Class 11 Political Science Chapter 7 — যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা (Federalism)

HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! ASSEB-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ সপ্তম অধ্যায় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তাৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ এই পৃষ্ঠাত পোৱা যাব। এই অধ্যায়ত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তাৰ অৰ্থ, ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্য, কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক, ৭ম তফচিল, ৬ষ্ঠ তফচিল, অসমেট্ৰিক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা, BTC আৰু কাৰ্বি আংলং স্বায়ত্ত পৰিষদৰ বিষয়ে বিশদ আলোচনা কৰা হৈছে।

---

সাৰাংশ

যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তাৰ অৰ্থ: যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা (Federalism) হৈছে এনে এক প্ৰাতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থা য’ত চৰকাৰৰ ক্ষমতা দুটা বা ততোধিক স্তৰৰ মাজত ভাগ-বিভাজন কৰা হয়। ভাৰতত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ মাজত সংবিধানৰ দ্বাৰা ক্ষমতা বিভাজন কৰা হৈছে। যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল— দ্বৈত পলিটি, লিখিত সংবিধান, সংবিধানৰ সৰ্বোচ্চতা, কঠিন সংশোধন প্ৰক্ৰিয়া, স্বতন্ত্ৰ ন্যায়পালিকা আৰু দ্বি-কক্ষবিশিষ্ট আইনসভা।

ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তাৰ একক প্ৰৱণতা: ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১ ত কোৱা হৈছে— “ভাৰত, অৰ্থাৎ ইণ্ডিয়া হ’ব ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ” (Union of States)। ইয়াৰ অৰ্থ ভাৰত কোনো চুক্তিৰ ফলত গঠিত নহয় আৰু ৰাজ্যসমূহৰ পৃথক হোৱাৰ অধিকাৰ নাই। সেইবাবে ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তাত কেন্দ্ৰীকৰণৰ প্ৰৱণতা অধিক। জৰুৰীকালীন ব্যৱস্থা, এক নাগৰিকত্ব, সমন্বিত ন্যায়পালিকা, অখিল ভাৰতীয় সেৱা, ৰাজ্যপাল নিযুক্তি আদিয়ে ইয়াৰ একক প্ৰৱণতা প্ৰকাশ কৰে। গতিকে কে.চি. হুইয়েৰ ভাৰতীয় ব্যৱস্থাক “অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়” (Quasi-Federal) আখ্যা দিছে।

৭ম তফচিল আৰু ক্ষমতা বিভাজন: সংবিধানৰ ৭ম তফচিলত (Seventh Schedule) তিনিটা তালিকাৰ মাধ্যমেৰে কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতা বিভাজন কৰা হৈছে— কেন্দ্ৰীয় তালিকা (Union List, ১০০টা বিষয়, যেনে— প্ৰতিৰক্ষা, বৈদেশিক বিষয়, ৰে’ল, মুদ্ৰা), ৰাজ্য তালিকা (State List, ৬১টা বিষয়, যেনে— পুলিচ, লোক স্বাস্থ্য, কৃষি) আৰু সংযুক্ত তালিকা (Concurrent List, ৫২টা বিষয়, যেনে— শিক্ষা, বিবাহ, বনাঞ্চল)। সংযুক্ত তালিকাৰ বিষয়ত কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ আইনৰ মাজত সংঘাত হ’লে কেন্দ্ৰৰ আইন বলৱৎ হ’ব। অৱশিষ্ট ক্ষমতা (Residuary Powers) কেন্দ্ৰৰ হাতত নিহিত।

কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক আৰু GST পৰিষদ: কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ মাজত আইনগত, প্ৰশাসনিক আৰু বিত্তীয় সম্পৰ্ক আছে। বিত্ত আয়োগে (Finance Commission) কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ মাজত ৰাজহ বিভাজনৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। ১০১তম সংবিধান সংশোধন (২০১৬)ৰ যোগেদি গঠন কৰা GST পৰিষদ (Goods and Services Tax Council) সহযোগমূলক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তাৰ এক উদাহৰণ য’ত কেন্দ্ৰীয় বিত্তমন্ত্ৰী অধ্যক্ষ হিচাপে আৰু সকলো ৰাজ্যৰ অৰ্থমন্ত্ৰী সদস্য হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত হয়। আন্তঃৰাজ্যিক পৰিষদ (Inter-State Council, অনুচ্ছেদ ২৬৩) আৰু আঞ্চলিক পৰিষদেও কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সমন্বয় ৰক্ষা কৰে।

