Class 11 Political Science Chapter 9 — জীৱন্ত দলিল হিচাপে সংবিধান (Constitution as a Living Document)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পৃষ্ঠাত ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ “ভাৰতীয় সংবিধান – ব্যৱহাৰিক ৰূপ” পাঠ্যপুথিৰ নৱম অধ্যায় “জীৱন্ত দলিল হিচাপে সংবিধান”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, সাৰাংশ আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত সংবিধানখন কিয় গতিশীল আৰু জীৱন্ত দলিল, অনুচ্ছেদ ৩৬৮ৰ সংশোধন প্ৰণালী, গুৰুত্বপূৰ্ণ সংবিধান সংশোধনসমূহ, কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলা আৰু মৌলিক গঠন তত্ত্ব আদিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
ভাৰতৰ সংবিধানখন এখন জীৱন্ত দলিল (Living Document) হিচাপে পৰিচিত। ১৯৪৯ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰত গণপৰিষদে গ্ৰহণ কৰা এই সংবিধানখন ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পৰা কাৰ্যকৰী হৈছে। এজন জীৱন্ত প্ৰাণীৰ দৰেই সংবিধানখনো সময়ৰ লগে লগে সাল-সলনি হয়, পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ লগত খাপ খাই বাঢ়ি যায়। সংবিধানখন এনেদৰে ৰচনা কৰা হৈছে যাতে ই সমাজৰ পৰিৱৰ্তনশীল আৱশ্যকতাৰ লগত মিলি যাব পাৰে। সংবিধানখনৰ দীৰ্ঘস্থায়িত্বৰ মূল কাৰণ হ’ল ইয়াৰ নমনীয়তা (flexibility)।
সংবিধানখন গতিশীল ৰাখিবলৈ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৰচয়িতাসকলে অনুচ্ছেদ ৩৬৮ত সংশোধনৰ ব্যৱস্থা ৰাখিছে। অনুচ্ছেদ ৩৬৮ অনুসৰি সংসদে নিৰ্দিষ্ট পদ্ধতিৰে সংবিধানখন সংশোধন কৰিব পাৰে। ভাৰতীয় সংবিধানে নমনীয়তা আৰু কঠোৰতা দুয়োৰে সমন্বয় ৰক্ষা কৰিছে। সংবিধান সংশোধনৰ মূলত: তিনিটা পদ্ধতি আছে — (১) সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা (Simple/Ordinary Majority), (২) বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা (Special Majority), আৰু (৩) বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা আৰু ৰাজ্যসমূহৰ আধাৰ অনুমোদন (Special Majority + Ratification by half of the States)।
সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ দ্বাৰা সংবিধানৰ কিছুমান সৰল বিষয় (যেনে নতুন ৰাজ্য সৃষ্টি, ৰাজ্যৰ সীমা পৰিৱৰ্তন, নাগৰিকত্ব আদি) সংশোধন কৰিব পাৰি। বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ অৰ্থ হ’ল সংসদৰ উভয় কক্ষৰ মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সদস্যৰ সমৰ্থন আৰু উপস্থিত আৰু ভোটদান কৰা সদস্যৰ দুই-তৃতীয়াংশৰ সমৰ্থন। সংবিধানৰ অধিকাংশ ব্যৱস্থা এই পদ্ধতিৰে সংশোধন কৰা হয়। যদি সংশোধনে কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক, ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়া, সংসদ আৰু বিধানসভাৰ প্ৰতিনিধিত্ব, উচ্চতম ন্যায়ালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ক্ষমতা আদি ক্ষেত্ৰৰ লগত জড়িত থাকে, তেতিয়া বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ লগতে কমেও আধা সংখ্যক ৰাজ্যৰ বিধানসভাৰ অনুমোদন প্ৰয়োজন হয়।
আজিলৈ ভাৰতীয় সংবিধানখন বহুবাৰ সংশোধন হৈছে। কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ সংশোধন এনেধৰণৰ — ১ম সংশোধন (১৯৫১)ৰ যোগেদি ভূমি সংস্কাৰ আইন আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ সম্পৰ্কীয় বিষয় সাঙোৰ খোৱা হৈছে। ৪২তম সংশোধন (১৯৭৬)ক “ক্ষুদ্ৰ সংবিধান” (Mini Constitution) বুলিও কোৱা হয়; ই উপস্থাপনিকা সংশোধন কৰি ‘সমাজবাদী’, ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’ আৰু ‘অখণ্ডতা’ শব্দ যোগ দিছে আৰু মৌলিক কৰ্তব্যসমূহ সন্নিবিষ্ট কৰিছে। ৪৪তম সংশোধন (১৯৭৮)ৰ যোগেদি ৪২তম সংশোধনৰ বহু বিতৰ্কিত ব্যৱস্থা বাতিল কৰা হৈছে আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰাই আইনগত অধিকাৰ কৰা হৈছে। ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংশোধন (১৯৯২)ৰ যোগেদি পঞ্চায়তীৰাজ আৰু পৌৰ সংস্থাক সাংবিধানিক স্বীকৃতি দিয়া হৈছে। ৮৬তম সংশোধন (২০০২)ৰ দ্বাৰা ৬-১৪ বছৰৰ শিশুৰ বাবে শিক্ষাৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰ কৰা হৈছে (অনুচ্ছেদ ২১A)। ১০১তম সংশোধন (২০১৬)ৰ যোগেদি সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত পণ্য আৰু সেৱা কৰ (GST – Goods and Services Tax) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে।
কেশৱানন্দ ভাৰতী বনাম কেৰালা ৰাজ্য মামলা (১৯৭৩)ত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে এক ঐতিহাসিক ৰায় দিছিল য’ত মৌলিক গঠন তত্ত্ব (Basic Structure Doctrine) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। এই ৰায় অনুসৰি সংসদে সংবিধানৰ মৌলিক গঠন বা মূল চৰিত্ৰ সংশোধন কৰিব নোৱাৰে। যদিও সংসদৰ সংবিধান সংশোধনৰ অধিকাৰ আছে, তথাপি ই সংবিধানৰ মৌলিক বৈশিষ্ট্য (যেনে সংবিধানৰ পৰম শ্ৰেষ্ঠতা, সাৰ্বভৌমত্ব, গণতন্ত্ৰ, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰিত্ৰ, ক্ষমতা বিভাজন, ন্যায়ালয়ৰ স্বাধীনতা, ন্যায়িক পৰ্যালোচনা, মৌলিক অধিকাৰ আদি) ক্ষুণ্ন কৰিব নোৱাৰে। এই তত্ত্বই সংসদৰ সংশোধন ক্ষমতাত গুৰুত্বপূৰ্ণ সীমাৰেখা টানি দিছে।
সংবিধানক জীৱন্ত দলিল হিচাপে ৰখাত ন্যায়িক পৰ্যালোচনা (Judicial Review)ৰ ভূমিকাও বৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ। ন্যায়পালিকাই সংসদ আৰু কাৰ্যপালিকাৰ আইন আৰু কাৰ্যৰ ব্যাখ্যা কৰাৰ যোগেদি সংবিধানৰ প্ৰাসংগিকতা বজাই ৰাখে। গোলক নাথ মামলা (১৯৬৭), কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলা (১৯৭৩), মিনাৰ্ভা মিলছ মামলা (১৯৮০) আদি ৰায়ৰ যোগেদি ন্যায়পালিকাই সংবিধানৰ ব্যাখ্যা কৰি ইয়াক জীৱন্ত ৰূপত ৰাখিছে। সেইবাবেই কোৱা হয় সংবিধান কেৱল এখন কাগজত লিখা দলিল নহয়, ই এখন বিকশিত হৈ থকা সঞ্জীৱন দলিল — যিয়ে ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ ভেটি দৃঢ় কৰি ৰাখিছে।
Summary
