Class 11 Political Science Chapter 8 — স্থানীয় চৰকাৰ (Local Governments)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পৃষ্ঠাত ASSEB (Assam State Board of Secondary Education)-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান (Political Science) কিতাপ ভাৰতীয় সংবিধান কাৰ্যত-ৰ অষ্টম অধ্যায় “স্থানীয় চৰকাৰ” (Local Governments)-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত প্ৰদান কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত স্থানীয় স্বশাসন, পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা, ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধন (১৯৯২), গাঁও পঞ্চায়ত-আঞ্চলিক পঞ্চায়ত-জিলা পৰিষদৰ ত্ৰি-স্তৰীয় গঠন, নগৰ স্থানীয় সংস্থা (নগৰ নিগম-পৌৰসভা), ১১তম আৰু ১২তম তফচিল, ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ, ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ আৰু অসমৰ স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থাৰ বিষয়ে বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। বাৰ্ষিক পৰীক্ষাৰ যুগুতনিৰ বাবে এইটো এক উপযোগী অধ্যয়ন সামগ্ৰী।
সাৰাংশ
স্থানীয় চৰকাৰ বুলিলে গাঁও বা নগৰ অঞ্চলৰ মানুহে স্থানীয় পৰ্যায়ত নিজে নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ যোগেদি গঠন কৰা চৰকাৰক বুজোৱা হয়। ই গণতন্ত্ৰৰ আটাইতকৈ তলৰ স্তৰ আৰু একে সময়তে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ স্তৰ; কাৰণ ইয়াত সাধাৰণ মানুহে প্ৰত্যক্ষভাৱে শাসন প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰে। স্থানীয় স্বশাসনৰ যোগেদিহে গণতন্ত্ৰৰ উদ্দেশ্য তৃণমূল পৰ্যায়লৈ পৰিব্যাপ্ত হ’ব পাৰে আৰু স্থানীয় সমস্যাবোৰৰ স্থানীয় সমাধান সম্ভৱ হয়।
ভাৰতত স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থাৰ ইতিহাস বহু প্ৰাচীন। প্ৰাচীন ভাৰতত গাঁও পঞ্চায়তসমূহ শাসন আৰু বিচাৰৰ ক্ষেত্ৰত স্বনিৰ্ভৰ আছিল। মহাত্মা গান্ধীয়ে গ্ৰাম স্বৰাজৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল। স্বাধীনোত্তৰ ভাৰতত সংবিধানৰ ৪০নং অনুচ্ছেদত (নিৰ্দেশাত্মক নীতি) ৰাষ্ট্ৰক গাঁও পঞ্চায়ত গঠনৰ নিৰ্দেশনা দিয়া হৈছিল। বলৱন্ত ৰায় মেহতা সমিতিয়ে (১৯৫৭) ত্ৰি-স্তৰীয় পঞ্চায়তৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল আৰু ১৯৫৯ চনৰ ২ অক্টোবৰত ৰাজস্থানৰ নাগৌৰ জিলাত প্ৰথম পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল। কিন্তু ১৯৯২ চনত গৃহীত ৭৩তম আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনেহে স্থানীয় চৰকাৰক প্ৰথমবাৰৰ বাবে সাংবিধানিক মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিলে।
৭৩তম সংশোধন (১৯৯২)-এ গ্ৰাম্য স্থানীয় শাসন বা পঞ্চায়তীৰাজক সাংবিধানিক ভিত্তি প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত সংবিধানত ‘ভাগ-৯’ আৰু ‘১১তম তফচিল’ সংযোজিত হয়। এই সংশোধনৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— (১) ত্ৰি-স্তৰীয় গঠন— গাঁও পৰ্যায়ত গাঁও পঞ্চায়ত, ব্লক বা মধ্যৱৰ্তী পৰ্যায়ত আঞ্চলিক পঞ্চায়ত, আৰু জিলা পৰ্যায়ত জিলা পৰিষদ; (২) প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচন—তিনিও স্তৰৰ সদস্য সাধাৰণ ভোটাৰৰ প্ৰত্যক্ষ ভোটত নিৰ্বাচিত; (৩) ৫ বছৰৰ কাৰ্যকাল—কোনো পঞ্চায়ত ভাঙি গ’লে ছমাহৰ ভিতৰত নিৰ্বাচন বাধ্যতামূলক; (৪) সংৰক্ষণ—অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি আৰু মহিলাৰ বাবে কমেও এক-তৃতীয়াংশ আসন সংৰক্ষণ; (৫) গ্ৰাম সভা—গাঁৱৰ সকলো প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাৰক লৈ গঠিত আলোচনাকেন্দ্ৰ; (৬) ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ—পঞ্চায়ত নিৰ্বাচন পৰিচালনাৰ বাবে; (৭) ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ—প্ৰতি ৫ বছৰৰ মূৰে মূৰে পঞ্চায়তৰ বিত্তীয় অৱস্থা পুনৰ্বিচাৰ; (৮) ১১তম তফচিলত ২৯টা বিষয়—কৃষি, ভূমি সংস্কাৰ, লঘু সিঁচন, পশুপালন, মীন উৎপাদন, সামাজিক বনানীকৰণ, ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ, পানীয় জল, গ্ৰাম্য বিদ্যুতীকৰণ, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আদি বিষয়ৰ দায়িত্ব পঞ্চায়তলৈ অৰ্পণ।
৭৪তম সংশোধন (১৯৯২)-এ নগৰ স্থানীয় সংস্থাসমূহক অনুৰূপ সাংবিধানিক মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে। এই সংশোধনৰ ফলত সংবিধানত ‘ভাগ-৯ক’ আৰু ‘১২তম তফচিল’ সংযোজিত হয়। ইয়াৰ অধীনত নগৰৰ জনসংখ্যা অনুসৰি তিনি প্ৰকাৰৰ নগৰ সংস্থা গঠনৰ ব্যৱস্থা ৰখা হৈছে— (ক) নগৰ পঞ্চায়ত (গ্ৰাম্য পৰিৱেশৰ পৰা নগৰৰ ৰূপলৈ বিৱৰ্তন হোৱা সৰু অঞ্চলৰ বাবে), (খ) পৌৰসভা/মিউনিচিপাল কাউন্সিল (মধ্যম আকাৰৰ চহৰৰ বাবে) আৰু (গ) নগৰ নিগম/মিউনিচিপাল কৰ্প’ৰেচন (১০ লাখতকৈ অধিক জনসংখ্যাৰ বৃহৎ চহৰৰ বাবে)। ১২তম তফচিলত নগৰ পৰিকল্পনা, ভূমি ব্যৱহাৰ, ৰাস্তা-ঘাট, পানী যোগান, লোক স্বাস্থ্য, পথালোক, পাৰ্ক, মৃতদেহ সৎকাৰ আদি ১৮টা বিষয় নগৰ সংস্থাৰ অধীনলৈ অনা হৈছে।
সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা— অনুসূচিত জাতি (SC) আৰু অনুসূচিত জনজাতি (ST)-ৰ বাবে তেওঁলোকৰ জনসংখ্যাৰ অনুপাতত আসন সংৰক্ষণ কৰা হয় আৰু মহিলাৰ বাবে কমেও এক-তৃতীয়াংশ (৩৩%) আসন সংৰক্ষিত। বহুতো ৰাজ্যই (অসম, বিহাৰ, কেৰালা, কৰ্ণাটক, ৰাজস্থান আদি) এই সংৰক্ষণ ৫০%-লৈ বঢ়াইছে। এই সংৰক্ষণ ব্যৱস্থাৰ ফলত আজি দেশত প্ৰায় ১৪ লাখতকৈ অধিক নিৰ্বাচিত মহিলা প্ৰতিনিধি আছে— যিটো গণতন্ত্ৰৰ এক বৃহৎ অগ্ৰগতি।
ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ এক স্বতন্ত্ৰ সাংবিধানিক সংস্থা যাৰ ওপৰত পঞ্চায়ত আৰু নগৰ সংস্থাৰ নিৰ্বাচন পৰিচালনাৰ দায়িত্ব ন্যস্ত। ৰাজ্য বিত্ত আয়োগে প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে গঠিত হৈ স্থানীয় সংস্থাৰ ৰাজহ-ব্যয়ৰ পুনৰ্বিচাৰ কৰে আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা স্থানীয় সংস্থালৈ কৰা টকা হস্তান্তৰৰ পৰিমাণ আৰু পদ্ধতিৰ পৰামৰ্শ দিয়ে।
