— সত্যম, শিৱম আৰু সুন্দৰম (Truth, Goodness and Beauty)। এই তিনিটাকে ‘মূল্যবোধৰ ত্ৰিনীতি’ বুলি কোৱা হয় আৰু ভাৰতীয় দৰ্শনৰ আধাৰশিলাও ইহঁতেই। আনহাতে ভাৰতীয় দৰ্শনে মানৱ জীৱনৰ চাৰিটা পুৰুষাৰ্থ হিচাপে ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষক উল্লেখ কৰিছে। প্ৰকৃতিবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে মূল্যবোধ পদাৰ্থনিৰ্ভৰ আৰু পৰিৱেশৰ লগত সলনি হয়, আৰু প্ৰয়োগবাদীসকলে কোনো চিৰন্তন মূল্যবোধৰ অস্তিত্ব নুমানে— তেওঁলোকৰ মতে মূল্যবোধ সমাজ-কেন্দ্ৰিক আৰু পৰিৱৰ্তনশীল। ব্যৱহাৰিক দৃষ্টিৰে মূল্যবোধক চাৰিটা প্ৰধান শ্ৰেণীত ভগাব পাৰি— নৈতিক মূল্যবোধ, সামাজিক মূল্যবোধ, আধ্যাত্মিক মূল্যবোধ আৰু নান্দনিক (সৌন্দৰ্যবোধ) মূল্যবোধ। ইয়াৰ লগতে অৰ্থনৈতিক, সাংস্কৃতিক আৰু ধৰ্মীয় মূল্যবোধৰো সম্পূৰ্ণ স্বীকৃতি আছে।
নৈতিক মূল্যবোধৰ অৰ্থ হ’ল— সমাজত গ্ৰহণযোগ্য আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ নীতিমালা, যেনে সত্যবাদিতা, ন্যায়পৰায়ণতা, পৰোপকাৰ, ক্ষমা, কৰুণা, দায়িত্ববোধ ইত্যাদি। মনোবিজ্ঞানীসকলে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ চাৰিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য চিনাক্ত কৰিছে— পৰোপকাৰিতা, দায়িত্ববোধ, নৈতিক স্বতন্ত্ৰতা আৰু যুক্তিনিষ্ঠতা। সামাজিক মূল্যবোধ হ’ল— সমাজজীৱন সুস্থিৰ আৰু সুখৰ কৰি ৰাখিবলৈ প্ৰয়োজনীয় নিয়ম-নীতি, পাৰস্পৰিক সহযোগিতা, ভাতৃত্ববোধ, সাম্য, বন্ধুত্ব আৰু ৰাষ্ট্ৰপ্ৰেম। আধ্যাত্মিক মূল্যবোধে ব্যক্তিৰ আত্মা আৰু মনৰ পৰিশুদ্ধি, ঈশ্বৰভক্তি, প্ৰেম-কৰুণা, ত্যাগ আৰু আত্মসংযমৰ প্ৰতি গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। সাংস্কৃতিক মূল্যবোধে এজন ব্যক্তিক নিজ ভাষা, সাহিত্য, কলা, পৰম্পৰা আৰু ঐতিহ্যৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাশীল কৰি তোলে। ধৰ্মীয় মূল্যবোধে ব্যক্তিক ধৰ্মাচৰণ, সকলোৰে প্ৰতি সমান শ্ৰদ্ধা আৰু আধ্যাত্মিক জাগৰণৰ পথ দেখুৱায়। নান্দনিক বা সৌন্দৰ্যবোধ মূল্যবোধে— ‘সত্য, শিৱ আৰু সুন্দৰ’ৰ অনুধ্যান, কলা-সাহিত্য-সংগীতৰ মাজেৰে সৌন্দৰ্য উপলব্ধি কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। মহৰ্ষি টলষ্টয়ৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ ব্যক্তিনিষ্ঠ, তেওঁৰ গ্ৰহণযোগ্য ক্ষমতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; আনহাতে প্লেটোৰ মতে সৌন্দৰ্য আধ্যাত্মিক, প্ৰতিটো বস্তুতে ঐশ্বৰিক সৌন্দৰ্য নিহিত হৈ থাকে।
প্ৰৱন্ধটোৰ তৃতীয় ভাগত লেখকে মূল্যবোধৰ শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু আধাৰৰ ওপৰত আলোচনা কৰিছে। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা আৰু গৱেষণা পৰিষদে ৮৪টা মূল্যবোধ চিনাক্ত কৰিছে আৰু কোঠালী-সাপেক্ষে শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ যোগেদি কেনেদৰে এইবোৰ ছাত্ৰৰ মাজত সঞ্চাৰ কৰিব পাৰি তাৰো নিৰ্দেশনা দিছে। NCERT-ৰ অনুসৰি দহটা মৌলিক মূল্যবোধ হৈছে— সংযম, সহানুভূতি, সহযোগিতা, সাংস্কৃতিক শ্ৰদ্ধা, পৰিচ্ছন্নতা, নম্ৰতা, মানৱতা, অহিংসা, দেশপ্ৰেম আৰু সামাজিক দায়িত্ববোধ। ব্যক্তিয়ে এই মূল্যবোধবোৰ পৰিয়াল, বিদ্যালয়, সমাজ আৰু সামাজিক পৰিৱেশৰ পৰাহে আয়ত্ত কৰে। গতিকে মূল্যবোধ গঢ় দিয়াৰ ক্ষেত্ৰত পৰিয়ালৰ ভূমিকা সৰ্বপ্ৰথম— মাক-দেউতাকৰ আচৰণ, দৈনন্দিন কথা-বতৰা, পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কই শিশুৰ মনত মূল্যবোধৰ বীজ ৰোপণ কৰে। পিছত বিদ্যালয়ত শিক্ষক, পাঠ্যক্ৰম, সহপাঠী আৰু সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচীৰ মাজেৰে মূল্যবোধ অধিক বিকশিত হয়। সমাজে গণমাধ্যম, ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান, লোকউৎসৱ, সাহিত্য আৰু কলা-সংস্কৃতিৰ যোগেদি ব্যক্তিৰ মূল্যবোধৰ পুষ্টি ঘটায়।
আধুনিক বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ অগ্ৰগতি, যান্ত্ৰিক সভ্যতা, ভোগবাদী জীৱনদৃষ্টি, ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক চিন্তা, ৰাজনৈতিক দুৰ্নীতি আৰু সামাজিক অবক্ষয়ৰ ফলত মূল্যবোধৰ স্খলন ঘটিছে। হিংসা, অসত্য, অসহিষ্ণুতা, লোভ, ভ্ৰষ্টাচাৰ আৰু আত্মকেন্দ্ৰিকতা বৃদ্ধি পাইছে। এনে অৱস্থাত মূল্যবোধৰ শিক্ষা অপৰিহাৰ্য হৈ পৰিছে। মূল্যবোধৰ শিক্ষাই কেৱল ব্যক্তিৰ চৰিত্ৰ গঠনে নকৰে, ই এক সুস্থ, শান্তিপ্ৰিয়, ন্যায়পৰায়ণ আৰু মানৱতাবাদী সমাজ গঢ়াৰো আধাৰ। সেইবাবে স্কুল-কলেজৰ পাঠ্যক্ৰমত মূল্যবোধৰ শিক্ষা অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ লগতে শিক্ষাৰ প্ৰতিটো স্তৰতে এই শিক্ষাৰ অনুশীলন থকা উচিত। চূড়ান্তভাৱে লেখকে এক বাণী দিছে— মূল্যবোধৰ অভাৱে এজন ব্যক্তিক ‘কেৱল মানুহৰ আকৃতিধাৰী জন্তু’ৰে পৰিণত কৰিব পাৰে; সেইবাবে জ্ঞানৰ লগতে মূল্যবোধেও মানুহক প্ৰকৃত মানুহ কৰি তোলে।
Summary