The Indian Constitution is regarded as a living document because it is dynamic and adapts to changing circumstances of society. Article 368 lays down three procedures of amendment — by simple majority, by special majority, and by special majority plus ratification by half of the State Legislatures. Important amendments include the 1st (1951), the 42nd (1976) called “Mini Constitution”, the 44th (1978), the 73rd-74th (1992) on Panchayati Raj and Municipalities, the 86th (2002) on Right to Education, and the 101st (2016) introducing GST. The landmark Kesavananda Bharati case (1973) propounded the Basic Structure Doctrine, holding that Parliament cannot alter the basic structure of the Constitution. Judicial review by the Supreme Court has played a crucial role in keeping the Constitution alive and relevant for future generations of India.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ
অতি চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Very Short Answer Type Questions)
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতৰ সংবিধান কেতিয়া গৃহীত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৯ চনৰ ২৬ নৱেম্বৰ তাৰিখে ভাৰতৰ সংবিধান গণপৰিষদৰ দ্বাৰা গৃহীত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতৰ সংবিধান কেতিয়াৰ পৰা কাৰ্যকৰী হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পৰা ভাৰতৰ সংবিধান কাৰ্যকৰী হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩। সংবিধানখন কিয় জীৱন্ত দলিল বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ সংবিধানখন এখন গতিশীল দলিল কাৰণ ই সময়ৰ লগে লগে পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ লগত খাপ খাই উন্নতি লাভ কৰে আৰু এজন জীৱন্ত প্ৰাণীৰ দৰে নতুন আৱশ্যকতাৰ লগত নিজকে গ’ৰাকী কৰি লয়। সেয়েহে সংবিধানখনক জীৱন্ত দলিল বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৪। ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদে সংবিধান সংশোধনৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে কয়?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৩৬৮ত সংবিধান সংশোধনৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ বিষয়ে উল্লেখ আছে।
প্ৰশ্ন ৫। সংবিধান সংশোধনৰ কেইটা পদ্ধতি আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ মতে সংবিধান সংশোধনৰ মূলত: তিনিটা পদ্ধতি আছে — (১) সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা, (২) বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা, আৰু (৩) বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা আৰু ৰাজ্যসমূহৰ আধাৰ অনুমোদন।
প্ৰশ্ন ৬। বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা মানে কি?
উত্তৰঃ বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা (Special Majority) মানে হ’ল সংসদৰ যিকোনো এটা সদনৰ মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সদস্যৰ সমৰ্থন আৰু উপস্থিত আৰু ভোটদান কৰা সদস্যৰ দুই-তৃতীয়াংশৰ সমৰ্থন।
প্ৰশ্ন ৭। কোনটো সংশোধনক “ক্ষুদ্ৰ সংবিধান” বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংশোধনক “ক্ষুদ্ৰ সংবিধান” (Mini Constitution) বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৮। ৪২তম সংশোধন কোন চনত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭৬ চনত ৪২তম সংবিধান সংশোধন হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯। কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলা কোন চনত হৈছিল?
উত্তৰঃ কেশৱানন্দ ভাৰতী বনাম কেৰালা ৰাজ্য মামলা ১৯৭৩ চনত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০। মৌলিক গঠন তত্ত্ব কি?
উত্তৰঃ ১৯৭৩ চনৰ কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলাত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে দাঙি ধৰা মৌলিক গঠন তত্ত্ব (Basic Structure Doctrine) অনুসৰি সংসদে সংবিধানৰ মৌলিক গঠন বা মূল চৰিত্ৰ সংশোধন কৰি ক্ষুণ্ন কৰিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ১১। সংবিধান সংশোধনৰ বিধেয়ক ক’ত প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ সংবিধান সংশোধনৰ বিধেয়ক সংসদৰ যিকোনো এটা সদন (লোকসভা বা ৰাজ্যসভা)ত প্ৰৱৰ্তন কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১২। ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংশোধন কিহৰ লগত জড়িত?
উত্তৰঃ ১৯৯২ চনৰ ৭৩তম সংশোধন গ্ৰাম্য পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা আৰু ৭৪তম সংশোধন নগৰ পৌৰসংস্থাৰ সাংবিধানিক স্বীকৃতিৰ লগত জড়িত।
প্ৰশ্ন ১৩। ৮৬তম সংশোধনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱস্থা কি আছিল?
উত্তৰঃ ২০০২ চনৰ ৮৬তম সংশোধনে ৬-১৪ বছৰৰ শিশুৰ বাবে বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ ৰূপত (অনুচ্ছেদ ২১A) সন্নিবিষ্ট কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৪। ১০১তম সংশোধনে কি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ ২০১৬ চনৰ ১০১তম সংবিধান সংশোধনে সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত পণ্য আৰু সেৱা কৰ (GST – Goods and Services Tax) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৫। ন্যায়িক পৰ্যালোচনা কি?
উত্তৰঃ ন্যায়িক পৰ্যালোচনা (Judicial Review) মানে হ’ল ন্যায়পালিকাই ব্যৱস্থাপিকা আৰু কাৰ্যপালিকাই গ্ৰহণ কৰা আইন আৰু কাৰ্যৰ সাংবিধানিক বৈধতা পৰীক্ষা কৰাৰ ক্ষমতা।
চমু প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Short Answer Type Questions)
প্ৰশ্ন ১। সংবিধানখন কিয় জীৱন্ত দলিল বুলি গণ্য কৰা হয়? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংবিধানখনক জীৱন্ত দলিল বুলি কোৱাৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল —
- সংবিধানখন এজন জীৱন্ত প্ৰাণীৰ দৰেই সমাজৰ পৰিৱৰ্তনশীল আৱশ্যকতাৰ লগত খাপ খাই গৈ আছে।
- সময়ৰ লগে লগে নতুন পৰিস্থিতিৰ মুখামুখি হ’বলৈ ই সংশোধন আৰু পুনঃব্যাখ্যাৰ মাধ্যমেৰে নিজকে গ’ৰাকী কৰি লৈছে।
- সংবিধানখনে বিভিন্ন পৰিৱৰ্তনৰ মাজতো ভাৰতবৰ্ষৰ গণতান্ত্ৰিক চৰিত্ৰ অটুট ৰাখিছে।
- ন্যায়পালিকাৰ ব্যাখ্যা আৰু সংসদৰ সংশোধনৰ যোগেদি ই বিকশিত হৈ আহিছে।
- আৰম্ভণিৰে পৰা ১০৫টাতকৈ অধিক সংশোধন হোৱাৰ পিছতো ই মৌলিক চৰিত্ৰ ৰক্ষা কৰি আছে।
প্ৰশ্ন ২। অনুচ্ছেদ ৩৬৮ৰ অধীনত সংবিধান সংশোধনৰ পদ্ধতিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৩৬৮ৰ অধীনত সংবিধান সংশোধনৰ তিনিটা পদ্ধতি আছে —
- সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা (Simple Majority)ৰ দ্বাৰা: সংসদৰ উপস্থিত আৰু ভোটদান কৰা সদস্যৰ সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ দ্বাৰা সংবিধানৰ কিছুমান বিষয় (যেনে নতুন ৰাজ্য সৃষ্টি, সীমা পৰিৱৰ্তন, নাগৰিকত্ব, সংসদৰ কোৰাম, সদস্যৰ দৰমহা আদি) সংশোধন কৰিব পাৰি।
- বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা (Special Majority)ৰ দ্বাৰা: উভয় সদনৰ মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ আৰু উপস্থিত আৰু ভোটদান কৰা সদস্যৰ দুই-তৃতীয়াংশৰ সমৰ্থন প্ৰয়োজন। সংবিধানৰ অধিকাংশ অংশ এই পদ্ধতিৰে সংশোধন কৰা হয়।
- বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা আৰু ৰাজ্যৰ অনুমোদন: যদি সংশোধনে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় বৈশিষ্ট্যত প্ৰভাৱ পেলায় (যেনে ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচন, সংসদ আৰু বিধানসভাৰ ক্ষমতা বিতৰণ, সপ্তম অনুসূচী আদি), তেতিয়া বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ লগতে কমেও আধা ৰাজ্যৰ বিধানসভাৰ অনুমোদন প্ৰয়োজন হয়।
প্ৰশ্ন ৩। ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংশোধনৰ মূল ব্যৱস্থাসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংশোধনক “ক্ষুদ্ৰ সংবিধান” বুলিও কোৱা হয়। ইয়াৰ মূল ব্যৱস্থাসমূহ হ’ল —
- উপস্থাপনিকাত ‘সমাজবাদী’ (Socialist), ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’ (Secular) আৰু ‘অখণ্ডতা’ (Integrity) শব্দ যোগ কৰা হ’ল।
- সংবিধানত মৌলিক কৰ্তব্যসমূহ (Fundamental Duties) সন্নিবিষ্ট কৰা হ’ল (অনুচ্ছেদ ৫১A)।
- লোকসভা আৰু ৰাজ্য বিধানসভাৰ কাৰ্যকাল ৫ বছৰৰ পৰা ৬ বছৰলৈ বৃদ্ধি কৰা হ’ল।
- ৪২তম সংশোধনে নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহক মৌলিক অধিকাৰৰ ওপৰত প্ৰাধান্য দিছিল।
- ন্যায়পালিকাৰ ক্ষমতা সীমিত কৰা হৈছিল।
- প্ৰশাসনিক ন্যায়াধিকৰণ (Tribunals) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
- ‘শিক্ষা’, ‘অৰণ্য’, ‘বন্যপ্ৰাণী সংৰক্ষণ’ আদি বিষয় ৰাজ্য তালিকাৰ পৰা যৌথ তালিকালৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪। ৪৪তম সংশোধনৰ মুখ্য ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৭৮ চনৰ ৪৪তম সংশোধনে ৪২তম সংশোধনৰ বহু বিতৰ্কিত ব্যৱস্থা সংশোধন কৰি গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছিল। ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱস্থাসমূহ হ’ল —
- সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰাই আইনগত অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ৩০০A) হিচাপে স্থাপন কৰা হ’ল।
- লোকসভা আৰু ৰাজ্য বিধানসভাৰ কাৰ্যকাল পুনৰ ৬ বছৰৰ পৰা ৫ বছৰলৈ হ্ৰাস কৰা হ’ল।
- জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণাৰ ক্ষেত্ৰত ‘অভ্যন্তৰীণ অশান্তি’ৰ ঠাইত ‘সশস্ত্ৰ বিদ্ৰোহ’ শব্দ ব্যৱহাৰ কৰা হ’ল।
- মন্ত্ৰীপৰিষদৰ লিখিত পৰামৰ্শ অবিহনে ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণা কৰিব নোৱাৰে।
- সংসদৰ অৰ্ধ-সংখ্যক সদস্যৰ অনুমোদনৰ পৰিৱৰ্তে দুই-তৃতীয়াংশ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ দ্বাৰা জৰুৰীকালীন অৱস্থা অনুমোদিত হ’ব লাগে।
- ৪২তম সংশোধনৰ দ্বাৰা ন্যায়ালয়ৰ ক্ষমতা সীমিত কৰা ব্যৱস্থা বাতিল কৰা হ’ল।
প্ৰশ্ন ৫। কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলাৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৭৩ চনৰ কেশৱানন্দ ভাৰতী বনাম কেৰালা ৰাজ্য মামলা ভাৰতীয় সাংবিধানিক ইতিহাসত এক ঐতিহাসিক ৰায়। এই মামলাত ১৩জন বিচাৰপতিৰ এক বৃহৎ ন্যায়পীঠে ৭:৬ ভোটৰ মাত্ৰাত ৰায় দি মৌলিক গঠন তত্ত্ব প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। ৰায় অনুসৰি সংসদৰ অনুচ্ছেদ ৩৬৮ৰ অধীনত সংবিধান সংশোধনৰ ক্ষমতা থকা যদিও সংসদে সংবিধানৰ মৌলিক গঠন বা মূল চৰিত্ৰ সংশোধন কৰি ক্ষুণ্ন কৰিব নোৱাৰে। এই ৰায়ে গণতন্ত্ৰৰ ৰক্ষা বুলি পৰিগণিত হয় কাৰণ ই সংসদৰ সংশোধন ক্ষমতাত যুক্তিসংগত সীমাৰেখা টানি দিছে। এই মামলাৰ যোগেদি গোলক নাথ মামলাৰ (১৯৬৭) ৰায় খৰ্ব কৰি, সংবিধানৰ ভেটি দৃঢ় কৰি ৰাখিছে।
প্ৰশ্ন ৬। মৌলিক গঠনৰ অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ উচ্চতম ন্যায়ালয়ে বিভিন্ন ৰায়ৰ যোগেদি মৌলিক গঠনৰ অন্তৰ্ভুক্ত হোৱা বৈশিষ্ট্যসমূহ চিহ্নিত কৰিছে। এইবোৰ হ’ল —
- সংবিধানৰ পৰম শ্ৰেষ্ঠতা (Supremacy of the Constitution)
- সাৰ্বভৌমত্ব আৰু গণতান্ত্ৰিক চৰিত্ৰ (Sovereignty and Democratic Character)
- প্ৰজাতন্ত্ৰিক চৰিত্ৰ (Republican Character)
- ধৰ্মনিৰপেক্ষতা (Secular Character)
- যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰিত্ৰ (Federal Character)
- ক্ষমতা পৃথকীকৰণ নীতি (Separation of Powers)
- ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা (Independence of the Judiciary)
- ন্যায়িক পৰ্যালোচনা (Judicial Review)
- সংসদীয় শাসন প্ৰণালী (Parliamentary System of Government)
- মৌলিক অধিকাৰ (Fundamental Rights)
- আইনৰ শাসন (Rule of Law)
- মুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন (Free and Fair Elections)
প্ৰশ্ন ৭। ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ১৯৯২ চনৰ ৭৩তম সংবিধান সংশোধনে গ্ৰাম্য পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাক সাংবিধানিক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰিছিল। এই সংশোধনে অনুচ্ছেদ ২৪৩ আৰু একাদশ অনুসূচী যোগ দিছিল। ই গাঁৱৰ পৰ্যায়, মধ্যৱৰ্তী পৰ্যায় আৰু জিলা পৰ্যায়ত পঞ্চায়ত গঠনৰ বাবে স্তৰীয় ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল আৰু মহিলা, অনুসূচিত জাতি-জনজাতিৰ বাবে আসন সংৰক্ষণ নিশ্চিত কৰিছিল।
৭৪তম সংবিধান সংশোধনে নগৰ-পৌৰ সংস্থাসমূহক সাংবিধানিক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰিছিল। এই সংশোধনে অনুচ্ছেদ ২৪৩P-২৪৩ZG আৰু দ্বাদশ অনুসূচী যোগ দিছিল। ই নগৰ পঞ্চায়ত, পৌৰ পৰিষদ আৰু পৌৰ নিগম গঠনৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল আৰু স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থাক শক্তিশালী কৰিছিল। এই দুইটা সংশোধনে ভাৰতৰ গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ ভেটি গঢ়িছিল।
প্ৰশ্ন ৮। সংবিধান সংশোধনৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিয় হয়?