অসমৰ ক্ষেত্ৰত পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা অসম পঞ্চায়ত আইন, ১৯৯৪-ৰ অধীনত পৰিচালিত হয়। অসমত গাঁও পঞ্চায়ত, আঞ্চলিক পঞ্চায়ত আৰু জিলা পৰিষদৰ ত্ৰি-স্তৰীয় ব্যৱস্থা চলিছে। নগৰ অঞ্চলৰ বাবে গুৱাহাটী মহানগৰ পৰিষদ (GMC, ১৯৭৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত), পৌৰসভা আৰু নগৰ সমিতি কাম কৰে। অসমৰ ৬ষ্ঠ তফচিলৰ অধীনৰ পাৰ্বত্য জিলা— ক’ৰ্বি আংলং আৰু ডিমা হাছাও— আৰু সমতলৰ স্বায়ত্তশাসিত পৰিষদ যেনে বড়োলেণ্ড আঞ্চলিক পৰিষদ (BTC), ৰাভা হাছং, তিৱা, ম’ৰাণ, মটক আদিৰ স্থানীয় শাসনৰ এক ভিন্ন প্ৰাতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থা আছে।
স্থানীয় চৰকাৰ গণতন্ত্ৰৰ পাঠশালা। ই কেৱল প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ এক ব্যৱস্থা নহয়— ই সাধাৰণ নাগৰিকক শাসনৰ ক্ষমতাত অংশভাক বনায়, স্থানীয় সম্পদ আৰু প্ৰয়োজনীয়তাৰ সমন্বয় ঘটায়, আৰু গণতন্ত্ৰক প্ৰকৃততে জনগণৰ সৈতে যুক্ত কৰে। ৭৩তম-৭৪তম সংশোধনৰ পিছত স্থানীয় চৰকাৰ আজি ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ হৈ পৰিছে।
Summary
Local Government refers to the government at the village or town level, where local citizens elect their own representatives to manage their own affairs. It forms the lowest yet most vital tier of democracy, ensuring grassroots participation. India gave constitutional status to Local Governments through the historic 73rd and 74th Constitutional Amendments of 1992. The 73rd Amendment introduced a three-tier Panchayati Raj system in rural areas — Gram Panchayat at village level, Panchayat Samiti at intermediate (block) level, and Zilla Parishad at district level — and added the Eleventh Schedule listing 29 subjects. The 74th Amendment provided for urban local bodies — Nagar Panchayats, Municipal Councils and Municipal Corporations — and added the Twelfth Schedule with 18 subjects. Both amendments mandate direct elections every five years, reservation of seats for SCs, STs and at least one-third for women, a State Election Commission to conduct elections, and a State Finance Commission to review local finances every five years. In Assam, the system is governed by the Assam Panchayat Act, 1994, with autonomous councils such as the Bodoland Territorial Council operating under the Sixth Schedule for tribal areas.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Type Questions)
প্ৰশ্ন ১: স্থানীয় চৰকাৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ এখন দেশৰ সৰু সৰু অঞ্চলত স্থানীয় লোকে নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ যোগেদি গঠন কৰা স্থানীয় পৰ্যায়ৰ শাসন ব্যৱস্থাকে স্থানীয় চৰকাৰ বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২: ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ কাক বোলে?
উত্তৰঃ ক্ষমতাক উচ্চ পৰ্যায়ৰ পৰা নিম্ন পৰ্যায়লৈ স্থানান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৩: ৭৩তম সংবিধান সংশোধন কেতিয়া গৃহীত হৈছিল?
উত্তৰঃ ৭৩তম সংবিধান সংশোধন ১৯৯২ চনত গৃহীত হৈছিল আৰু ১৯৯৩ চনৰ ২৪ এপ্ৰিলত কাৰ্যকৰী হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪: ৭৪তম সংবিধান সংশোধন কেতিয়া গৃহীত হৈছিল?
উত্তৰঃ ৭৪তম সংবিধান সংশোধন ১৯৯২ চনত গৃহীত হৈছিল আৰু ১৯৯৩ চনৰ ১ জুনত কাৰ্যকৰী হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ১১তম তফচিলত কিমান বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ১১তম তফচিলত পঞ্চায়তৰ এখতিয়াৰৰ অধীনত ২৯টা বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৬: ১২তম তফচিলত কিমান বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ১২তম তফচিলত নগৰ স্থানীয় সংস্থাৰ এখতিয়াৰৰ অধীনত ১৮টা বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৭: পঞ্চায়তীৰাজৰ কাৰ্যকাল কিমান বছৰ?
উত্তৰঃ পঞ্চায়তীৰাজৰ প্ৰতিটো স্তৰৰ কাৰ্যকাল ৫ (পাঁচ) বছৰ।
প্ৰশ্ন ৮: গ্ৰাম সভা কাক বোলে?
উত্তৰঃ গাঁও পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত এটা গাঁৱৰ সকলো প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাৰক লৈ গঠিত সাধাৰণ সভাকে গ্ৰাম সভা বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ৯: পঞ্চায়তত মহিলাৰ বাবে কিমান শতাংশ আসন সংৰক্ষিত?
উত্তৰঃ মহিলাৰ বাবে কমেও এক-তৃতীয়াংশ অৰ্থাৎ ৩৩.৩% আসন সংৰক্ষিত। অসম অন্তৰ্ভুক্ত বহু ৰাজ্যত এই সংৰক্ষণ ৫০% লৈ বঢ়োৱা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১০: পঞ্চায়তৰ ত্ৰি-স্তৰীয় ব্যৱস্থাৰ তিনিটা স্তৰ কি কি?
উত্তৰঃ তিনিটা স্তৰ হ’ল— (১) গাঁও পৰ্যায়ত গাঁও পঞ্চায়ত, (২) মধ্যৱৰ্তী/ব্লক পৰ্যায়ত আঞ্চলিক পঞ্চায়ত আৰু (৩) জিলা পৰ্যায়ত জিলা পৰিষদ।
প্ৰশ্ন ১১: ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগৰ মূল কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগৰ মূল কাৰ্য হৈছে পঞ্চায়তীৰাজ আৰু নগৰ স্থানীয় সংস্থাসমূহৰ নিৰ্বাচন পৰিচালনা, তত্ত্বাৱধান আৰু নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
প্ৰশ্ন ১২: ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ গঠন কেতিয়া কৰা হয়?
উত্তৰঃ প্ৰতি পাঁচ বছৰৰ মূৰে মূৰে ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ গঠন কৰা হয়। ই স্থানীয় সংস্থাৰ আৰ্থিক অৱস্থা পৰীক্ষা কৰি ৰাজ্য চৰকাৰৰ ওচৰত পৰামৰ্শ দাঙি ধৰে।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতত প্ৰথম পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা কোন ৰাজ্যত আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫৯ চনৰ ২ অক্টোবৰত ৰাজস্থানৰ নাগৌৰ জিলাত প্ৰথম পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: বলৱন্ত ৰায় মেহতা সমিতিয়ে কেতিয়া পঞ্চায়তীৰাজৰ পৰামৰ্শ দাঙি ধৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫৭ চনত বলৱন্ত ৰায় মেহতা সমিতিয়ে ত্ৰি-স্তৰীয় পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা গঠনৰ পৰামৰ্শ দাঙি ধৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: গুৱাহাটী মহানগৰ পৰিষদ কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰঃ গুৱাহাটী মহানগৰ পৰিষদ (Guwahati Municipal Corporation) ১৯৭৪ চনত স্থাপিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৬: অসমৰ পঞ্চায়ত ব্যৱস্থা কোন আইনৰ অধীনত পৰিচালিত হয়?