“মূল্যবোধৰ শিক্ষা” (Value Education) by Dr. Dulumani Goswami is a thoughtful essay from the Class 12 Assamese textbook ‘Sahitya Sourav’ that examines the nature, types and necessity of values in the modern world. The author begins with the etymology — the word ‘value’ originally carried an economic meaning, while the word ‘moral’ comes from the Latin ‘mores’ or ‘moralis’ meaning customs and conduct. Values, in essence, are guiding principles that promote a person’s physical, mental, moral and spiritual development while ensuring the welfare of society. Indian philosophy is built on three eternal values — Satyam, Shivam, Sundaram (Truth, Goodness and Beauty) — known as the trinity of values, and on the four purusharthas: Dharma, Artha, Kama and Moksha. Idealist philosophers regard values as eternal and unchanging, naturalists treat them as material and environment-bound, and pragmatists see them as socially constructed and changeable. Practically, values can be classified as moral, social, cultural, religious, spiritual, economic and aesthetic. The National Council of Educational Research and Training has identified eighty-four core values, of which ten — restraint, sympathy, cooperation, cultural respect, cleanliness, humility, humanity, non-violence, patriotism and social responsibility — are widely emphasised. A child acquires values primarily from the family, then from the school through teachers, curriculum and peers, and finally from society through media, festivals, religion and culture. In the present age, scientific advancement, consumerism, political corruption and individualism have caused a steep decline in values, leading to violence, dishonesty and intolerance. Hence value education has become indispensable; it builds character in the individual and lays the foundation for a peaceful, humane and just society. The essay concludes that knowledge alone cannot make a person truly human — knowledge combined with values does.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১ নম্বৰ)
১। ‘মূল্যবোধৰ শিক্ষা’ প্ৰৱন্ধটোৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ ‘মূল্যবোধৰ শিক্ষা’ প্ৰৱন্ধটোৰ লেখক ড° দুলুমণি গোস্বামী।
২। ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰ কি আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰ আছিল মূল্যবোধ।
৩। প্ৰথম অৱস্থাত ‘মূল্য’ শব্দটো কি উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ প্ৰথম অৱস্থাত ‘মূল্য’ শব্দটো অৰ্থনৈতিক উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল।
৪। ‘নৈতিক’ শব্দটোৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ ‘Moral’ শব্দটোৰ উৎপত্তি কোন ভাষাৰ পৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ‘Moral’ শব্দটোৰ উৎপত্তি লেটিন ভাষাৰ ‘Mores’ বা ‘Moralis’ শব্দৰ পৰা হৈছে।
৫। লেটিন ভাষাৰ ‘Mores’ শব্দটোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ লেটিন ভাষাৰ ‘Mores’ শব্দটোৰ অৰ্থ আচাৰ-ব্যৱহাৰ আৰু লোকাচাৰ।
৬। মূল্যবোধৰ ‘ত্ৰিনীতি’ কি কি?
উত্তৰঃ মূল্যবোধৰ ত্ৰিনীতি হ’ল— সত্যম, শিৱম আৰু সুন্দৰম।
৭। ভাৰতীয় দৰ্শন কিহৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শন সত্যম, শিৱম আৰু সুন্দৰম— এই তিনিটা চিৰন্তন মূল্যবোধৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
৮। ভাৰতীয় দৰ্শনে মানৱ জীৱনৰ চাৰিটা পুৰুষাৰ্থ কি কি বুলি কৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনে মানৱ জীৱনৰ চাৰিটা পুৰুষাৰ্থ হিচাপে ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষৰ কথা কৈছে।
৯। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা আৰু গৱেষণা পৰিষদে কিমানটা মূল্যবোধ চিনাক্ত কৰিছে?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা আৰু গৱেষণা পৰিষদে ৮৪টা মূল্যবোধ চিনাক্ত কৰিছে।
১০। ব্যক্তিয়ে মূল্যবোধ কিহৰ পৰা আয়ত্ত কৰে?
উত্তৰঃ ব্যক্তিয়ে মূল্যবোধ পৰিয়াল, বিদ্যালয় আৰু সামাজিক পৰিৱেশৰ পৰা আয়ত্ত কৰে।
১১। মহৰ্ষি টলষ্টয়ৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ কেনে ধৰণৰ?
উত্তৰঃ মহৰ্ষি টলষ্টয়ৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ ব্যক্তিনিষ্ঠ আৰু ব্যক্তিৰ গ্ৰহণযোগ্য ক্ষমতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
১২। প্লেটোৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ কেনে ধৰণৰ?
উত্তৰঃ প্লেটোৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ আধ্যাত্মিক, প্ৰতিটো বস্তুতে ঐশ্বৰিক সৌন্দৰ্য নিহিত থাকে।
১৩। আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে মূল্যবোধ কেইটা?
উত্তৰঃ আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে মূল্যবোধ তিনিটা— সত্যম, শিৱম আৰু সুন্দৰম।
১৪। ভাৰতীয় দৰ্শনে মূল্যবোধক কেইটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শনে মূল্যবোধক চাৰিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰিছে— ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ।
১৫। ‘মোক্ষ’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ‘মোক্ষ’ বুলিলে জীৱনৰ চৰম লক্ষ্য, আত্মাৰ মুক্তি বা আধ্যাত্মিক শুদ্ধি বুজা যায়।
১৬। মূল্যবোধৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য প্ৰকাৰ কি কি?
উত্তৰঃ মূল্যবোধৰ চাৰিটা উল্লেখযোগ্য প্ৰকাৰ হ’ল— নৈতিক, আধ্যাত্মিক, সামাজিক আৰু নান্দনিক (সৌন্দৰ্যবোধ)।
১৭। মনোবিজ্ঞানীসকলে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ কেইটা আচৰণ চিনাক্ত কৰিছে?