উত্তৰঃ সংবিধান সংশোধনৰ প্ৰয়োজনীয়তা মূলত: তলৰ কাৰণসমূহৰ বাবে হয় —
- সমাজৰ পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ লগত খাপ খুৱাবলৈ।
- নতুন সমস্যা সমাধানৰ বাবে সাংবিধানিক ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰিবলৈ।
- সংবিধানত পৰিলক্ষিত ত্ৰুটি বা অস্পষ্টতা আঁতৰাবলৈ।
- আৰ্থ-সামাজিক উন্নয়ন আৰু আধুনিকীকৰণৰ আৱশ্যকতা পূৰণ কৰিবলৈ।
- ন্যায়পালিকাৰ কিছুমান ৰায়ৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা আইনগত সংকট সমাধানৰ বাবে।
- প্ৰতি প্ৰজন্মই নিজৰ সমসাময়িক চাহিদা অনুযায়ী সংবিধানখন গঢ়ি লোৱাৰ অধিকাৰ ৰখা।
প্ৰশ্ন ৯। সংবিধান সংশোধনত ন্যায়পালিকাৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ন্যায়পালিকাই সংবিধান সংশোধন আৰু ব্যাখ্যাত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। সংসদে গ্ৰহণ কৰা সংশোধন বা প্ৰণয়ন কৰা আইন সাংবিধানিক বিধান বিৰোধী হ’লে উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ন্যায়িক পৰ্যালোচনাৰ ক্ষমতাৰে সেইবোৰ অসাংবিধানিক বুলি ঘোষণা কৰিব পাৰে। গোলক নাথ মামলা (১৯৬৭), কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলা (১৯৭৩), মিনাৰ্ভা মিলছ মামলা (১৯৮০), ইন্দিৰা গান্ধী বনাম ৰাজ নাৰায়ণ মামলা (১৯৭৫) আদিত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সংসদৰ সংশোধন ক্ষমতাৰ সীমাৰেখা নিৰ্ধাৰণ কৰিছে আৰু সংবিধানৰ মৌলিক গঠন ৰক্ষা কৰাৰ দ্বাৰা সংবিধানক জীৱন্ত আৰু গতিশীল ৰাখিছে।
প্ৰশ্ন ১০। সংবিধানৰ নমনীয়তা আৰু কঠোৰতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ নমনীয় সংবিধান (Flexible Constitution) মানে এনে সংবিধান যাক সাধাৰণ আইনৰ পদ্ধতিৰে সংশোধন কৰিব পাৰি (যেনে ব্ৰিটেইনৰ সংবিধান)। অন্যহাতে, কঠোৰ সংবিধান (Rigid Constitution) মানে এনে সংবিধান যিটো সংশোধন কৰাটো অতি জটিল আৰু বিশেষ পদ্ধতিৰ প্ৰয়োজন হয় (যেনে আমেৰিকাৰ সংবিধান)। ভাৰতীয় সংবিধান নমনীয় আৰু কঠোৰৰ এক সুসমন্বয় — কিছুমান বিষয় সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে সংশোধন কৰিব পাৰি, কিছুমান বিষয় বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ প্ৰয়োজন হয় আৰু কিছুমান বিষয়ত ৰাজ্যসমূহৰ অনুমোদনো প্ৰয়োজন।
দীঘল প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Long Answer Type Questions)
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতীয় সংবিধানক জীৱন্ত দলিল হিচাপে কিয় গণ্য কৰা হয়? বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানক জীৱন্ত দলিল (Living Document) হিচাপে গণ্য কৰাৰ মূল কাৰণসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল —
(১) গতিশীলতা আৰু পৰিৱৰ্তনশীলতা: এজন জীৱন্ত প্ৰাণীৰ দৰেই সংবিধানখনো বিকশিত হৈ থাকে। সমাজৰ পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতি আৰু চাহিদাৰ সৈতে এই সংবিধানখন কেৱল কাগজী বিধানৰ এক স্থিৰ সংকলন নহয়, বৰঞ্চ ই এক জীৱন্ত প্ৰক্ৰিয়া।
(২) সংশোধনৰ ব্যৱস্থা: অনুচ্ছেদ ৩৬৮ৰ অধীনত সংশোধনৰ যথেষ্ট নমনীয় ব্যৱস্থা থকাৰ ফলত সংসদে সময়ে সময়ে নতুন আৱশ্যকতা পূৰণৰ বাবে সংবিধান সংশোধন কৰিব পাৰে। ১৯৫০ চনৰ পৰা আজিলৈ ১০৫টাতকৈ অধিক সংশোধন হৈছে।
(৩) ন্যায়িক ব্যাখ্যা: উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সময়ে সময়ে সংবিধানৰ পুনঃব্যাখ্যা কৰি ইয়াক জীৱন্ত ৰূপত ৰাখিছে। গোপনীয়তা অধিকাৰ মামলা, সম-লিংগ বিবাহ মামলা আদিত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সমসাময়িক যুগৰ চাহিদা অনুসৰি সংবিধানৰ ব্যাখ্যা কৰিছে।
(৪) মৌলিক চৰিত্ৰ সংৰক্ষণ: কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলাৰ মৌলিক গঠন তত্ত্বৰ যোগেদি সংবিধানৰ মূল চৰিত্ৰ সুৰক্ষিত আৰু একে সময়তে সংশোধনৰ যোগেদি ই বিকশিত হৈ আহিছে।
(৫) যুগৰ দাবী পূৰণ: ভাৰত স্বাধীনতাৰ পিছত আৰ্থিক, সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত যিমান পৰিৱৰ্তন আহিছে, সংবিধানে সেই সকলোবোৰৰ লগত খাপ খাই উন্নত হৈ আহিছে।
(৬) প্ৰজাতান্ত্ৰিক চৰিত্ৰ: সংবিধানখনে ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ ভেটি দৃঢ় কৰিছে। ই জনগণৰ আশা-আকাংক্ষাৰ প্ৰতিফলন আৰু পৰিৱৰ্তিত সমাজৰ লগত খাপ খাই গৈ থকাৰ ক্ষমতা প্ৰদৰ্শন কৰিছে।
এনেদৰে সংবিধানৰ অভ্যন্তৰীণ গতিশীলতা, সংশোধনৰ যোগ্যতা, ন্যায়িক ব্যাখ্যা আৰু সমাজৰ চাহিদাৰ প্ৰতিফলনৰ ফলত ই এক জীৱন্ত দলিল হৈ পৰিছে।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতীয় সংবিধান সংশোধনৰ পদ্ধতি বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৩৬৮ত সংশোধনৰ বিশেষ পদ্ধতি উল্লেখ আছে। সংবিধান প্ৰণেতাসকলে নমনীয়তা আৰু কঠোৰতাৰ এক সুসমন্বয় ৰক্ষা কৰি সংবিধান সংশোধনৰ তিনিটা পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণ কৰিছে —
(১) সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ দ্বাৰা (Simple Majority):
সংবিধানৰ কিছুমান বিষয় সাধাৰণ আইন প্ৰণয়নৰ পদ্ধতিৰে সংশোধন কৰিব পাৰি। অৰ্থাৎ সংসদৰ যিকোনো সদনত উপস্থিত আৰু ভোটদান কৰা সদস্যৰ সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠ ভোটৰ দ্বাৰাই সম্পন্ন হয়। এই পদ্ধতিত যিবোৰ বিষয় সংশোধন হয় সেইবোৰ হ’ল —
- নতুন ৰাজ্য সৃষ্টি বা ৰাজ্যৰ সীমা পৰিৱৰ্তন (অনুচ্ছেদ ২-৪)
- ৰাজ্যৰ নাম পৰিৱৰ্তন