উত্তৰঃ অসমৰ পঞ্চায়ত ব্যৱস্থা অসম পঞ্চায়ত আইন, ১৯৯৪-ৰ অধীনত পৰিচালিত হয়।
প্ৰশ্ন ১৭: BTC-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰঃ BTC-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ হ’ল Bodoland Territorial Council (বড়োলেণ্ড আঞ্চলিক পৰিষদ)।
প্ৰশ্ন ১৮: ৭৩তম সংশোধনৰ অধীনত সংবিধানৰ কোনটো ভাগ সংযোজিত হৈছে?
উত্তৰঃ ৭৩তম সংশোধনৰ অধীনত সংবিধানত ‘ভাগ-৯’ (Part-IX) আৰু ১১তম তফচিল সংযোজিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ১৯: ৭৪তম সংশোধনৰ অধীনত সংবিধানৰ কোনটো ভাগ সংযোজিত হৈছে?
উত্তৰঃ ৭৪তম সংশোধনৰ অধীনত সংবিধানত ‘ভাগ-৯ক’ (Part-IXA) আৰু ১২তম তফচিল সংযোজিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ২০: পঞ্চায়ত সদস্যৰ নিম্নতম বয়স কিমান?
উত্তৰঃ পঞ্চায়ত সদস্য হ’বলৈ নিম্নতম বয়স ২১ বছৰ।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Type Questions)
প্ৰশ্ন ১: স্থানীয় চৰকাৰৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: এখন দেশৰ এটা সৰু অঞ্চলৰ শাসনভাৰ যেতিয়া সেই অঞ্চলৰ লোকৰ নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ হাতত ন্যস্ত কৰা হয়, তেতিয়া তাকে স্থানীয় চৰকাৰ বুলি কোৱা হয়।
বৈশিষ্ট্য:
- স্থানীয় চৰকাৰ এটা সীমিত অঞ্চলৰ মাজত স্থানীয় বিষয়সমূহ পৰিচালনা কৰে।
- ইয়াৰ সদস্যসকল প্ৰত্যক্ষ ভোটত নিৰ্বাচিত হয় আৰু কাৰ্যকাল ৫ বছৰ।
- ইয়াৰ স্থানীয় কৰ আদায়ৰ সীমিত ক্ষমতা থাকে।
- ই গণতন্ত্ৰৰ আটাইতকৈ তলৰ স্তৰ আৰু গণতন্ত্ৰৰ পাঠশালা।
প্ৰশ্ন ২: ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ প্ৰয়োজনীয়তা— (১) স্থানীয় সমস্যা স্থানীয়ভাৱে সমাধান কৰিব পাৰি; (২) সাধাৰণ মানুহৰ গণতান্ত্ৰিক অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি পায়; (৩) কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ওপৰৰ কাম-চাপ কমে; (৪) দ্ৰুত আৰু কাৰ্যকৰী সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ সম্ভৱ হয়; (৫) স্থানীয় সম্পদৰ যথাযথ ব্যৱহাৰ হয়; (৬) তৃণমূল পৰ্যায়ত গণতান্ত্ৰিক শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ ঘটে; আৰু (৭) সামাজিক ন্যায় আৰু সমদৰ্শিতা সুদৃঢ় হয়।
প্ৰশ্ন ৩: ৭৩তম সংবিধান সংশোধনৰ মুখ্য পাঁচটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ ৭৩তম সংবিধান সংশোধন (১৯৯২)-ৰ মুখ্য পাঁচটা বৈশিষ্ট্য হ’ল—
- ত্ৰি-স্তৰীয় গঠন: গাঁও পঞ্চায়ত, আঞ্চলিক পঞ্চায়ত আৰু জিলা পৰিষদ।
- প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচন: তিনিও স্তৰৰ সদস্য সাধাৰণ ভোটাৰৰ প্ৰত্যক্ষ ভোটত নিৰ্বাচিত।
- সংৰক্ষণ: SC, ST আৰু মহিলাৰ বাবে কমেও এক-তৃতীয়াংশ আসন সংৰক্ষণ।
- ৫ বছৰৰ কাৰ্যকাল: ভাঙি গ’লে ৬ মাহৰ ভিতৰত নিৰ্বাচন বাধ্যতামূলক।
- ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ আৰু ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ: নিৰ্বাচন পৰিচালনা আৰু আৰ্থিক পৰ্যালোচনাৰ স্বতন্ত্ৰ সংস্থা।
প্ৰশ্ন ৪: ৭৪তম সংবিধান সংশোধনৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ৭৪তম সংবিধান সংশোধন (১৯৯২)-এ নগৰ স্থানীয় সংস্থাসমূহক সাংবিধানিক মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিলে। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ—
- নগৰৰ জনসংখ্যাৰ আধাৰত নগৰ পঞ্চায়ত, পৌৰসভা আৰু নগৰ নিগম— এই তিনি প্ৰকাৰৰ নগৰ সংস্থা।
- নগৰ সংস্থাৰ সদস্যসকল প্ৰত্যক্ষ ভোটত নিৰ্বাচিত হয়; কাৰ্যকাল ৫ বছৰ।
- SC, ST আৰু মহিলাৰ বাবে কমেও এক-তৃতীয়াংশ আসন সংৰক্ষণ।
- সংবিধানৰ ১২তম তফচিলত নগৰ সংস্থাৰ ১৮টা বিষয় তালিকাবদ্ধ।
- নিৰ্বাচন পৰিচালনাৰ বাবে ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ আৰু আৰ্থিক বিষয়ৰ বাবে ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ।
- ৩ লাখ বা অধিক জনসংখ্যাৰ নগৰৰ বাবে ৱাৰ্ড সমিতি গঠনৰ ব্যৱস্থা।
প্ৰশ্ন ৫: গাঁও পঞ্চায়তৰ পাঁচটা মূল কাৰ্য লিখা।
উত্তৰঃ গাঁও পঞ্চায়তৰ পাঁচটা মূল কাৰ্য—
- নাগৰিক সুবিধা: পানীয় জল, পথ-প্ৰদীপ, পৰিচ্ছন্নতা, পথ-নলা ব্যৱস্থা।
- স্বাস্থ্য আৰু পৰিৱেশ: প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ, টিকাকৰণ, পৰিৱেশ ৰক্ষা।
- কৃষি আৰু বিকাশ: কৃষি সম্প্ৰসাৰণ, লঘু সিঁচন, পশুপালন, সামাজিক বনানীকৰণৰ প্ৰচেষ্টা।
- শিক্ষা: প্ৰাথমিক বিদ্যালয় আৰু গাঁও পুথিভঁৰাল পৰিচালনা।
- সামাজিক কল্যাণ: জন্ম-মৃত্যু পঞ্জীয়ন, পৰিয়াল কল্যাণ আঁচনি, দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ সহায়।