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানীসকলে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ চাৰিটা আচৰণ চিনাক্ত কৰিছে— পৰোপকাৰিতা, দায়িত্ববোধ, নৈতিক স্বতন্ত্ৰতা আৰু যুক্তিনিষ্ঠতা।
১৮। ‘ধৰ্ম’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ‘ধৰ্ম’ বুলিলে ব্যক্তিৰ নৈতিক কৰ্তব্য আৰু মূল্যবোধৰ আধাৰক বুজা যায়— ই কেৱল উপাসনা পদ্ধতি নহয়, ই জীৱনৰ পথনিৰ্দেশিকা।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (২-৩ নম্বৰ)
১। সহজ অৰ্থত মূল্যবোধ মানে কি?
উত্তৰঃ সহজ অৰ্থত মূল্যবোধ হ’ল মানুহৰ জীৱনৰ সেই পথনিৰ্দেশনাকাৰী নীতি বা আদৰ্শ, যিয়ে ব্যক্তিৰ দৈহিক, মানসিক, নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক উন্নতি সাধন কৰাৰ লগতে সমাজৰ কল্যাণ নিশ্চিত কৰে। ই আমাৰ চিন্তা, কথা আৰু কাৰ্যৰ মাপকাঠি; ই আমাক ভাল-বেয়া বুলিবলৈ শিকায় আৰু সুস্থ সমাজ জীৱন ৰচাত সহায় কৰে।
২। মূল্যবোধৰ ‘ত্ৰিনীতি’ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলে স্বীকাৰ কৰা সত্যম, শিৱম আৰু সুন্দৰম— এই তিনিটা চিৰন্তন মূল্যবোধকেই ‘মূল্যবোধৰ ত্ৰিনীতি’ বুলি কোৱা হয়। সত্যম মানে সত্য বা যথাৰ্থ জ্ঞান, শিৱম মানে কল্যাণ বা মঙ্গল আৰু সুন্দৰম মানে সৌন্দৰ্য। ভাৰতীয় দৰ্শন এই ত্ৰিনীতিৰ ওপৰতে প্ৰতিষ্ঠিত আৰু বহুতো শিক্ষাবিদে জীৱনৰ চৰম লক্ষ্য হিচাপে এই তিনিটা মূল্যবোধৰ অনুধ্যান কৰিবলৈ পৰামৰ্শ দিছে।
৩। নৈতিক মূল্যবোধ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ নৈতিক মূল্যবোধ হ’ল সমাজত গ্ৰহণযোগ্য আচাৰ-ব্যৱহাৰ, ভাল-বেয়াৰ মাপকাঠি আৰু চৰিত্ৰ গঠনৰ আধাৰ। সত্যবাদিতা, ন্যায়পৰায়ণতা, পৰোপকাৰ, ক্ষমা, কৰুণা, সততা, দায়িত্ববোধ, কৰ্তব্যনিষ্ঠা— এই সকলোবোৰ নৈতিক মূল্যবোধৰ অংগ। শিশুৱে পৰিয়াল, বিদ্যালয় আৰু সামাজিক পৰিৱেশৰ পৰা এই মূল্যবোধবোৰ আয়ত্ত কৰে আৰু ই ব্যক্তি তথা সমাজৰ সুস্থ গঢ় গঠনত মূল ভূমিকা লয়।
৪। সামাজিক মূল্যবোধ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সামাজিক মূল্যবোধ হ’ল— সমাজজীৱন সুস্থিৰ, শান্তিময় আৰু পৰস্পৰৰ সহযোগিতাত পূৰ্ণ কৰি ৰাখিবলৈ প্ৰয়োজনীয় নীতি-নিয়ম। ভাতৃত্ব, বন্ধুত্ব, সহযোগিতা, সাম্য, সহিষ্ণুতা, পৰস্পৰৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা আৰু সমাজৰ প্ৰতি দায়িত্ববোধ ইত্যাদি ইয়াৰ অন্তৰ্ভুক্ত। এই মূল্যবোধবোৰৰ অভাৱত সমাজত হিংসা, বিভেদ আৰু অসহিষ্ণুতাৰ জন্ম হয়।
৫। আধ্যাত্মিক মূল্যবোধ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ আধ্যাত্মিক মূল্যবোধে ব্যক্তিৰ আত্মা আৰু মনৰ পৰিশুদ্ধি, ঈশ্বৰভক্তি, প্ৰেম, কৰুণা, ভক্তি, ত্যাগ, আত্মসংযম আৰু মুক্তিৰ সাধনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে। আদৰ্শবাদী দাৰ্শনিকসকলৰ মতে এই মূল্যবোধবোৰ চিৰন্তন আৰু অপৰিবৰ্তনশীল। আধ্যাত্মিক মূল্যবোধে মানুহক ভৌতিক প্ৰাচুৰ্যৰ ওপৰিতো এক উচ্চতৰ জীৱন উদ্দেশ্যৰ সন্ধান দিয়ে।
৬। নান্দনিক বা সৌন্দৰ্যবোধ মূল্যবোধ কি?
উত্তৰঃ নান্দনিক মূল্যবোধ হ’ল— সৌন্দৰ্যৰ অনুধ্যান, আস্বাদন আৰু সৃষ্টিৰ ক্ষমতা সম্পৰ্কীয় মূল্যবোধ। কলা, সাহিত্য, সংগীত, নৃত্য আৰু প্ৰকৃতিৰ মাজত নিহিত সৌন্দৰ্য চিনি পোৱা আৰু সেইটোৰ আস্বাদ লোৱাটোৱেই নান্দনিক মূল্যবোধ। ‘সত্য, শিৱ, সুন্দৰ’ৰ অনুধ্যান এই মূল্যবোধৰে অংগ। মহৰ্ষি টলষ্টয়ৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ ব্যক্তিনিষ্ঠ; প্লেটোৰ মতে ই আধ্যাত্মিক।
৭। সাংস্কৃতিক মূল্যবোধ কি?
উত্তৰঃ সাংস্কৃতিক মূল্যবোধে এজন ব্যক্তিক নিজ ভাষা, সাহিত্য, সংস্কৃতি, কলা, লোকউৎসৱ, ঐতিহ্য আৰু পৰম্পৰাৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাশীল কৰি তোলে। ই ব্যক্তিৰ সাংস্কৃতিক চিনাক্তি গঢ়াত, জাতীয় চেতনা সৃষ্টিত আৰু আন সংস্কৃতিৰ প্ৰতি সহিষ্ণু মনোভাৱ গঢ়াত সহায় কৰে।
৮। ধৰ্মীয় মূল্যবোধ কি?
উত্তৰঃ ধৰ্মীয় মূল্যবোধে ব্যক্তিৰ মনত ঈশ্বৰ-বিশ্বাস, প্ৰাৰ্থনা, উপাসনা, ত্যাগ, পুণ্য আৰু পাপ সম্পৰ্কীয় চেতনা, লগতে সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান শ্ৰদ্ধা সঞ্চাৰ কৰে। ই ব্যক্তিক নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিকভাৱে শক্তিশালী কৰি সমাজত শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান নিশ্চিত কৰাত সহায় কৰে।
৯। মনোবিজ্ঞানীসকলৰ মতে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ চাৰিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য কি কি?