- নাগৰিকত্ব সম্পৰ্কীয় বিধান
- সংসদৰ কোৰাম
- সংসদ সদস্যৰ দৰমহা আৰু ভাত্তা
- সংসদৰ পদ্ধতিগত নিয়ম
- আইনসভাৰ ভাষা
- উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ অধিক্ষেত্ৰ সম্প্ৰসাৰণ
(২) বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ দ্বাৰা (Special Majority):
সংবিধানৰ অধিকাংশ অংশ এই পদ্ধতিৰে সংশোধন কৰা হয়। ইয়াৰ বাবে দুটা চৰ্ত পূৰণ হোৱাটো প্ৰয়োজন —
- সংসদৰ উভয় সদনৰ মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ (অৰ্ধেকৰ অধিক) সদস্যৰ সমৰ্থন।
- উপস্থিত আৰু ভোটদান কৰা সদস্যৰ দুই-তৃতীয়াংশৰ সমৰ্থন।
এই পদ্ধতিৰে সংশোধন হোৱা বিষয়সমূহৰ ভিতৰত আছে — মৌলিক অধিকাৰ, ৰাষ্ট্ৰীয় নীতিৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিসমূহ আৰু সংবিধানৰ অন্যান্য বিধানসমূহ।
(৩) বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা আৰু ৰাজ্যৰ অনুমোদনৰ দ্বাৰা (Special Majority + State Ratification):
যদি সংশোধনে ভাৰতৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰিত্ৰত প্ৰভাৱ পেলায়, তেতিয়া সংসদৰ বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ লগতে কমেও আধা ৰাজ্যৰ বিধানসভাৰ অনুমোদন প্ৰয়োজন হয়। এই বিষয়সমূহ হ’ল —
- ৰাষ্ট্ৰপতিৰ নিৰ্বাচন প্ৰক্ৰিয়া (অনুচ্ছেদ ৫৪, ৫৫)
- কেন্দ্ৰীয় কাৰ্যপালিকাৰ ক্ষমতা
- ৰাজ্যৰ কাৰ্যপালিকাৰ ক্ষমতা
- উচ্চতম ন্যায়ালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়সমূহ
- কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ আইন প্ৰণয়ন ক্ষমতা বিতৰণ
- সপ্তম অনুসূচীৰ বিষয়সমূহ
- সংসদ আৰু ৰাজ্য বিধানসভাৰ প্ৰতিনিধিত্ব
- অনুচ্ছেদ ৩৬৮ স্বয়ং
সংশোধনৰ কাৰ্য পদ্ধতি: সংশোধন বিধেয়ক সংসদৰ যিকোনো সদনত প্ৰৱৰ্তিত হ’ব পাৰে। উভয় সদনত পৃথকে পৃথকে অনুমোদিত হ’ব লাগে। প্ৰয়োজন হ’লে ৰাজ্যৰ অনুমোদন বিচাৰা হয়। ইয়াৰ পিছত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সম্মতি প্ৰদান কৰিলেহে সেইটো আইন হিচাপে কাৰ্যকৰী হয়।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতীয় সংবিধানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সংশোধনসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সংশোধনসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল —
(১) ১ম সংশোধন (১৯৫১): এই প্ৰথম সংশোধনে নৱম অনুসূচী যোগ দিছিল য’ত ভূমি সংস্কাৰ সম্পৰ্কীয় আইনসমূহ স্থাপন কৰা হৈছিল আৰু সেইবোৰক ন্যায়িক পৰ্যালোচনাৰ পৰা সংৰক্ষিত কৰা হৈছিল। ইয়াৰ যোগেদি সম্পত্তিৰ অধিকাৰ আৰু বাক্স্বাধীনতাত উপযুক্ত সীমা আৰোপ কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰা হৈছিল।
(২) ৭ম সংশোধন (১৯৫৬): ৰাজ্য পুনৰ্গঠন আইনৰ ফলত হোৱা ভাষাৰ ভিত্তিত ৰাজ্য পুনৰ্গঠনৰ বাবে এই সংশোধনে ৰাজ্যসমূহক A, B, C, D শ্ৰেণীত বিভাজনৰ পৰা আঁতৰাই কেৱল ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল হিচাপে শ্ৰেণীবিভাজন কৰিছিল।
(৩) ২৪তম সংশোধন (১৯৭১): এই সংশোধনে অনুচ্ছেদ ১৩ আৰু ৩৬৮ সংশোধন কৰি স্পষ্টকৈ প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল যে সংসদৰ মৌলিক অধিকাৰ সংশোধন কৰাৰ ক্ষমতা আছে। ইয়াৰ পিছফালে গোলক নাথ মামলাৰ ৰায় উলটোৱাৰ চেষ্টা আছিল।
(৪) ৪২তম সংশোধন (১৯৭৬): ইয়াক “ক্ষুদ্ৰ সংবিধান” বুলি কোৱা হয়। জৰুৰীকালীন অৱস্থাৰ সময়ত পাচ কৰা এই সংশোধনে উপস্থাপনিকাত ‘সমাজবাদী’, ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’ আৰু ‘অখণ্ডতা’ শব্দ যোগ দিলে, মৌলিক কৰ্তব্য সন্নিবিষ্ট কৰিলে, লোকসভা আৰু বিধানসভাৰ কাৰ্যকাল ৬ বছৰ কৰিলে, ন্যায়পালিকাৰ ক্ষমতা সীমিত কৰিলে আৰু নিৰ্দেশাত্মক নীতিক মৌলিক অধিকাৰৰ ওপৰত প্ৰাধান্য দিলে।
(৫) ৪৪তম সংশোধন (১৯৭৮): জনতা চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা এই সংশোধনে ৪২তম সংশোধনৰ বহুতো বিতৰ্কিত ব্যৱস্থা প্ৰত্যাহাৰ কৰিছিল। সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰাই অনুচ্ছেদ ৩০০A-ৰ অধীনত আইনগত অধিকাৰ কৰি লোৱা হ’ল। লোকসভা আৰু বিধানসভাৰ কাৰ্যকাল পুনৰ ৫ বছৰ কৰা হ’ল আৰু জৰুৰীকালীন অৱস্থা ঘোষণাৰ পদ্ধতি কঠোৰ কৰা হ’ল।
(৬) ৫২তম সংশোধন (১৯৮৫): দল-বদল বিৰোধী আইন (Anti-Defection Law) প্ৰৱৰ্তন কৰি দশম অনুসূচী যোগ দিয়া হৈছিল।
(৭) ৬১তম সংশোধন (১৯৮৯): ভোটাৰৰ নূন্যতম বয়স ২১ বছৰৰ পৰা ১৮ বছৰলৈ হ্ৰাস কৰা হৈছিল।
(৮) ৭৩তম সংশোধন (১৯৯২): পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাক সাংবিধানিক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰি একাদশ অনুসূচী আৰু অনুচ্ছেদ ২৪৩ যোগ দিয়া হৈছিল।
(৯) ৭৪তম সংশোধন (১৯৯২): নগৰ পৌৰ সংস্থাসমূহক সাংবিধানিক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰি দ্বাদশ অনুসূচী যোগ দিয়া হৈছিল।
(১০) ৮৬তম সংশোধন (২০০২): অনুচ্ছেদ ২১A সন্নিবিষ্ট কৰি ৬-১৪ বছৰৰ শিশুৰ বাবে বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰ ৰূপে স্থাপন কৰা হৈছিল।
(১১) ৯১তম সংশোধন (২০০৩): মন্ত্ৰীপৰিষদৰ আকাৰ সীমিত কৰাৰ লগতে দল-বদল আইন কঠোৰ কৰা হৈছিল।
(১২) ১০১তম সংশোধন (২০১৬): সমগ্ৰ ভাৰতবৰ্ষত পণ্য আৰু সেৱা কৰ (GST) প্ৰৱৰ্তন কৰিলে। ই কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত কৰ ব্যৱস্থাত গুৰুত্বপূৰ্ণ পৰিৱৰ্তন আনিলে।