প্ৰশ্ন ৬: গ্ৰাম সভাৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ গ্ৰাম সভা হ’ল গাঁও পঞ্চায়তৰ অন্তৰ্গত এটা গাঁৱৰ সকলো প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাৰৰ সাধাৰণ সভা। ইয়াৰ গুৰুত্ব— (১) ই হৈছে গ্ৰামীণ গণতন্ত্ৰৰ আটাইতকৈ মৌলিক ৰূপ, যিয়ে প্ৰত্যক্ষ গণতন্ত্ৰৰ অভিজ্ঞতা প্ৰদান কৰে; (২) গাঁও পঞ্চায়তৰ বাজেট, আঁচনি আৰু সামাজিক অডিটৰ অনুমোদন গ্ৰাম সভাৰ বাধ্যতামূলক; (৩) দৰিদ্ৰৰ চিনাক্তকৰণ, লাভাৰ্থী বাছনি, সামাজিক ন্যায় নিশ্চিত কৰাৰ মঞ্চ; (৪) গাঁও পঞ্চায়ত আৰু সাধাৰণ মানুহৰ মাজৰ সংযোগ ৰক্ষা কৰে; (৫) ই স্থানীয় সমস্যাৰ আলোচনা আৰু সমাধানৰ এক জনতান্ত্ৰিক মঞ্চ।
প্ৰশ্ন ৭: ৭৩তম সংশোধনৰ পূৰ্বে আৰু পিছত পঞ্চায়তীৰাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ৭৩তম সংশোধনৰ পূৰ্বে স্থানীয় চৰকাৰৰ কোনো সাংবিধানিক মৰ্যাদা নাছিল; ৰাজ্যৰ ইচ্ছাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল আৰু নিয়মীয়া নিৰ্বাচনৰ বাধ্যবাধকতা নাছিল; SC/ST/মহিলাৰ বাবে কোনো সংৰক্ষণ নাছিল; স্বতন্ত্ৰ নিৰ্বাচন আয়োগ বা বিত্ত আয়োগ নাছিল। সংশোধনৰ পিছত— স্থানীয় চৰকাৰে সাংবিধানিক মৰ্যাদা পাইছে; প্ৰতি ৫ বছৰৰ মূৰে নিয়মীয়া নিৰ্বাচন বাধ্যতামূলক; SC/ST/মহিলাৰ বাবে আসন সংৰক্ষণ; ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ আৰু ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ গঠন; ১১তম তফচিলৰ যোগেৰে ২৯টা বিষয় হস্তান্তৰ।
প্ৰশ্ন ৮: ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ আৰু ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ: ই এক স্বতন্ত্ৰ সাংবিধানিক সংস্থা; পঞ্চায়ত আৰু নগৰ সংস্থাসমূহৰ ভোটাৰ তালিকা প্ৰস্তুতি, নিৰ্বাচন তফচিল ঘোষণা আৰু নিৰ্বাচন পৰিচালনাৰ দায়িত্ব ইয়াৰ ওপৰত। ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ: প্ৰতি ৫ বছৰৰ মূৰে গঠিত হোৱা এই আয়োগে স্থানীয় সংস্থাসমূহৰ আৰ্থিক অৱস্থা পৰীক্ষা কৰি ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা পঞ্চায়ত-নগৰ সংস্থালৈ কৰ-শেহাৰৰ ভাগ-বাঁটোৱাৰা, অনুদান, ঋণ আদিৰ পৰামৰ্শ দাঙি ধৰে।
প্ৰশ্ন ৯: পঞ্চায়তত মহিলাৰ সংৰক্ষণে কি প্ৰভাৱ পেলাইছে?
উত্তৰঃ পঞ্চায়তত মহিলাৰ সংৰক্ষণৰ ফলত— (১) দেশজুৰি প্ৰায় ১৪ লাখতকৈ অধিক মহিলা প্ৰতিনিধি স্থানীয় শাসনৰ অংশ হৈছে; (২) ৮০,০০০তকৈ অধিক মহিলা সৰপঞ্চ গাঁও পঞ্চায়তৰ নেতৃত্ব দিছে; (৩) মহিলাৰ ৰাজনৈতিক সচেতনতা আৰু আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি পাইছে; (৪) গৃহিণী, শিক্ষা, পানীয় জল, স্বাস্থ্য আদি ‘মহিলা-কেন্দ্ৰিক’ ইছ্যুৱে অগ্ৰাধিকাৰ পাইছে; (৫) সামাজিক স্তৰত পিতৃতান্ত্ৰিক মনোভাৱত পৰিৱৰ্তন আহিছে; (৬) কেৱল সংৰক্ষিত আসন নহয়, সাধাৰণ আসনতো মহিলাই প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১০: ১১তম আৰু ১২তম তফচিলৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ১১তম তফচিল ৭৩তম সংশোধনৰ অধীনত সংযোজিত আৰু ই গ্ৰাম্য পঞ্চায়তীৰাজৰ এখতিয়াৰৰ ২৯টা বিষয় (কৃষি, ভূমি সংস্কাৰ, লঘু সিঁচন, পশুপালন, মীন, সামাজিক বনানীকৰণ, ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ, পানীয় জল, গ্ৰাম্য আবাসন, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলন, বজাৰ, খাদ্য আঁচনি ইত্যাদি) তালিকাবদ্ধ কৰে। ১২তম তফচিল ৭৪তম সংশোধনৰ অধীনত সংযোজিত আৰু ই নগৰ স্থানীয় সংস্থাৰ ১৮টা বিষয় (নগৰ পৰিকল্পনা, ভূমি ব্যৱহাৰ, ৰাস্তা-নলা, পানী যোগান, লোক স্বাস্থ্য, পথালোক, পাৰ্ক, ফুটপাথ, মৃতদেহ সৎকাৰ, পশুশালা ইত্যাদি) তালিকাবদ্ধ কৰে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Type Questions)
প্ৰশ্ন ১: স্থানীয় চৰকাৰৰ সংজ্ঞা দিয়া। ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সংজ্ঞা: “যেতিয়া এখন দেশক ভাগ ভাগ কৰি প্ৰত্যেক অংশৰ শাসনভাৰ পৰিচালনা সেই অঞ্চলৰ লোকৰ হাতত ন্যস্ত কৰা হয়, তেতিয়া তাকে স্থানীয় চৰকাৰ বুলি কোৱা হয়।” অৰ্থাৎ স্থানীয় চৰকাৰ হ’ল এনে এক প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা য’ত গাঁও বা নগৰৰ স্থানীয় লোকেই নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ যোগেদি নিজৰ সমস্যাৰ সমাধান কৰে।
প্ৰয়োজনীয়তা আৰু গুৰুত্ব—
- গণতন্ত্ৰৰ ভেটি: স্থানীয় চৰকাৰে গণতন্ত্ৰৰ মূল ধাৰণা— “জনগণৰ দ্বাৰা, জনগণৰ বাবে শাসন”-ক তৃণমূল পৰ্যায়লৈ লৈ যায়।
- গণতান্ত্ৰিক শিক্ষা: ই হৈছে গণতন্ত্ৰৰ ‘পাঠশালা’; ইয়াৰ পৰাই সাধাৰণ মানুহে নেতৃত্ব, প্ৰশাসন আৰু নাগৰিক দায়িত্ব শিকে।
- স্থানীয় সমস্যাৰ সমাধান: স্থানীয় লোকে নিজৰ সমস্যা ভালদৰে বুজি পায়; সেয়ে কেন্দ্ৰীয় বা ৰাজ্যিক প্ৰশাসনতকৈ স্থানীয় চৰকাৰে অধিক কাৰ্যকৰীভাৱে সমাধান কৰিব পাৰে।