উত্তৰঃ মনোবিজ্ঞানীসকলৰ মতে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ চাৰিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হ’ল— (১) পৰোপকাৰিতা— আনৰ ভালৰ বাবে কাম কৰাৰ মনোবৃত্তি; (২) দায়িত্ববোধ— নিজৰ কৰ্তব্য পালন কৰাৰ চেতনা; (৩) নৈতিক স্বতন্ত্ৰতা— নিজে বিচাৰ-বিবেচনা কৰি ভাল-বেয়াৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ক্ষমতা; (৪) যুক্তিনিষ্ঠতা— প্ৰতিটো কাৰ্য আৰু সিদ্ধান্ত যুক্তি-প্ৰমাণৰ ভিত্তিত গ্ৰহণ কৰাৰ অভ্যাস।
১০। মূল্যবোধ গঢ় দিয়াত পৰিয়ালৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ মূল্যবোধ গঢ় দিয়াৰ আটাইতকৈ প্ৰথম আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ হৈছে পৰিয়াল। শিশুৱে মাক-দেউতাকৰ আচৰণ, কথা-বতৰা, পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক, ঘৰৰ পৰিৱেশ আৰু পৰিয়ালৰ পৰম্পৰাৰ পৰা সৰ্বপ্ৰথমে মূল্যবোধৰ পাঠ গ্ৰহণ কৰে। সৎ, সহিষ্ণু, প্ৰেমপূৰ্ণ পৰিয়ালৰ পৰা শিশু সৎ আৰু সমাজনিষ্ঠ মানুহ হৈ গঢ় লয়।
১১। মূল্যবোধৰ শিক্ষাত বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ বিদ্যালয় হ’ল মূল্যবোধৰ শিক্ষাৰ দ্বিতীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষেত্ৰ। শিক্ষকৰ আচৰণ, পাঠ্যক্ৰম, সহপাঠী-সম্পৰ্ক, শৃঙ্খলা, খেল-ধেমালি, সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচী আৰু সামাজিক সেৱামূলক কাম— এই সকলোৰে মাজেৰে ছাত্ৰৰ মাজত নৈতিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক, আধ্যাত্মিক আৰু নান্দনিক মূল্যবোধৰ বিকাশ ঘটে। সেইবাবে স্কুল-কলেজৰ পাঠ্যক্ৰমত মূল্যবোধৰ শিক্ষা বিধিবদ্ধভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা প্ৰয়োজন।
১২। সমাজে কেনেদৰে মূল্যবোধ গঢ় দিয়াত সহায় কৰে?
উত্তৰঃ সমাজে গণমাধ্যম (সংবাদপত্ৰ, ৰেডিঅ’, দূৰদৰ্শন, ইণ্টাৰনেট), ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান, লোকউৎসৱ, সাহিত্য-কলা, ৰাজনৈতিক-সামাজিক সংস্থা, প্ৰতিৱেশী, মিত্ৰমণ্ডলী আৰু সামাজিক ৰীতি-নীতিৰ যোগেদি ব্যক্তিৰ মূল্যবোধ গঢ়াত সহায় কৰে। আদৰ্শ সমাজে ব্যক্তিক ভাল মূল্যবোধ গঢ়াৰ পৰিৱেশ দিয়ে; বিকৃত সমাজে কুপ্ৰভাৱ পেলায়।
১৩। আধুনিক যুগত মূল্যবোধৰ অৱক্ষয়ৰ কাৰণ কি?
উত্তৰঃ আধুনিক যুগত বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ অগ্ৰগতি, যান্ত্ৰিক জীৱন, ভোগবাদী মনোবৃত্তি, অতিৰিক্ত ব্যক্তিকেন্দ্ৰিকতা, ৰাজনৈতিক দুৰ্নীতি, ক্ষমতা-লোভ, পশ্চিমীয়া সংস্কৃতিৰ অন্ধ অনুসৰণ, পৰিয়াল-সমাজৰ বন্ধন শিথিল হোৱা আৰু ধৰ্ম-আধ্যাত্মিকতাৰ প্ৰতি অনাস্থা— এই সকলোবোৰ মিলি মূল্যবোধৰ অৱক্ষয় ঘটাইছে। ফলত সমাজত হিংসা, অসত্য, ভ্ৰষ্টাচাৰ, অসহিষ্ণুতা আৰু অপৰাধ বৃদ্ধি পাইছে।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (৪-৬ নম্বৰ)
১। মূল্যবোধৰ শিক্ষাৰ অৰ্থ আৰু গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মূল্যবোধৰ শিক্ষা হ’ল সেই শিক্ষা যিয়ে এজন ব্যক্তিক জীৱনৰ লক্ষ্য, আদৰ্শ, কৰ্তব্য আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ সঠিক পথ দেখুৱায়। ই কেৱল কিতাপ-পঢ়া বা পৰীক্ষা পাছ কৰাৰ মাধ্যম নহয়, ই চৰিত্ৰ গঠনৰ মাধ্যম। সঠিক মূল্যবোধৰ শিক্ষাই ব্যক্তিৰ মাজত সত্যনিষ্ঠা, ন্যায়প্ৰিয়তা, পৰোপকাৰ, সহিষ্ণুতা, কৰুণা, কৰ্তব্যনিষ্ঠা আৰু দেশপ্ৰেমৰ ভাৱ সঞ্চাৰ কৰে।
মূল্যবোধৰ শিক্ষাৰ গুৰুত্ব বহুমুখী— (ক) ই ব্যক্তিৰ চৰিত্ৰ গঠন কৰি প্ৰকৃত মানুহ গঢ়াত সহায় কৰে; (খ) ই সমাজত শান্তি, সম্প্ৰীতি আৰু ভাতৃত্ববোধ স্থাপনত আৱশ্যকীয় ভূমিকা ল’য়; (গ) ই হিংসা, ভ্ৰষ্টাচাৰ, অসহিষ্ণুতা আদি সামাজিক বেমাৰ দূৰ কৰাত সহায়ক; (ঘ) ই দেশৰ ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক উন্নতিৰ আধাৰ; (ঙ) ই ব্যক্তিক জ্ঞান, বিজ্ঞান আৰু প্ৰযুক্তিৰ সঠিক প্ৰয়োগ কৰিবলৈ শিকায়; (চ) ই আধ্যাত্মিক বিকাশ আৰু মানসিক শান্তিৰ পথ দেখুৱায়। সেইবাবে আধুনিক বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তি কেন্দ্ৰিক যুগতো মূল্যবোধৰ শিক্ষা অপৰিহাৰ্য।