(১৩) ১০৩তম সংশোধন (২০১৯): অৰ্থনৈতিকভাৱে দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ (EWS) বাবে শিক্ষা আৰু চাকৰিত ১০% সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিলে।
প্ৰশ্ন ৪। কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলা আৰু মৌলিক গঠন তত্ত্বৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৭৩ চনৰ কেশৱানন্দ ভাৰতী বনাম কেৰালা ৰাজ্য মামলা ভাৰতৰ সাংবিধানিক ইতিহাসত এক যুগান্তকাৰী ৰায়। কেৰালাৰ এডনিৰ মঠাধীশ স্বামী কেশৱানন্দ ভাৰতীয়ে কেৰালা ৰাজ্য চৰকাৰৰ ভূমি সংস্কাৰ আইনক চলেঞ্জ জনাইছিল। উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ১৩জন বিচাৰপতিৰ এক বৃহত্তম ন্যায়পীঠে এই মামলাৰ শুনানি কৰিছিল আৰু ৭:৬ ভোটৰ ব্যৱধানত ৰায় দিছিল।
মামলাৰ মূল প্ৰশ্ন: অনুচ্ছেদ ৩৬৮ৰ অধীনত সংসদৰ সংবিধান সংশোধনৰ ক্ষমতা সীমাবদ্ধ নে অসীম? সংসদে কোনো সংবিধানৰ অংশ সংশোধন কৰিব পাৰিব নে?
ৰায়ৰ মূল বিষয়: উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ৰায় দিছিল যে সংসদৰ সংবিধান সংশোধনৰ ক্ষমতা থকা যদিও সংসদে সংবিধানৰ মৌলিক গঠন বা মূল চৰিত্ৰ ক্ষুণ্ন কৰিব নোৱাৰে। এই ৰায়ৰ যোগেদি গোলক নাথ মামলাৰ (১৯৬৭) ৰায় (যিয়ে কৈছিল সংসদে মৌলিক অধিকাৰ সংশোধন কৰিব নোৱাৰে) সম্পূৰ্ণৰূপে উলটাই দিয়া হৈছিল আৰু সংসদৰ সংশোধন ক্ষমতা স্বীকৃত হৈছিল কিন্তু এক সীমাৰেখাৰ মাজত।
মৌলিক গঠনৰ অন্তৰ্ভুক্ত বৈশিষ্ট্যসমূহ:
- সংবিধানৰ পৰম শ্ৰেষ্ঠতা
- আইনৰ শাসন
- ক্ষমতা পৃথকীকৰণ নীতি
- সংসদীয় গণতন্ত্ৰ
- স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ ন্যায়পালিকা
- ন্যায়িক পৰ্যালোচনা
- সাৰ্বভৌমত্ব
- ধৰ্মনিৰপেক্ষতা
- প্ৰজাতান্ত্ৰিক চৰিত্ৰ
- যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰিত্ৰ
- মৌলিক অধিকাৰৰ মূল সাৰ
- কল্যাণমূলক ৰাজ্যৰ ধাৰণা
ৰায়ৰ গুৰুত্ব আৰু পৰৱৰ্তী প্ৰভাৱ:
- এই ৰায়ে গণতন্ত্ৰক একনায়কত্বৰ পৰা ৰক্ষা কৰিছে।
- সংসদৰ অপ্ৰতিৰোধ্য ক্ষমতাত যুক্তিসংগত সীমাৰেখা টানি দিছে।
- মৌলিক অধিকাৰৰ সংৰক্ষণ নিশ্চিত কৰিছে।
- ৪২তম সংশোধনৰ বিতৰ্কিত ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে এক সাংবিধানিক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিছে।
- ইয়াৰ পিছত মিনাৰ্ভা মিলছ মামলা (১৯৮০), ৱামন ৰাও মামলা (১৯৮১), এছ.আৰ. বম্মাই মামলা (১৯৯৪), আই.আৰ. কোয়েলহো মামলা (২০০৭) আদিত মৌলিক গঠন তত্ত্ব আৰু দৃঢ় কৰা হৈছে।
এনেদৰে কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলাৰ ৰায়ে ভাৰতৰ গণতন্ত্ৰৰ ভেটি দৃঢ় কৰিছে আৰু সংবিধানৰ মৌলিক চৰিত্ৰ চিৰদিনলৈ সুৰক্ষিত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৫। সংবিধানক জীৱন্ত দলিল হিচাপে গঢ়ি তোলাত ন্যায়িক পৰ্যালোচনাৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ন্যায়িক পৰ্যালোচনা (Judicial Review) মানে হ’ল ন্যায়পালিকাৰ সেই ক্ষমতা যাৰ দ্বাৰা ই ব্যৱস্থাপিকা আৰু কাৰ্যপালিকাই গ্ৰহণ কৰা আইন আৰু কাৰ্যৰ সাংবিধানিক বৈধতা পৰীক্ষা কৰি অসাংবিধানিক হ’লে সেইবোৰ বাতিল ঘোষণা কৰিব পাৰে। ভাৰতীয় সংবিধানক জীৱন্ত দলিল হিচাপে গঢ়ি তোলাত ন্যায়িক পৰ্যালোচনাৰ ভূমিকা অপৰিসীম।
(১) সংবিধানৰ ব্যাখ্যা: উচ্চতম ন্যায়ালয়ে সময়ে সময়ে সংবিধানৰ অনুচ্ছেদসমূহৰ পুনঃব্যাখ্যা কৰি ইয়াক সমসাময়িক চাহিদাৰ সৈতে খাপ খাই দিছে। যেনে — অনুচ্ছেদ ২১ৰ অন্তৰ্গত ‘জীৱনৰ অধিকাৰ’ৰ ভিতৰত গোপনীয়তা অধিকাৰ, পৰিৱেশৰ অধিকাৰ, আশ্ৰয়ৰ অধিকাৰ আদি অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
(২) সংসদৰ ক্ষমতাৰ সীমাৰেখা: কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলাৰ যোগেদি সংসদৰ সংশোধন ক্ষমতাৰ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰি ন্যায়পালিকাই সংবিধানৰ মৌলিক গঠন ৰক্ষা কৰিছে।
(৩) মৌলিক অধিকাৰ সুৰক্ষা: ন্যায়পালিকাই বহু মামলাৰ যোগেদি নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰিছে। মেনেকা গান্ধী মামলা (১৯৭৮)ত অনুচ্ছেদ ২১ৰ পৰিধি বৃদ্ধি কৰা হৈছিল।
(৪) সংসদ আৰু কাৰ্যপালিকাৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা: ন্যায়পালিকাই সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখি গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ ৰক্ষা কৰিছে।
(৫) প্ৰাসংগিক ৰায়সমূহ:
- গোলক নাথ মামলা (১৯৬৭): মৌলিক অধিকাৰ সংশোধনযোগ্য নহয় বুলি ৰায়।
- কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলা (১৯৭৩): মৌলিক গঠন তত্ত্ব প্ৰৱৰ্তন।
- ইন্দিৰা গান্ধী বনাম ৰাজ নাৰায়ণ (১৯৭৫): ৩৯তম সংশোধনৰ এক ব্যৱস্থা বাতিল।
- মিনাৰ্ভা মিলছ মামলা (১৯৮০): ৪২তম সংশোধনৰ এক ব্যৱস্থা বাতিল।
- এছ.আৰ. বম্মাই মামলা (১৯৯৪): অনুচ্ছেদ ৩৫৬ৰ ব্যৱহাৰৰ ওপৰত নিয়ম।
- মেনেকা গান্ধী মামলা (১৯৭৮): জীৱনৰ অধিকাৰৰ সম্প্ৰসাৰিত ব্যাখ্যা।
এনেদৰে ন্যায়পালিকাই সংবিধানৰ গতিশীলতা বজাই ৰাখি ইয়াক জীৱন্ত আৰু গণতান্ত্ৰিক ৰূপত ৰাখিছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰ (Additional Questions)
এক শব্দ/বাক্যৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতীয় সংবিধান প্ৰথমবাৰ কেতিয়া সংশোধন হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫১ চনত প্ৰথমবাৰ ভাৰতীয় সংবিধান সংশোধন হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২। আজিলৈকে ভাৰতীয় সংবিধান কিমানবাৰ সংশোধন হৈছে?