- প্ৰশাসনিক বোজা হ্ৰাস: স্থানীয় বিষয়বোৰ স্থানীয়ভাৱে চম্ভালিলে কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক চৰকাৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় বিষয়ত মনোযোগ দিব পাৰে।
- সম্পদৰ যথাযথ ব্যৱহাৰ: স্থানীয় সম্পদ আৰু প্ৰয়োজনীয়তাৰ সমন্বয় কেৱল স্থানীয় পৰ্যায়তে সম্ভৱ।
- জনগণৰ অংশগ্ৰহণ: ই সাধাৰণ মানুহক প্ৰশাসন প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰত্যক্ষ অংশীদাৰ বনায়।
- সামাজিক ন্যায়: SC, ST, মহিলাৰ সংৰক্ষণে অৱহেলিত শ্ৰেণীক ক্ষমতাৰ ভাগ দিয়ে।
- উন্নয়নমুখী প্ৰশাসন: পানীয় জল, স্বাস্থ্য, শিক্ষা, কৃষি আদিৰ উন্নয়ন স্থানীয় চৰকাৰৰ যোগেদি ত্বৰান্বিত হয়।
- স্বচ্ছতা আৰু জবাবদিহিতা: স্থানীয় পৰ্যায়ত নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধি জনগণৰ ওচৰত প্ৰত্যক্ষ জবাবদিহি।
- ৰাষ্ট্ৰীয় সংহতি: বৈচিত্ৰ্যময় ভাৰতত স্থানীয় চৰকাৰে ভাষিক, সাংস্কৃতিক স্বাতন্ত্ৰ্য বজাই ৰাখি ৰাষ্ট্ৰীয় সংহতিৰ মূলত অৰিহণা যোগায়।
প্ৰশ্ন ২: ৭৩তম সংবিধান সংশোধনৰ পটভূমি, বৈশিষ্ট্য আৰু গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পটভূমি: ভাৰতত স্বাধীনতাৰ পিছত গাঁও পঞ্চায়ত গঠনৰ নিৰ্দেশনা দিয়া হৈছিল সংবিধানৰ ৪০নং অনুচ্ছেদত (নিৰ্দেশাত্মক নীতি)। বলৱন্ত ৰায় মেহতা সমিতিয়ে (১৯৫৭) আৰু পিছত অশোক মেহতা সমিতিয়ে (১৯৭৭) ত্ৰি-স্তৰীয় পঞ্চায়তীৰাজৰ পৰামৰ্শ দিছিল। ১৯৫৯ চনৰ ২ অক্টোবৰত ৰাজস্থানৰ নাগৌৰ জিলাত প্ৰথম পঞ্চায়তীৰাজ আৰম্ভ হ’লেও সাংবিধানিক মৰ্যাদাৰ অভাৱত স্থানীয় চৰকাৰ দুৰ্বল হৈ আছিল। সেয়ে ১৯৯২ চনত নাৰাসিংহ ৰাও চৰকাৰৰ অধীনত সংসদে ৭৩তম সংবিধান সংশোধন আইন গ্ৰহণ কৰিলে যিটো ১৯৯৩ চনৰ ২৪ এপ্ৰিলত কাৰ্যকৰী হ’ল।
মুখ্য বৈশিষ্ট্য—
- সাংবিধানিক মৰ্যাদা: সংবিধানত নতুন ‘ভাগ-৯’ আৰু ‘১১তম তফচিল’ সংযোজন।
- ত্ৰি-স্তৰীয় গঠন: গাঁও পঞ্চায়ত (গাঁও স্তৰ) — আঞ্চলিক পঞ্চায়ত (ব্লক স্তৰ) — জিলা পৰিষদ (জিলা স্তৰ)। ২০ লাখতকৈ কম জনসংখ্যাৰ ৰাজ্যত মধ্যৱৰ্তী স্তৰ গঠন বাধ্যতামূলক নহয়।
- গ্ৰাম সভা: গাঁৱৰ সকলো প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাৰক লৈ গঠিত মূল আলোচনাকেন্দ্ৰ।
- প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচন: তিনিও স্তৰৰ সদস্য সাধাৰণ ভোটাৰৰ ভোটত নিৰ্বাচিত।
- সংৰক্ষণ: SC/ST-ৰ বাবে জনসংখ্যাৰ অনুপাতত আৰু মহিলাৰ বাবে কমেও ১/৩ আসন সংৰক্ষণ। অধ্যক্ষ পদতো এই সংৰক্ষণ প্ৰযোজ্য।
- ৫ বছৰৰ কাৰ্যকাল: পঞ্চায়ত ভাঙি গ’লে ৬ মাহৰ ভিতৰত নিৰ্বাচন বাধ্যতামূলক।
- ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ: পঞ্চায়ত নিৰ্বাচন পৰিচালনাৰ স্বতন্ত্ৰ সংস্থা।
- ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ: পাঁচ বছৰৰ মূৰে আৰ্থিক পৰ্যালোচনা।
- ১১তম তফচিল: ২৯টা বিষয় হস্তান্তৰ।
- প্ৰাৰম্ভিক বয়স ২১ বছৰ: পঞ্চায়ত সদস্য হ’বলৈ নিম্নতম বয়স ২১ বছৰ।
গুৰুত্ব— এই সংশোধনে ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰক তৃণমূলে স্পৰ্শ কৰিলে। স্থানীয় চৰকাৰে প্ৰথমবাৰৰ বাবে সাংবিধানিক স্থায়িত্ব পালে, সংৰক্ষণৰ যোগেৰে অৱহেলিত শ্ৰেণীয়ে ক্ষমতাৰ ভাগ পালে, আৰু আজি ভাৰতৰ পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থা বিশ্বৰ আটাইতকৈ বৃহৎ বিকেন্দ্ৰীকৃত গণতন্ত্ৰৰ এক উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৩: ৭৪তম সংবিধান সংশোধন আৰু নগৰ স্থানীয় সংস্থাসমূহৰ গঠন আৰু কাৰ্য বিৱৰি লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতত নগৰীকৰণৰ গতি দ্ৰুত হৈ অহাৰ লগে লগে নগৰৰ সমস্যাও জটিল হৈ পৰিল। সেইবাবে নগৰ স্থানীয় সংস্থাসমূহক সাংবিধানিক মৰ্যাদা প্ৰদান কৰিবলৈ ১৯৯২ চনত ৭৪তম সংবিধান সংশোধন গৃহীত হৈ ১৯৯৩ চনৰ ১ জুনত কাৰ্যকৰী হ’ল। ইয়াৰ ফলত সংবিধানত ‘ভাগ-৯ক’ আৰু ‘১২তম তফচিল’ সংযোজিত হ’ল।
নগৰ সংস্থাৰ প্ৰকাৰ—
- নগৰ পঞ্চায়ত (Nagar Panchayat): গ্ৰাম্য পৰিৱেশৰ পৰা নগৰ ৰূপলৈ বিৱৰ্তন হোৱা সৰু অঞ্চলৰ বাবে।
- পৌৰসভা/মিউনিচিপাল কাউন্সিল: মধ্যম আকাৰৰ চহৰৰ বাবে।
- নগৰ নিগম/মিউনিচিপাল কৰ্প’ৰেচন: ১০ লাখতকৈ অধিক জনসংখ্যাৰ মহানগৰৰ বাবে; যেনে গুৱাহাটী মহানগৰ পৰিষদ।
গঠনৰ মূল বৈশিষ্ট্য— সদস্য প্ৰত্যক্ষ ভোটত নিৰ্বাচিত; কাৰ্যকাল ৫ বছৰ; SC/ST/মহিলাৰ বাবে ১/৩ আসন সংৰক্ষণ; ৩ লাখ বা অধিক জনসংখ্যাৰ নগৰৰ বাবে ৱাৰ্ড সমিতি গঠন; ‘মেট্ৰ’পলিটান প্লেনিং কমিটি’ আৰু ‘জিলা পৰিকল্পনা সমিতি’ গঠনৰ ব্যৱস্থা; ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগে নিৰ্বাচন পৰিচালনা কৰে।