২। মূল্যবোধৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মূল্যবোধক বিভিন্ন দৃষ্টিকোণৰ পৰা বিভিন্ন প্ৰকাৰে শ্ৰেণীবিভাগ কৰা হৈছে—
(ক) নৈতিক মূল্যবোধ: সত্যবাদিতা, ন্যায়পৰায়ণতা, সততা, কৰুণা, ক্ষমা, পৰোপকাৰ, দায়িত্ববোধ আদি ভাল-বেয়া বিচাৰৰ সম্পৰ্কীয় মূল্যবোধ।
(খ) সামাজিক মূল্যবোধ: ভাতৃত্ব, বন্ধুত্ব, সাম্য, সহযোগিতা, সহিষ্ণুতা, পৰস্পৰৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা— সমাজজীৱন সুস্থিৰ ৰাখিবলৈ প্ৰয়োজনীয় মূল্যবোধ।
(গ) সাংস্কৃতিক মূল্যবোধ: নিজ ভাষা, সাহিত্য, কলা, লোকউৎসৱ, ঐতিহ্য আৰু পৰম্পৰাৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধাবোধ।
(ঘ) ধৰ্মীয় মূল্যবোধ: ঈশ্বৰ-বিশ্বাস, প্ৰাৰ্থনা-উপাসনা, পুণ্য-পাপ চেতনা, সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান শ্ৰদ্ধা।
(ঙ) আধ্যাত্মিক মূল্যবোধ: আত্মাৰ পৰিশুদ্ধি, প্ৰেম-কৰুণা, ত্যাগ, আত্মসংযম, মুক্তিৰ সাধনা— সত্যম, শিৱম, সুন্দৰম-ৰ অনুধ্যান।
(চ) নান্দনিক বা সৌন্দৰ্যবোধ মূল্যবোধ: কলা, সাহিত্য, সংগীত, প্ৰকৃতিৰ মাজত নিহিত সৌন্দৰ্য আস্বাদনৰ ক্ষমতা।
(ছ) অৰ্থনৈতিক মূল্যবোধ: ধন-সম্পদৰ ন্যায্য আহৰণ, যুক্তিযুক্ত ব্যৱহাৰ, পৰিশ্ৰম, মিতব্যয়িতা।
(জ) চিৰন্তন মূল্যবোধ: কালৰ পৰিৱৰ্তনত অপৰিবৰ্তিত— সত্য, শিৱ, সুন্দৰ। ভাৰতীয় দৰ্শনে অৱশ্যে মানৱ জীৱনৰ চাৰিটা পুৰুষাৰ্থ ধৰ্ম-অৰ্থ-কাম-মোক্ষৰ কথাও কৈছে। আদৰ্শবাদীয়ে চিৰন্তন মূল্যবোধৰ স্বীকৃতি দিয়ে; প্ৰকৃতিবাদীয়ে পৰিৱেশনিৰ্ভৰ; প্ৰয়োগবাদীয়ে সমাজনিৰ্ভৰ আৰু পৰিৱৰ্তনশীল বুলি গণ্য কৰে।
৩। মূল্যবোধ গঢ় দিয়াত পৰিয়াল, বিদ্যালয় আৰু সমাজৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মূল্যবোধ ব্যক্তিৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধিৰ লগতে অহা গুণ নহয়; ই অৰ্জন কৰিব লগা— পৰিয়াল, বিদ্যালয় আৰু সমাজ ইয়াৰ তিনিটা মূল ক্ষেত্ৰ।
(ক) পৰিয়ালৰ ভূমিকা: পৰিয়াল হৈছে শিশুৰ প্ৰথম পাঠশালা। মাক-দেউতাকৰ আচৰণ, পৰিয়ালৰ পৰিৱেশ, পৰম্পৰাগত সংস্কাৰ, ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান, পৰিয়ালৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক— এই সকলোৱে শিশুৰ অবচেতন মনত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়। প্ৰেম, সহিষ্ণুতা, সততা, কৰ্তব্যবোধ, সংস্কাৰ আদিৰ প্ৰথম পাঠ পৰিয়ালৰ পৰাহে আৰম্ভ হয়।
(খ) বিদ্যালয়ৰ ভূমিকা: বিদ্যালয়ত শিক্ষক, পাঠ্যক্ৰম, সহপাঠী, খেলা, সাংস্কৃতিক কাৰ্যসূচী আৰু সামাজিক সেৱামূলক কামৰ যোগেদি ছাত্ৰৰ মাজত মূল্যবোধৰ বিকাশ ঘটে। শিক্ষক ছাত্ৰৰ আদৰ্শ; তেওঁৰ চৰিত্ৰ, কথা আৰু আচৰণে ছাত্ৰৰ মূল্যবোধ গঢ় দিয়ে। মূল্যবোধৰ শিক্ষা পাঠ্যক্ৰমত পৃথক বিষয় হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ লগতে প্ৰতিটো বিষয়ৰ পাঠদানৰ যোগেদিও মূল্যবোধৰ পাঠ দিব পাৰি।
(গ) সমাজৰ ভূমিকা: সমাজে গণমাধ্যম, ধৰ্মীয়-সাংস্কৃতিক অনুষ্ঠান, লোকউৎসৱ, সাহিত্য-কলা, প্ৰতিৱেশী আৰু মিত্ৰমণ্ডলীৰ মাজেৰে ব্যক্তিৰ মূল্যবোধক পুষ্টি দিয়ে। আদৰ্শ সমাজে আদৰ্শ মানুহ গঢ় দিয়ে; বিকৃত সমাজে কুপ্ৰভাৱ পেলায়। গতিকে এই তিনিওটা ক্ষেত্ৰৰ একত্ৰিত প্ৰয়াসেহে এজন ব্যক্তিক প্ৰকৃত মূল্যবোধসম্পন্ন মানুহ কৰি গঢ়িব পাৰে।
৪। আধুনিক সমাজত মূল্যবোধৰ অৱক্ষয়ৰ কাৰণ আৰু প্ৰতিকাৰৰ উপায় আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আধুনিক সমাজত মূল্যবোধৰ অৱক্ষয় ব্যাপক হাৰত হোৱা দেখা গৈছে। ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল—