উত্তৰঃ আজিলৈকে ১০৫টাতকৈ অধিক সংশোধন হৈছে।
প্ৰশ্ন ৩। গোলক নাথ মামলা কোন চনত হৈছিল?
উত্তৰঃ গোলক নাথ বনাম পঞ্জাব ৰাজ্য মামলা ১৯৬৭ চনত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪। ৬১তম সংশোধনে কি প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৬১তম সংশোধনে ভোটাৰৰ নূন্যতম বয়স ২১ বছৰৰ পৰা ১৮ বছৰলৈ হ্ৰাস কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫। ৫২তম সংশোধনে কোনটো আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ ৫২তম সংশোধনে দল-বদল বিৰোধী আইন (Anti-Defection Law) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬। সংবিধানৰ মৌলিক গঠন তত্ত্ব কোনটো ৰায়ৰ যোগেদি প্ৰথম প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭৩ চনৰ কেশৱানন্দ ভাৰতী বনাম কেৰালা ৰাজ্য মামলাত মৌলিক গঠন তত্ত্ব প্ৰথম প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৭। সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰোৱা কোনটো সংশোধনে?
উত্তৰঃ ১৯৭৮ চনৰ ৪৪তম সংশোধনে সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰাইছিল।
প্ৰশ্ন ৮। ১০১তম সংশোধনে কোনটো নতুন কৰ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১০১তম সংশোধনে পণ্য আৰু সেৱা কৰ (GST – Goods and Services Tax) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯। মিনাৰ্ভা মিলছ মামলা কোন চনৰ?
উত্তৰঃ মিনাৰ্ভা মিলছ মামলা ১৯৮০ চনৰ।
প্ৰশ্ন ১০। শিক্ষাৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰ ৰূপে সন্নিবিষ্ট কৰা সংশোধনটো কোনটো?
উত্তৰঃ ২০০২ চনৰ ৮৬তম সংশোধনে শিক্ষাৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰ ৰূপে সন্নিবিষ্ট কৰিছিল।
শূন্যস্থান পূৰণ (Fill in the blanks)
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতীয় সংবিধান ________ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পৰা কাৰ্যকৰী হৈছে।
উত্তৰঃ ১৯৫০।
প্ৰশ্ন ২। সংবিধান সংশোধনৰ পদ্ধতি ________ অনুচ্ছেদত উল্লেখ আছে।
উত্তৰঃ ৩৬৮।
প্ৰশ্ন ৩। ৪২তম সংশোধনক ________ বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ ক্ষুদ্ৰ সংবিধান (Mini Constitution)।
প্ৰশ্ন ৪। মৌলিক গঠন তত্ত্ব ________ মামলাৰ যোগেদি প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল।
উত্তৰঃ কেশৱানন্দ ভাৰতী।
প্ৰশ্ন ৫। ভাৰতৰ সংবিধান এক ________ দলিল।
উত্তৰঃ জীৱন্ত (Living)।
প্ৰশ্ন ৬। ১০১তম সংশোধনৰ যোগেদি ________ প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল।
উত্তৰঃ পণ্য আৰু সেৱা কৰ (GST)।
প্ৰশ্ন ৭। ৭৩তম সংশোধনে ________ ব্যৱস্থা সাংবিধানিক স্বীকৃতি দিছিল।
উত্তৰঃ পঞ্চায়তীৰাজ।
প্ৰশ্ন ৮। ৪২তম সংশোধনে উপস্থাপনিকাত ________, ________ আৰু ________ শব্দ যোগ দিছিল।
উত্তৰঃ সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ আৰু অখণ্ডতা।
শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় (True/False)
প্ৰশ্ন ১। সংবিধান এক স্থিৰ আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় দলিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। সংবিধান এক জীৱন্ত আৰু গতিশীল দলিল।
প্ৰশ্ন ২। অনুচ্ছেদ ৩৬৮ত সংবিধান সংশোধনৰ ব্যৱস্থা আছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩। ৪৪তম সংশোধনে সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰ কৰি ৰাখিছিল।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ৪৪তম সংশোধনে সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰাই আইনগত অধিকাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪। কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলাত মৌলিক গঠন তত্ত্ব প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫। ৭৪তম সংশোধনে গ্ৰাম্য পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা সম্পৰ্কীয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ৭৪তম সংশোধন নগৰ পৌৰ সংস্থাৰ সৈতে জড়িত। ৭৩তম সংশোধন গ্ৰাম্য পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা সম্পৰ্কীয়।
গুৰুত্বপূৰ্ণ সংশোধনসমূহৰ তালিকা
| সংশোধন | চন | মূল বিষয়বস্তু |
|---|---|---|
| ১ম সংশোধন | ১৯৫১ | নৱম অনুসূচী যোগ; ভূমি সংস্কাৰ আইন সুৰক্ষা |
| ৭ম সংশোধন | ১৯৫৬ | ৰাজ্য পুনৰ্গঠন; A, B, C, D শ্ৰেণী বিভাজন বাতিল |
| ২৪তম সংশোধন | ১৯৭১ | মৌলিক অধিকাৰ সংশোধনৰ ক্ষমতা সংসদক প্ৰদান |
| ২৬তম সংশোধন | ১৯৭১ | প্ৰিভিপাৰ্স আৰু ৰাজকীয় উপাধি বাতিল |
| ৪২তম সংশোধন | ১৯৭৬ | “ক্ষুদ্ৰ সংবিধান”; উপস্থাপনিকাত নতুন শব্দ; মৌলিক কৰ্তব্য সন্নিবিষ্ট |
| ৪৪তম সংশোধন | ১৯৭৮ | সম্পত্তিৰ অধিকাৰ আইনগত; ৪২তম সংশোধনৰ বহু ব্যৱস্থা প্ৰত্যাহাৰ |