কাৰ্যসমূহ— ১২তম তফচিলত উল্লেখিত ১৮টা বিষয়— নগৰ পৰিকল্পনা, ভূমি ব্যৱহাৰ নিয়ন্ত্ৰণ, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক উন্নয়ন পৰিকল্পনা, ৰাস্তা-পুল, পানী যোগান, লোক স্বাস্থ্য, পৰিচ্ছন্নতা, অগ্নি নিৰ্বাপণ, পথালোক, পাৰ্ক-উদ্যান, পৰিৱেশ ৰক্ষা, দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা, দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলন আঁচনি, নগৰ পৰিৱহন, কবৰস্থান-শ্মশান, পশুশালা, জন্ম-মৃত্যু পঞ্জীয়ন, ফুটপাথ-পথচাৰী সুৰক্ষা ইত্যাদি।
প্ৰশ্ন ৪: পঞ্চায়তীৰাজৰ ত্ৰি-স্তৰীয় গঠন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ৭৩তম সংবিধান সংশোধনে ভাৰতত পঞ্চায়তীৰাজৰ ত্ৰি-স্তৰীয় গঠনক বাধ্যতামূলক কৰিলে—
(ক) গাঁও পঞ্চায়ত (Gram Panchayat): এইটো ত্ৰি-স্তৰীয় ব্যৱস্থাৰ আটাইতকৈ তলৰ স্তৰ। সাধাৰণতে এখন গাঁও বা একাধিক সৰু গাঁৱক সাঙুৰি গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ অধ্যক্ষ ‘সভাপতি’ বা ‘সৰপঞ্চ’। সদস্যসকল প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনত নিৰ্বাচিত। কাৰ্য— পানীয় জল, পৰিচ্ছন্নতা, পথ-পদুলি, প্ৰাথমিক বিদ্যালয়, প্ৰাথমিক স্বাস্থ্য, কৃষি বিকাশ, জন্ম-মৃত্যু পঞ্জীয়ন। এই পঞ্চায়তৰ পৰামৰ্শদাতা সংস্থা হ’ল গ্ৰাম সভা।
(খ) আঞ্চলিক পঞ্চায়ত / পঞ্চায়ত সমিতি (Anchalik/Block Panchayat): এইটো মধ্যৱৰ্তী স্তৰ আৰু ব্লক/তালুক পৰ্যায়ত গঠিত। ইয়াৰ অধ্যক্ষক ‘আঞ্চলিক সভাপতি’ বুলি কোৱা হয়। ই গাঁও পঞ্চায়তসমূহৰ মাজত সমন্বয় ৰক্ষা কৰে আৰু চৰকাৰী আঁচনি কাৰ্যকৰী কৰে। কাৰ্য— ব্লক স্তৰৰ উন্নয়ন আঁচনিৰ ৰূপায়ণ, কৃষি, পশুপালন, লঘু সিঁচন, ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ, মাধ্যমিক বিদ্যালয় তত্ত্বাৱধান।
(গ) জিলা পৰিষদ (Zilla Parishad): এইটো সৰ্বোচ্চ স্তৰ আৰু গোটেই জিলা সামৰি গঠিত। ইয়াৰ অধ্যক্ষক ‘সভাপতি/অধ্যক্ষ’ বোলা হয়। জিলাৰ সংসদ সদস্য, বিধায়ক আৰু আঞ্চলিক পঞ্চায়তৰ অধ্যক্ষসকল ইয়াৰ সাংবিধানিক সদস্য। কাৰ্য— জিলা স্তৰৰ পৰিকল্পনা, উন্নয়ন আঁচনিৰ সমন্বয়, ৰাজ্য চৰকাৰৰ আৰু আঞ্চলিক পঞ্চায়তৰ মাজৰ সংযোগ, বিদ্যালয়-চিকিৎসালয় ৰক্ষণাবেক্ষণ, জিলা ৰাস্তা-পুল নিৰ্মাণ।
প্ৰশ্ন ৫: স্থানীয় চৰকাৰৰ সফলতা আৰু সমস্যাবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সফলতা— (১) ৭৩তম-৭৪তম সংশোধনৰ পিছত স্থানীয় চৰকাৰে প্ৰকৃত সাংবিধানিক স্থায়িত্ব পাইছে; (২) মহিলা সংৰক্ষণৰ ফলত প্ৰায় ১৪ লাখ মহিলা স্থানীয় শাসনৰ অংশ হৈছে; (৩) SC/ST-ৰ ক্ষমতায়ন সম্ভৱ হৈছে; (৪) তৃণমূল গণতন্ত্ৰ সুদৃঢ় হৈছে; (৫) দাৰিদ্ৰ্য নিৰ্মূলন, MGNREGA, স্বচ্ছ ভাৰত আদি আঁচনি সফল ৰূপায়ণৰ মাধ্যম হৈছে; (৬) স্থানীয় সমস্যা স্থানীয়ভাৱে সমাধানৰ পথ মুকলি হৈছে।
সমস্যা— (১) আৰ্থিক স্বনিৰ্ভৰতাৰ অভাৱ: বহু পঞ্চায়ত আৰু পৌৰসভা ৰাজ্য চৰকাৰৰ অনুদানৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; (২) ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপ: উচ্চ স্তৰৰ নেতা আৰু বিষয়াৰ অযথা হস্তক্ষেপে স্বশাসনক দুৰ্বল কৰে; (৩) দুৰ্নীতি: ফাণ্ডৰ অপব্যৱহাৰ আৰু পক্ষপাতী লাভাৰ্থী বাছনি; (৪) ‘সৰপঞ্চ-পতি’ ঘটনা: মহিলা সংৰক্ষিত আসনত নিৰ্বাচিত মহিলাৰ সলনি স্বামী/পৰিয়ালৰ পুৰুষে কাম চলোৱা; (৫) প্ৰশিক্ষণৰ অভাৱ: পঞ্চায়ত সদস্যৰ প্ৰশাসনিক প্ৰশিক্ষণ অপ্ৰতুল; (৬) পৰিকাঠামোৰ দুৰ্বলতা: ভৱন, কৰ্মচাৰী, প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ; (৭) আমোলাতান্ত্ৰিক প্ৰভুত্ব: ব্লক উন্নয়ন বিষয়া বা জিলা প্ৰশাসনৰ অতি প্ৰভাৱ।
প্ৰশ্ন ৬: অসমৰ স্থানীয় চৰকাৰ ব্যৱস্থাৰ বৰ্ণনা দিয়া।
উত্তৰঃ অসমৰ স্থানীয় চৰকাৰ ব্যৱস্থা পাঁচ ধৰণৰ প্ৰাতিষ্ঠানিক ৰূপত গঠিত—
- পঞ্চায়তীৰাজ: অসম পঞ্চায়ত আইন, ১৯৯৪-ৰ অধীনত অসমত গাঁও পঞ্চায়ত, আঞ্চলিক পঞ্চায়ত আৰু জিলা পৰিষদৰ ত্ৰি-স্তৰীয় ব্যৱস্থা চলিছে। অসম ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগে পঞ্চায়ত নিৰ্বাচন পৰিচালনা কৰে।
- নগৰ স্থানীয় সংস্থা: অসমৰ এক মহানগৰ পৰিষদ (Guwahati Municipal Corporation, ১৯৭৪ চনত প্ৰতিষ্ঠিত), একাধিক পৌৰসভা (যেনে ডিব্ৰুগড়, যোৰহাট, শিৱসাগৰ, তেজপুৰ ইত্যাদি) আৰু নগৰ সমিতি আছে।
- ৬ষ্ঠ তফচিলৰ স্বায়ত্তশাসিত পৰিষদ: পাৰ্বত্য জিলা ক’ৰ্বি আংলং (Karbi Anglong Autonomous Council) আৰু ডিমা হাছাও (Dima Hasao Autonomous Council) সংবিধানৰ ৬ষ্ঠ তফচিলৰ অধীনত পৰিচালিত।
- BTC (Bodoland Territorial Council): ২০০৩ চনৰ চুক্তিৰ মতে গঠিত আৰু ২০২০ চনৰ ‘বড়ো শান্তি চুক্তি’-ৰ পিছত সম্প্ৰসাৰিত। ৬ষ্ঠ তফচিলৰ অধীনত বড়ো জনগোষ্ঠী অধ্যুষিত অঞ্চলৰ স্বশাসন।
- সমতলৰ স্বায়ত্তশাসিত পৰিষদ: মিচিং, ৰাভা হাছং, তিৱা, ডিমাছা, দেউৰী, ম’ৰাণ, মটক, চুতীয়া, থেংগাল কছাৰী, গোৰ্খা আদি জনগোষ্ঠীৰ বাবে সাংবিধানিক ৬ষ্ঠ তফচিলৰ বাহিৰে আইনৰ অধীনত গঠিত স্বায়ত্তশাসিত পৰিষদ।