(১) বিজ্ঞান-প্ৰযুক্তিৰ অগ্ৰগতি— যান্ত্ৰিকতা আৰু বিজ্ঞানৰ ফলত মানুহ অধিক ভোগবাদী হৈ পৰিছে। (২) ভোগবাদী জীৱনদৃষ্টি— ‘অধিক উপাৰ্জন কৰা, অধিক ভোগ কৰা’ এই দৃষ্টিভংগীয়ে ত্যাগ আৰু সংযমৰ মূল্যবোধ ক্ষুণ্ণ কৰিছে। (৩) ব্যক্তিকেন্দ্ৰিকতা— সমাজ-পৰিয়ালৰ বন্ধন শিথিল হৈ ‘মই আৰু মোৰ’ চিন্তা প্ৰবল হৈছে। (৪) ৰাজনৈতিক দুৰ্নীতি— ক্ষমতা-লোভ আৰু ভ্ৰষ্টাচাৰে আদৰ্শ ৰাজনৈতিক মূল্যবোধৰ ক্ষতি কৰিছে। (৫) পশ্চিমীয়া সংস্কৃতিৰ অন্ধ অনুসৰণ— নিজস্ব ঐতিহ্য আৰু সংস্কৃতিৰ পৰা বিচ্ছিন্নতা। (৬) পৰিয়ালৰ ভূমিকা হ্ৰাস— মূল পৰিয়াল ভাঙি একক পৰিয়ালৰ প্ৰাচুৰ্য, মাক-দেউতাকৰ ব্যস্ততা। (৭) গণমাধ্যমৰ অপব্যৱহাৰ— হিংসা, অশ্লীলতা প্ৰচাৰৰ ফলত যুৱপ্ৰজন্মৰ মাজত নিকৃষ্ট মূল্যবোধৰ বিস্তাৰ। (৮) ধৰ্ম আৰু আধ্যাত্মিকতাৰ প্ৰতি অনাস্থা— এই কাৰণে মূল্যবোধৰ আধ্যাত্মিক ভেটি দুৰ্বল হৈ পৰিছে।
প্ৰতিকাৰৰ উপায়: (ক) পাঠ্যক্ৰমৰ আটাইটো স্তৰত মূল্যবোধৰ শিক্ষা বিধিবদ্ধভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা। (খ) পৰিয়ালৰ মাজত পৰম্পৰাগত মূল্যবোধৰ অনুশীলন। (গ) আদৰ্শ শিক্ষক নিয়োগ আৰু শিক্ষকসকলক মূল্যবোধৰ উপযুক্ত প্ৰশিক্ষণ। (ঘ) গণমাধ্যমৰ যথাযথ ব্যৱহাৰ আৰু ইতিবাচক সামগ্ৰী প্ৰচাৰ। (ঙ) সাংস্কৃতিক-ধৰ্মীয় অনুষ্ঠানৰ পুনৰুজ্জীৱন। (চ) সামাজিক সেৱামূলক কামত যুৱপ্ৰজন্মক জড়িত কৰা। (ছ) আদৰ্শ মহাপুৰুষ-মহিলাৰ জীৱন-চৰিত্ৰৰ পাঠ। (জ) যোগ, ধ্যান আৰু আধ্যাত্মিক অনুশীলন। কেৱল এনে সমন্বিত প্ৰয়াসৰ যোগেদিহে আজিৰ অৱক্ষয়ৰ পৰা সমাজক উদ্ধাৰ কৰিব পাৰি।
৫। ‘মূল্যবোধৰ শিক্ষা ব্যক্তি আৰু সমাজ উভয়ৰে কল্যাণৰ আধাৰ’— বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ মূল্যবোধৰ শিক্ষা ব্যক্তি আৰু সমাজ— এই দুয়োৰে কল্যাণৰ মূল আধাৰ। ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত মূল্যবোধৰ শিক্ষাই চৰিত্ৰ গঢ়ি দিয়ে, ভাল-বেয়াৰ বিচাৰ-ক্ষমতা সৃষ্টি কৰে, আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ শিকায়, কৰ্তব্যনিষ্ঠ আৰু দায়িত্বশীল কৰি তোলে। ই ব্যক্তিৰ মাজত আত্মবিশ্বাস, ইতিবাচক মনোভাৱ, পৰিশ্ৰমপ্ৰিয়তা আৰু আত্ম-সন্মানৰ ভাৱ সঞ্চাৰ কৰে। মূল্যবোধসম্পন্ন ব্যক্তিয়ে নিজৰ জীৱনত শান্তি, সুখ আৰু সিদ্ধি লাভ কৰে।
সমাজৰ ক্ষেত্ৰত মূল্যবোধৰ শিক্ষাই ভাতৃত্ব, সাম্য, সহযোগিতা, সহিষ্ণুতা আৰু পাৰস্পৰিক শ্ৰদ্ধাৰ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলে। ই হিংসা, অসত্য, অপৰাধ, ভ্ৰষ্টাচাৰ আৰু অসহিষ্ণুতা হ্ৰাস কৰি সমাজত শান্তি প্ৰতিষ্ঠা কৰে। ই দেশৰ অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক, সাংস্কৃতিক উন্নতিত উপযুক্ত পৰিৱেশ যোগায়। মূল্যবোধ থকা নাগৰিকেহে দেশৰ গণতন্ত্ৰ আৰু সংবিধান সংৰক্ষণ কৰিব পাৰে। গতিকে ব্যক্তি, পৰিয়াল, সমাজ আৰু দেশ— সকলোৰে কল্যাণৰ বাবে মূল্যবোধৰ শিক্ষা অপৰিহাৰ্য।
৬। ভাৰতীয় দৰ্শনত মূল্যবোধৰ ধাৰণা বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় দৰ্শন মূল্যবোধৰ এক উন্নত আৰু ব্যাপক ধাৰণাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। প্ৰাচীন কালৰে পৰা ভাৰতীয় দৰ্শন ‘সত্যম, শিৱম, সুন্দৰম’— এই তিনিটা চিৰন্তন মূল্যবোধৰ ভিত্তিত গঢ় লৈছে। সত্যম মানে সত্য বা যথাৰ্থ জ্ঞান, শিৱম মানে কল্যাণ বা মঙ্গল আৰু সুন্দৰম মানে সৌন্দৰ্য— এই তিনিটাকে একেলগে ‘মূল্যবোধৰ ত্ৰিনীতি’ বুলি কোৱা হয়।
ভাৰতীয় দৰ্শনে মানৱ জীৱনৰ চাৰিটা পুৰুষাৰ্থৰ কথাও কৈছে— ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ। ধৰ্ম হ’ল নৈতিক কৰ্তব্য, অৰ্থ হ’ল ন্যায্য সম্পদ, কাম হ’ল বৈধ ইচ্ছা পূৰণ আৰু মোক্ষ হ’ল আত্মাৰ মুক্তি। বেদ, উপনিষদ, গীতা, ৰামায়ণ, মহাভাৰত— এই গ্ৰন্থসমূহে ভাৰতীয় মূল্যবোধৰ আধাৰ প্ৰদান কৰিছে। অহিংসা, সত্য, অস্তেয় (চুৰি নকৰা), ব্ৰহ্মচৰ্য, অপৰিগ্ৰহ (লোভ নকৰা), শৌচ (পৰিচ্ছন্নতা), সন্তোষ, তপস্যা, স্বাধ্যায় আৰু ঈশ্বৰ-প্ৰণিধান— এই দহটা নৈতিক নিয়মৰ কথা পতঞ্জলিৰ যোগসূত্ৰত উল্লেখ আছে।