| ৫২তম সংশোধন | ১৯৮৫ | দল-বদল বিৰোধী আইন; দশম অনুসূচী যোগ |
| ৬১তম সংশোধন | ১৯৮৯ | ভোটাৰৰ বয়স ২১ৰ পৰা ১৮ বছৰলৈ |
| ৭৩তম সংশোধন | ১৯৯২ | পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাক সাংবিধানিক স্বীকৃতি |
| ৭৪তম সংশোধন | ১৯৯২ | নগৰ পৌৰ সংস্থাক সাংবিধানিক স্বীকৃতি |
| ৮৬তম সংশোধন | ২০০২ | ৬-১৪ বছৰৰ শিশুৰ বাবে শিক্ষাৰ অধিকাৰ মৌলিক অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২১A) |
| ৯১তম সংশোধন | ২০০৩ | মন্ত্ৰীপৰিষদৰ আকাৰ সীমিত; দল-বদল আইন কঠোৰ |
| ৯৭তম সংশোধন | ২০১১ | সমবায় সমিতিক সাংবিধানিক স্বীকৃতি |
| ১০১তম সংশোধন | ২০১৬ | পণ্য আৰু সেৱা কৰ (GST) প্ৰৱৰ্তন |
| ১০৩তম সংশোধন | ২০১৯ | EWS-ৰ বাবে ১০% সংৰক্ষণ |
সংবিধান সংশোধনৰ পদ্ধতিসমূহ
| পদ্ধতি | প্ৰয়োজনীয় সংখ্যাগৰিষ্ঠতা | বিষয়সমূহ |
|---|---|---|
| সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা | উপস্থিত আৰু ভোটদান কৰা সদস্যৰ ৫০%-ৰ অধিক | নতুন ৰাজ্য সৃষ্টি, সীমা পৰিৱৰ্তন, নাগৰিকত্ব, কোৰাম, দৰমহা |
| বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা | মুঠ সদস্যৰ ৫০%-ৰ অধিক আৰু উপস্থিত আৰু ভোটদানৰ ২/৩ | মৌলিক অধিকাৰ, নিৰ্দেশাত্মক নীতি, অধিকাংশ সংবিধানিক ব্যৱস্থা |
| বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা + ৰাজ্য অনুমোদন | উপৰোক্ত + কমেও আধা ৰাজ্যৰ বিধানসভাৰ অনুমোদন | ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচন, কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক, ন্যায়পালিকা, সপ্তম অনুসূচী, অনুচ্ছেদ ৩৬৮ |
মৌলিক গঠনৰ অন্তৰ্ভুক্ত বৈশিষ্ট্যসমূহ
| ক্ৰমিক | বৈশিষ্ট্য | ব্যাখ্যা |
|---|---|---|
| ১ | সংবিধানৰ পৰম শ্ৰেষ্ঠতা | সংবিধান হ’ল ভূমিৰ সৰ্বোচ্চ আইন |
| ২ | সাৰ্বভৌমত্ব | ভাৰত এক সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰ |
| ৩ | গণতান্ত্ৰিক চৰিত্ৰ | জনগণৰ দ্বাৰা, জনগণৰ বাবে চৰকাৰ |
| ৪ | ধৰ্মনিৰপেক্ষতা | ৰাষ্ট্ৰৰ কোনো ধৰ্ম নাই |
| ৫ | যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰিত্ৰ | কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ ক্ষমতা বিভাজন |
| ৬ | ক্ষমতা পৃথকীকৰণ | ব্যৱস্থাপিকা, কাৰ্যপালিকা, ন্যায়পালিকা |
| ৭ | ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা | মুক্ত ন্যায় ব্যৱস্থা |
| ৮ | ন্যায়িক পৰ্যালোচনা | আইনৰ সাংবিধানিকতা পৰীক্ষাৰ ক্ষমতা |
| ৯ | মৌলিক অধিকাৰ | নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ |
| ১০ | আইনৰ শাসন | আইনৰ আগত সকলো সমান |
| ১১ | মুক্ত নিৰ্বাচন | স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ নিৰ্বাচন |
| ১২ | সংসদীয় শাসন প্ৰণালী | সংসদীয় গণতন্ত্ৰ |
মূখ্য শব্দ (Key Terms)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| জীৱন্ত দলিল (Living Document) | সময়ৰ লগে লগে পৰিৱৰ্তিত আৰু বিকশিত হ’ব পৰা সংবিধান |
| অনুচ্ছেদ ৩৬৮ | সংবিধান সংশোধনৰ পদ্ধতি বৰ্ণনা কৰা অনুচ্ছেদ |
| সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা | উপস্থিত আৰু ভোটদান কৰা সদস্যৰ অৰ্ধেকতকৈ অধিক ভোট |
| বিশেষ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা | মুঠ সদস্যৰ অৰ্ধেকতকৈ অধিক আৰু উপস্থিত আৰু ভোটদানৰ দুই-তৃতীয়াংশ |
| মৌলিক গঠন তত্ত্ব (Basic Structure Doctrine) | সংসদে সংবিধানৰ মৌলিক গঠন সংশোধন কৰিব নোৱাৰে |
| ন্যায়িক পৰ্যালোচনা (Judicial Review) | ন্যায়পালিকাই আইনৰ সাংবিধানিক বৈধতা পৰীক্ষা কৰাৰ ক্ষমতা |
| ক্ষুদ্ৰ সংবিধান (Mini Constitution) | ৪২তম সংশোধনৰ উপাধি |
| নমনীয় সংবিধান | সাধাৰণ আইনৰ পদ্ধতিৰে সংশোধনযোগ্য সংবিধান |
| কঠোৰ সংবিধান | বিশেষ পদ্ধতিৰে সংশোধনযোগ্য সংবিধান |
| উপস্থাপনিকা (Preamble) | সংবিধানৰ মুখপাত য’ত মৌলিক আদৰ্শসমূহ উল্লেখ আছে |
| মৌলিক অধিকাৰ | নাগৰিকৰ অপৰিহাৰ্য অধিকাৰসমূহ (অনুচ্ছেদ ১২-৩৫) |
| মৌলিক কৰ্তব্য | ৪২তম সংশোধনে যোগ দিয়া নাগৰিকৰ কৰ্তব্য (অনুচ্ছেদ ৫১A) |
| পঞ্চায়তীৰাজ | গ্ৰাম্য স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থা |
| GST | পণ্য আৰু সেৱা কৰ; ১০১তম সংশোধনে প্ৰৱৰ্তিত |
| ৰাজ্য অনুমোদন (Ratification) | সংবিধান সংশোধনৰ বাবে কমেও আধা ৰাজ্যৰ বিধানসভাৰ সমৰ্থন |
| কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলা | মৌলিক গঠন তত্ত্ব প্ৰৱৰ্তন কৰা ১৯৭৩ চনৰ ঐতিহাসিক ৰায় |
আশা কৰোঁ Class 11 Political Science Chapter 9 “জীৱন্ত দলিল হিচাপে সংবিধান”ৰ এই প্ৰশ্ন-উত্তৰসমূহ আপোনালোকৰ ASSEB পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায়ক হ’ব। অধিক অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে hslcguru.com-ৰ ওপৰত চাকু ৰাখক।