এইদৰে অসমৰ স্থানীয় শাসন ব্যৱস্থা ভাৰতৰ অন্য ৰাজ্যতকৈ কেবাটাও স্তৰৰ আৰু বহুতো জনগোষ্ঠীৰ স্বাতন্ত্ৰ্য ৰক্ষা কৰিবলৈ এক বৈচিত্ৰ্যময় ব্যৱস্থা।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ৪০নং অনুচ্ছেদৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৪০নং অনুচ্ছেদ ৰাষ্ট্ৰৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতিৰ অংশ। ই কয়— “ৰাষ্ট্ৰই গাঁও পঞ্চায়ত গঠনৰ ব্যৱস্থা কৰিব আৰু সিহঁতক স্বশাসিত একক হিচাপে কাম কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত ক্ষমতা আৰু কৰ্তৃত্ব প্ৰদান কৰিব।” এই অনুচ্ছেদেই পিছলৈ ৭৩তম সংশোধনৰ ভিত্তিভূমি ৰচিলে।
প্ৰশ্ন ২: গাঁও পঞ্চায়ত আৰু গ্ৰাম সভাৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ গাঁও পঞ্চায়ত হ’ল নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ সমষ্টিগত কাৰ্যকৰী সংস্থা— ই নিৰ্বাহী ক্ষমতা প্ৰয়োগ কৰে। গ্ৰাম সভা হ’ল গাঁৱৰ সকলো প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাৰৰ সাধাৰণ সভা— ই উপদেষ্টা/তত্ত্বাৱধায়ক সংস্থা যিয়ে গাঁও পঞ্চায়তৰ কামৰ অনুমোদন আৰু সামাজিক অডিট কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: নগৰ পঞ্চায়ত, পৌৰসভা আৰু নগৰ নিগমৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ নগৰ পঞ্চায়ত গ্ৰাম্যৰ পৰা নগৰীয় ৰূপলৈ বিৱৰ্তিত হৈ থকা সৰু অঞ্চলৰ বাবে; পৌৰসভা মধ্যম আকাৰৰ চহৰৰ বাবে (সাধাৰণতে ১ লাখৰ ওপৰৰ); নগৰ নিগম ১০ লাখতকৈ অধিক জনসংখ্যাৰ মহানগৰৰ বাবে। তিনিও সংস্থাৰ গঠন আৰু কাৰ্যৰ ভিত্তি ৭৪তম সংশোধন আৰু ১২তম তফচিল।
প্ৰশ্ন ৪: PESA Act, 1996 কি?
উত্তৰঃ PESA-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ Panchayat (Extension to Scheduled Areas) Act, 1996। ৭৩তম সংশোধনৰ বিধান ৫ম তফচিলৰ অধীনৰ জনজাতীয় অঞ্চলত প্ৰযোজ্য কৰিবলৈ এই আইন গৃহীত হৈছিল। ই জনজাতীয় গ্ৰাম সভাক ভূমি, পানী, বনাঞ্চল আৰু লঘু খনিজ সম্পদৰ ওপৰত বিশেষ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: BTC গঠনৰ পটভূমি কি?
উত্তৰঃ বহু বছৰীয়া বড়ো আন্দোলনৰ অন্তত ২০০৩ চনৰ ১০ ফেব্ৰুৱাৰীত ভাৰত চৰকাৰ, অসম চৰকাৰ আৰু বড়ো লিবাৰেচন টাইগাৰ্ছ (BLT)-ৰ মাজত স্বাক্ষৰিত স্মাৰকপত্ৰৰ ভিত্তিত BTC গঠন কৰা হ’ল। ২০২০ চনৰ ‘বড়ো শান্তি চুক্তি’-ৰ পিছত ইয়াৰ পৰিধি আৰু ক্ষমতা আৰু সম্প্ৰসাৰিত হৈছে। ই অসমৰ ৪খন জিলাক (কোক্ৰাঝাৰ, চিৰাং, বাক্সা, উদালগুৰি)-সামৰি গঠিত।
প্ৰশ্ন ৬: ‘সৰপঞ্চ-পতি’ ঘটনা কি?
উত্তৰঃ মহিলা সংৰক্ষণৰ আসনত নিৰ্বাচিত কোনো কোনো মহিলা সদস্যৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকৰ স্বামী, পিতৃ বা পুত্ৰই কাৰ্যত প্ৰশাসন চলোৱা প্ৰৱণতাকে ‘সৰপঞ্চ-পতি’ (Sarpanch-pati) ঘটনা বুলি কোৱা হয়। ই সংৰক্ষণৰ মূল উদ্দেশ্যক বিকৃত কৰা এক সামাজিক সমস্যা।
প্ৰশ্ন ৭: পঞ্চায়তৰ আৰ্থিক উৎস কি কি?
উত্তৰঃ পঞ্চায়তৰ আৰ্থিক উৎস— (১) স্থানীয় কৰ যেনে গৃহকৰ, ভূমি কৰ, পেছাকৰ, বজাৰ মাচুল; (২) ৰাজ্য চৰকাৰৰ পৰা প্ৰাপ্ত অনুদান (ৰাজ্য বিত্ত আয়োগৰ পৰামৰ্শ মতে); (৩) কেন্দ্ৰীয় বিত্ত আয়োগ আৰু কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ আঁচনিভিত্তিক অনুদান যেনে MGNREGA, PMAY, স্বচ্ছ ভাৰত মিছন; (৪) মেলা-বজাৰ-পশুমেলাৰ পৰা ৰাজহ; (৫) সম্পদ ভাড়া, লাইচেন্স ফী আদি।
প্ৰশ্ন ৮: স্থানীয় চৰকাৰক ‘গণতন্ত্ৰৰ পাঠশালা’ কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ স্থানীয় চৰকাৰক ‘গণতন্ত্ৰৰ পাঠশালা’ বা ‘Nursery of Democracy’ কোৱা হয় কাৰণ— (১) সাধাৰণ মানুহে ইয়াত প্ৰথমবাৰ ভোটদান, প্ৰাৰ্থিত্ব, প্ৰশাসন আৰু নেতৃত্বৰ অভিজ্ঞতা লভে; (২) তৃণমূল পৰ্যায়ত গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ— সহিষ্ণুতা, আলোচনা, সমঝোতা, সংখ্যাগৰিষ্ঠতা— চৰ্চিত হয়; (৩) ভৱিষ্যতৰ ৰাজনৈতিক নেতৃত্বৰ এই পঞ্চায়ত-পৌৰসভাৰ পৰাই উত্থিত হয়; (৪) নাগৰিকে নিজৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য সম্পৰ্কে সচেতন হয়।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতৰ স্থানীয় চৰকাৰৰ ইতিহাসৰ মুখ্য সমিতিকেইটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ মুখ্য সমিতি— (১) বলৱন্ত ৰায় মেহতা সমিতি (১৯৫৭): ত্ৰি-স্তৰীয় পঞ্চায়তৰ পৰামৰ্শ; (২) অশোক মেহতা সমিতি (১৯৭৭): দ্বি-স্তৰীয় ব্যৱস্থাৰ পৰামৰ্শ; (৩) জি.ভি.কে. ৰাও সমিতি (১৯৮৫): জিলাক প্ৰশাসনিক একক হিচাপে গণ্য; (৪) এল.এম. সিংভি সমিতি (১৯৮৬): পঞ্চায়তীৰাজক সাংবিধানিক মৰ্যাদা প্ৰদানৰ পৰামৰ্শ; (৫) ঠুঙ্গন সমিতি (১৯৮৮): পিছৰ ৭৩তম সংশোধনৰ ভিত্তিভূমি।