ভাৰতীয় দৰ্শনত গুৰু-শিষ্য পৰম্পৰা, ব্ৰহ্মচৰ্য আশ্ৰম, গৃহস্থ ধৰ্ম, বানপ্ৰস্থ আৰু সন্ন্যাস— এই চাৰিটা আশ্ৰমৰ মাজেৰে জীৱনৰ মূল্যবোধৰ পদক্ষেপ নিৰ্ধাৰিত হৈছিল। গুৰুকুল-আশ্ৰম শিক্ষা ব্যৱস্থাত জ্ঞান-অৰ্জনৰ লগতে চৰিত্ৰ গঠনকেই প্ৰাধান্য দিয়া হৈছিল। সেইবাবে ভাৰতীয় দৰ্শন আৰু পৰম্পৰা মূল্যবোধৰ এক অমূল্য ভঁৰাল— ইয়াৰ পৰা শিক্ষা গ্ৰহণ কৰি আজিৰ অৱক্ষয়পীড়িত সমাজ পুনৰুদ্ধাৰ সম্ভৱ।
শব্দাৰ্থ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| মূল্যবোধ | জীৱনত গ্ৰহণযোগ্য আদৰ্শ আৰু নীতি |
| ত্ৰিনীতি | তিনিটা প্ৰধান নীতি (সত্যম, শিৱম, সুন্দৰম) |
| সত্যম | সত্য, যথাৰ্থ জ্ঞান |
| শিৱম | কল্যাণ, মঙ্গল |
| সুন্দৰম | সৌন্দৰ্য |
| পুৰুষাৰ্থ | মানৱ জীৱনৰ লক্ষ্য |
| ধৰ্ম | নৈতিক কৰ্তব্য, কৰণীয় কাৰ্য |
| অৰ্থ | ন্যায্য সম্পদ-উপাৰ্জন |
| কাম | বৈধ কামনা, ইচ্ছা পূৰণ |
| মোক্ষ | আত্মাৰ মুক্তি, পৰম শান্তি |
| নৈতিক | নীতি-সম্পৰ্কীয়, ভাল-বেয়া বিচাৰৰ আদৰ্শ |
| আধ্যাত্মিক | আত্মা-সম্পৰ্কীয়, ঈশ্বৰভক্তিনিষ্ঠ |
| নান্দনিক | সৌন্দৰ্যবোধ-সম্পৰ্কীয় |
| আদৰ্শবাদী | চিৰন্তন আদৰ্শত বিশ্বাসী দাৰ্শনিক |
| প্ৰকৃতিবাদী | প্ৰকৃতি বা পদাৰ্থক মূল বুলি গণ্য কৰা দাৰ্শনিক |
| প্ৰয়োগবাদী | সমাজ-পৰিৱেশ-ব্যৱহাৰক প্ৰাধান্য দিয়া দাৰ্শনিক |
| চিৰন্তন | চিৰকাল স্থায়ী, অপৰিৱৰ্তনশীল |
| লোকাচাৰ | সমাজত প্ৰচলিত আচাৰ-ব্যৱহাৰ |
| পৰোপকাৰিতা | আনৰ ভালৰ বাবে কাম কৰা |
| যুক্তিনিষ্ঠতা | যুক্তিৰ আধাৰত চিন্তা কৰা |
| স্বতন্ত্ৰতা | নিৰ্ভৰশীলতাহীন স্বাধীন বিচাৰ-ক্ষমতা |
| সংযম | আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ |
| সহিষ্ণুতা | সহ্য-শক্তি, অন্যৰ মত মানি লোৱাৰ ক্ষমতা |
| অহিংসা | হিংসা নকৰা |
| ভোগবাদ | সকলো বস্তু ভোগ কৰিব লাগে— এনে চিন্তাধাৰা |
| অৱক্ষয় | হ্ৰাস, পতন |
| ভ্ৰষ্টাচাৰ | দুৰ্নীতি, অসৎ আচৰণ |
| ব্যুৎপত্তি | শব্দৰ উৎপত্তি বা মূল |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)
১। ‘মূল্যবোধৰ শিক্ষা’ প্ৰৱন্ধটোৰ লেখক—
(ক) ড° বাণীকান্ত কাকতি (খ) ড° দুলুমণি গোস্বামী (গ) ড° বিৰিঞ্চি কুমাৰ বৰুৱা (ঘ) ড° স্বৰ্ণলতা দাস
উত্তৰঃ (খ) ড° দুলুমণি গোস্বামী।
২। ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰ আছিল—
(ক) বিজ্ঞান (খ) প্ৰযুক্তি (গ) মূল্যবোধ (ঘ) বাণিজ্য
উত্তৰঃ (গ) মূল্যবোধ।
৩। ‘Moral’ শব্দটোৰ উৎপত্তি কোন ভাষাৰ পৰা হৈছে?
(ক) গ্ৰীক (খ) লেটিন (গ) সংস্কৃত (ঘ) ফাৰ্ছী
উত্তৰঃ (খ) লেটিন।
৪। মূল্যবোধৰ ‘ত্ৰিনীতি’ত অন্তৰ্ভুক্ত নহয় কোনটো?
(ক) সত্যম (খ) শিৱম (গ) সুন্দৰম (ঘ) মোক্ষ
উত্তৰঃ (ঘ) মোক্ষ।
৫। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ চাৰিটা পুৰুষাৰ্থ কি কি?
(ক) সত্য, প্ৰেম, কৰুণা, ত্যাগ (খ) ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, মোক্ষ (গ) জ্ঞান, ভক্তি, কৰ্ম, যোগ (ঘ) সাম্য, মৈত্ৰী, স্বাধীনতা, ভ্ৰাতৃত্ব
উত্তৰঃ (খ) ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, মোক্ষ।
৬। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা আৰু গৱেষণা পৰিষদে কিমানটা মূল্যবোধ চিনাক্ত কৰিছে?
(ক) ৬৪টা (খ) ৭৪টা (গ) ৮৪টা (ঘ) ৯৪টা
উত্তৰঃ (গ) ৮৪টা।
৭। প্লেটোৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ—
(ক) ব্যক্তিনিষ্ঠ (খ) আধ্যাত্মিক (গ) যান্ত্ৰিক (ঘ) অৰ্থনৈতিক
উত্তৰঃ (খ) আধ্যাত্মিক।
৮। মহৰ্ষি টলষ্টয়ৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ—
(ক) বস্তুনিষ্ঠ (খ) ব্যক্তিনিষ্ঠ (গ) চিৰন্তন (ঘ) সামাজিক
উত্তৰঃ (খ) ব্যক্তিনিষ্ঠ।
৯। মনোবিজ্ঞানীসকলে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ কেইটা বৈশিষ্ট্য চিনাক্ত কৰিছে?
(ক) ২টা (খ) ৩টা (গ) ৪টা (ঘ) ৫টা
উত্তৰঃ (গ) ৪টা।
১০। প্ৰথম অৱস্থাত ‘মূল্য’ শব্দটো কি উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?