প্ৰশ্ন ১০: মেট্ৰ’পলিটান প্লেনিং কমিটিৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ ৭৪তম সংশোধনৰ অধীনত ১০ লাখতকৈ অধিক জনসংখ্যাৰ মেট্ৰ’পলিটান অঞ্চলৰ বাবে এই কমিটি গঠন কৰা হয়। ইয়াৰ ভূমিকা— সমগ্ৰ মেট্ৰ’পলিটান অঞ্চলৰ বাবে সমন্বিত পৰিকল্পনা প্ৰস্তুতি, পৌৰসভা-পঞ্চায়তসমূহৰ মাজৰ সমন্বয়, ভূমি ব্যৱহাৰ, পৰিৱেশ ৰক্ষা, যাতায়াত, পৰিকাঠামো বিকাশৰ সমন্বিত আঁচনি প্ৰণয়ন।
৭৩তম বনাম ৭৪তম সংবিধান সংশোধনৰ তুলনা
| বিষয় | ৭৩তম সংশোধন (১৯৯২) | ৭৪তম সংশোধন (১৯৯২) |
|---|---|---|
| প্ৰযোজ্যতা | গ্ৰাম্য অঞ্চল | নগৰ অঞ্চল |
| সংস্থা | পঞ্চায়তীৰাজ (গাঁও/আঞ্চলিক/জিলা পৰিষদ) | নগৰ পঞ্চায়ত / পৌৰসভা / নগৰ নিগম |
| সংবিধানৰ ভাগ | ভাগ-৯ (Part-IX) | ভাগ-৯ক (Part-IXA) |
| তফচিল | ১১তম তফচিল | ১২তম তফচিল |
| বিষয়ৰ সংখ্যা | ২৯টা বিষয় | ১৮টা বিষয় |
| কাৰ্যকৰী হোৱা তাৰিখ | ২৪ এপ্ৰিল, ১৯৯৩ | ১ জুন, ১৯৯৩ |
| মূল আলোচনা সংস্থা | গ্ৰাম সভা | ৱাৰ্ড সমিতি (৩ লাখ+ চহৰ) |
| সংৰক্ষণ | SC/ST/মহিলা ১/৩ | SC/ST/মহিলা ১/৩ |
| কাৰ্যকাল | ৫ বছৰ | ৫ বছৰ |
| নিৰ্বাচন আয়োগ | ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ | ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ |
| আৰ্থিক পৰ্যালোচনা | ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ | ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ |
পঞ্চায়তীৰাজৰ ত্ৰি-স্তৰীয় গঠন
| স্তৰ | সংস্থাৰ নাম | স্তৰ-ভিত্তি | প্ৰধানৰ পদবী | প্ৰধান কাৰ্য |
|---|---|---|---|---|
| সৰ্বনিম্ন | গাঁও পঞ্চায়ত (Gram Panchayat) | গাঁও/গাঁও সমষ্টি | সভাপতি / সৰপঞ্চ | পানী, পথ, পৰিচ্ছন্নতা, প্ৰাথমিক স্বাস্থ্য, প্ৰাথমিক বিদ্যালয় |
| মধ্যম | আঞ্চলিক পঞ্চায়ত (Anchalik Panchayat) | ব্লক/তালুক | আঞ্চলিক সভাপতি | ব্লক উন্নয়ন, কৃষি, লঘু সিঁচন, ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ, মাধ্যমিক বিদ্যালয় |
| সৰ্বোচ্চ | জিলা পৰিষদ (Zilla Parishad) | সমগ্ৰ জিলা | সভাপতি / অধ্যক্ষ | জিলা স্তৰৰ পৰিকল্পনা, সমন্বয়, বৃহৎ পৰিকাঠামো, চিকিৎসালয় |
নগৰ স্থানীয় সংস্থাৰ প্ৰকাৰ
| সংস্থাৰ নাম | প্ৰযোজ্যতা | উদাহৰণ (অসম) |
|---|---|---|
| নগৰ পঞ্চায়ত (Nagar Panchayat) | গ্ৰাম্যৰ পৰা নগৰৰ ৰূপলৈ বিৱৰ্তিত সৰু অঞ্চল | সৰু সৰু চহৰ যেনে চাপৰ, মৰিগাঁও |
| পৌৰসভা (Municipal Council) | মধ্যম আকাৰৰ চহৰ (সাধাৰণতে ১ লাখ+ জনসংখ্যা) | ডিব্ৰুগড়, যোৰহাট, শিৱসাগৰ, তেজপুৰ, ডিফু |
| নগৰ নিগম (Municipal Corporation) | মহানগৰ (১০ লাখ+ জনসংখ্যা) | গুৱাহাটী মহানগৰ পৰিষদ (GMC, ১৯৭৪) |
মূখ্য শব্দ আৰু সংজ্ঞা
| শব্দ | অৰ্থ/সংজ্ঞা |
|---|---|
| স্থানীয় চৰকাৰ (Local Government) | গাঁও বা চহৰৰ স্থানীয় লোকৰ নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ যোগেৰে গঠিত স্থানীয় শাসন। |
| বিকেন্দ্ৰীকৰণ (Decentralisation) | উচ্চ পৰ্যায়ৰ পৰা নিম্ন পৰ্যায়লৈ ক্ষমতা স্থানান্তৰ। |
| পঞ্চায়তীৰাজ (Panchayati Raj) | গ্ৰাম্য পৰ্যায়ৰ ত্ৰি-স্তৰীয় স্বশাসন ব্যৱস্থা। |
| গ্ৰাম সভা (Gram Sabha) | গাঁৱৰ সকলো প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাৰৰ সাধাৰণ সভা। |
| ৭৩তম সংশোধন | ১৯৯২ চনৰ গ্ৰাম্য পঞ্চায়তীৰাজক সাংবিধানিক মৰ্যাদা প্ৰদান কৰা সংশোধন। |
| ৭৪তম সংশোধন | ১৯৯২ চনৰ নগৰ স্থানীয় সংস্থাক সাংবিধানিক মৰ্যাদা প্ৰদান কৰা সংশোধন। |
| ১১তম তফচিল | পঞ্চায়তৰ এখতিয়াৰৰ ২৯টা বিষয়। |
| ১২তম তফচিল | নগৰ সংস্থাৰ এখতিয়াৰৰ ১৮টা বিষয়। |
| ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগ | স্থানীয় সংস্থাৰ নিৰ্বাচন পৰিচালনাকাৰী সাংবিধানিক সংস্থা। |
| ৰাজ্য বিত্ত আয়োগ | প্ৰতি ৫ বছৰৰ মূৰে স্থানীয় সংস্থাৰ আৰ্থিক পৰ্যালোচনাকাৰী সংস্থা। |
| সৰপঞ্চ | গাঁও পঞ্চায়তৰ অধ্যক্ষ। |
| জিলা পৰিষদ | পঞ্চায়তীৰাজৰ সৰ্বোচ্চ স্তৰ। |
| BTC | Bodoland Territorial Council, ৬ষ্ঠ তফচিলৰ অধীনৰ স্বায়ত্তশাসিত পৰিষদ। |
| PESA Act, 1996 | ৫ম তফচিলৰ অধীনৰ জনজাতীয় অঞ্চলত পঞ্চায়ত প্ৰসাৰৰ আইন। |
| ৱাৰ্ড সমিতি | ৩ লাখ+ চহৰৰ ৱাৰ্ড পৰ্যায়ৰ আলোচনা মঞ্চ। |
| মেট্ৰ’পলিটান প্লেনিং কমিটি | ১০ লাখ+ মহানগৰ পৰিকল্পনাৰ সমন্বয়সাধক সমিতি। |
| ৪০নং অনুচ্ছেদ | গাঁও পঞ্চায়ত গঠনৰ নিৰ্দেশাত্মক নীতি। |
| বলৱন্ত ৰায় মেহতা সমিতি | ১৯৫৭ চনৰ ত্ৰি-স্তৰীয় পঞ্চায়তৰ পৰামৰ্শদাতা সমিতি। |
HSLC Guru-ৰ লগত যুক্ত থাকিবৰ বাবে ধন্যবাদ। অসম পাঠ্যপুথিৰ অন্যান্য অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰ পঢ়িবলৈ আমাৰ ৱেবছাইট চাওক।