(ক) সামাজিক (খ) ৰাজনৈতিক (গ) অৰ্থনৈতিক (ঘ) ধৰ্মীয়
উত্তৰঃ (গ) অৰ্থনৈতিক।
১১। মূল্যবোধৰ শিক্ষাৰ মূল ক্ষেত্ৰ কেইটা?
(ক) এটা (খ) দুটা (গ) তিনিটা (ঘ) চাৰিটা
উত্তৰঃ (গ) তিনিটা— পৰিয়াল, বিদ্যালয় আৰু সমাজ।
১২। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ চিৰন্তন মূল্যবোধ কেইটা?
(ক) দুটা (খ) তিনিটা (গ) চাৰিটা (ঘ) পাঁচটা
উত্তৰঃ (খ) তিনিটা।
১৩। কোনটো মূল্যবোধৰ প্ৰকাৰৰ ভিতৰত নপৰে?
(ক) নৈতিক (খ) সামাজিক (গ) আধ্যাত্মিক (ঘ) ভৌতিক
উত্তৰঃ (ঘ) ভৌতিক।
১৪। শিশুৰ মূল্যবোধৰ প্ৰথম পাঠশালা কোনটো?
(ক) বিদ্যালয় (খ) পৰিয়াল (গ) সমাজ (ঘ) গণমাধ্যম
উত্তৰঃ (খ) পৰিয়াল।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১। ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাচীন শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ মূল আধাৰ আছিল ________।
উত্তৰঃ মূল্যবোধ।
২। ‘Moral’ শব্দটোৰ উৎপত্তি ________ ভাষাৰ পৰা হৈছে।
উত্তৰঃ লেটিন।
৩। মূল্যবোধৰ ত্ৰিনীতি হ’ল— সত্যম, ________ আৰু সুন্দৰম।
উত্তৰঃ শিৱম।
৪। ভাৰতীয় দৰ্শনৰ চাৰিটা পুৰুষাৰ্থ হ’ল— ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু ________।
উত্তৰঃ মোক্ষ।
৫। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা আৰু গৱেষণা পৰিষদে ________টা মূল্যবোধ চিনাক্ত কৰিছে।
উত্তৰঃ ৮৪।
৬। মহৰ্ষি ________ মতে সৌন্দৰ্যবোধ ব্যক্তিনিষ্ঠ।
উত্তৰঃ টলষ্টয়ৰ।
৭। ________ৰ মতে সৌন্দৰ্য আধ্যাত্মিক।
উত্তৰঃ প্লেটো।
৮। ব্যক্তিয়ে মূল্যবোধ পৰিয়াল, বিদ্যালয় আৰু ________ৰ পৰা আয়ত্ত কৰে।
উত্তৰঃ সমাজ।
৯। ‘মূল্য’ শব্দটো প্ৰথম অৱস্থাত ________ উদ্দেশ্যত ব্যৱহাৰ হৈছিল।
উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক।
১০। মনোবিজ্ঞানীসকলে শিশুৰ নৈতিক বিকাশৰ ________ টা বৈশিষ্ট্য চিনাক্ত কৰিছে।
উত্তৰঃ চাৰিটা।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ লিখা
১। ‘মূল্যবোধৰ শিক্ষা’ প্ৰৱন্ধটোৰ লেখক ড° বাণীকান্ত কাকতি। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (লেখক— ড° দুলুমণি গোস্বামী)
২। ‘Moral’ শব্দটোৰ উৎপত্তি গ্ৰীক ভাষাৰ পৰা হৈছে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (লেটিন ভাষাৰ পৰা)
৩। ভাৰতীয় দৰ্শন সত্যম, শিৱম আৰু সুন্দৰমৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৪। ‘মোক্ষ’ মানে আত্মাৰ মুক্তি। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা আৰু গৱেষণা পৰিষদে ৬৪টা মূল্যবোধ চিনাক্ত কৰিছে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (৮৪টা)
৬। পৰিয়াল হ’ল শিশুৰ মূল্যবোধৰ প্ৰথম পাঠশালা। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৭। মহৰ্ষি টলষ্টয়ৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ চিৰন্তন আৰু বস্তুনিষ্ঠ। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (ব্যক্তিনিষ্ঠ)
৮। প্লেটোৰ মতে সৌন্দৰ্যবোধ আধ্যাত্মিক। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৯। মূল্যবোধৰ অভাৱে মানুহক প্ৰকৃত মানুহ কৰি তোলে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ। (মূল্যবোধেহে মানুহক প্ৰকৃত মানুহ কৰি তোলে)
১০। NCERT-অনুসাৰে অহিংসা, দেশপ্ৰেম আৰু সামাজিক দায়িত্ব গুৰুত্বপূৰ্ণ মূল্যবোধ। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
লেখকৰ চমু পৰিচয়
ড° দুলুমণি গোস্বামী অসমৰ এজন বিশিষ্ট শিক্ষাবিদ আৰু শিক্ষা-গৱেষক। তেওঁ অসমৰ বিভিন্ন বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয়ত শিক্ষকতা কৰাৰ লগতে শিক্ষা বিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত গৱেষণা কৰি আহিছে। মূল্যবোধৰ শিক্ষা, কৈশোৰ-শিক্ষা, পাঠ্যক্ৰম গঠন আৰু ছাত্ৰ-মনোবিজ্ঞানৰ বিষয়ত তেখেতৰ বিশেষ অৱদান আছে। অসমীয়া আৰু ইংৰাজী— দুয়োটা ভাষাত তেখেতৰ একাধিক প্ৰৱন্ধ আৰু গৱেষণাপত্ৰ প্ৰকাশিত হৈছে। সাহিত্য সৌৰভৰ পাঠ্যপুথিৰ বাবে লিখা এই ‘মূল্যবোধৰ শিক্ষা’ প্ৰৱন্ধটোত তেখেতৰ গভীৰ চিন্তাশীলতা, সমাজ-পৰ্যবেক্ষণ আৰু শিক্ষা-দৃষ্টি প্ৰতিফলিত হৈছে। তেখেতৰ লেখাৰ ভাষা সহজ, সাবলীল আৰু পাঠ্যপুথিৰ উপযোগী। মূল্যবোধৰ শিক্ষাক স্কুল-কলেজৰ পাঠ্যক্ৰমত অন্তৰ্ভুক্ত কৰাৰ আৱশ্যকতাৰ ওপৰত তেখেতে দীৰ্ঘদিন কাম কৰি আহিছে।
আশাকৰোঁ এই বিস্তৃত প্ৰশ্নোত্তৰ সংকলনে ASSEB Class 12 অসমীয়া ‘মূল্যবোধৰ শিক্ষা’ পাঠটো শিকাত আপোনাক সহায় কৰিব। বহল প্ৰস্তুতিৰ বাবে hslcguru.com-ৰ লগতে থাকক।