ৰাজ্যপালৰ ভূমিকা: ৰাজ্যপাল হৈছে ৰাজ্যৰ সাংবিধানিক মুৰব্বী। তেওঁক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে আৰু ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ইচ্ছাত পদত থাকে। ৰাজ্যপালে কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ সংযোগ ৰক্ষা কৰে, কিন্তু কিছুমান ক্ষেত্ৰত (যেনে— ৰাষ্ট্ৰপতিৰ শাসন আৰোপৰ পৰামৰ্শ, বিধেয়ক ৰাষ্ট্ৰপতিৰ বিবেচনালৈ পঠোৱা) তেওঁৰ ভূমিকা বিতৰ্কিত হৈ পৰে কাৰণ ই কেন্দ্ৰৰ এজেণ্ট হিচাপে কাম কৰা বুলি অভিযোগ উঠে।

অসমেট্ৰিক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা: ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা সম্পূৰ্ণ সমান (symmetric) নহয়— ইয়াৰ এক বৈশিষ্ট্য হ’ল অসমেট্ৰিক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা (Asymmetric Federalism)। কিছুমান ৰাজ্য আৰু অঞ্চলক বিশেষ ব্যৱস্থাৰ অধীনত ৰখা হৈছে— যেনে অনুচ্ছেদ ৩৭১ (অসম, নাগালেণ্ড, মণিপুৰ, অৰুণাচল আদিৰ বিশেষ বিধান), পূৰ্বৰ অনুচ্ছেদ ৩৭০ (জম্মু-কাশ্মীৰ, এতিয়া বিলোপিত), কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল, আৰু ৬ষ্ঠ তফচিলৰ স্বায়ত্ত পৰিষদ।

৬ষ্ঠ তফচিল আৰু উত্তৰ-পূৰ্ব স্বায়ত্তশাসিত পৰিষদ: সংবিধানৰ ৬ষ্ঠ তফচিলত (Sixth Schedule) অসম, মেঘালয়, ত্ৰিপুৰা আৰু মিজোৰামৰ জনজাতীয় অঞ্চলৰ বাবে স্বায়ত্তশাসিত জিলা পৰিষদ আৰু আঞ্চলিক পৰিষদ গঠনৰ ব্যৱস্থা আছে। অসমৰ ক্ষেত্ৰত— বড়োলেণ্ড আঞ্চলিক পৰিষদ (BTC) ২০০৩ চনৰ চুক্তিৰ যোগেদি গঠিত হৈ বড়ো জনগোষ্ঠীৰ স্বায়ত্তশাসন প্ৰদান কৰে; কাৰ্বি আংলং স্বায়ত্ত পৰিষদ (KAAC) আৰু ডিমা হাছাও স্বায়ত্ত পৰিষদৰ যোগেদি কাৰ্বি আৰু ডিমাছা জনজাতিয়ে আঞ্চলিক বিষয়ত স্ব-শাসন উপভোগ কৰে। এই পৰিষদসমূহে ভূমি, বন, কৃষি, প্ৰাথমিক শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পৰম্পৰাগত আইন আদিৰ বিষয়ত আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।

Summary

Federalism is a political arrangement in which power is divided between a central authority and constituent units. The Indian Constitution under Article 1 declares India as a “Union of States” with strong unitary features, making it a quasi-federal system. The Seventh Schedule distributes legislative powers through the Union, State and Concurrent Lists, with residuary powers vested in the Centre. Centre-State relations are managed through the Finance Commission, the GST Council, and the Inter-State Council. The Governor functions as the constitutional head of states but his role often becomes controversial. India also follows asymmetric federalism through Articles 371 and the Sixth Schedule, which provides Autonomous District Councils for tribal regions in the Northeast — including the Bodoland Territorial Council (BTC), Karbi Anglong Autonomous Council and Dima Hasao Autonomous Council in Assam.

---

পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ

অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১। যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা মানে কি?

উত্তৰঃ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা হৈছে এনে এক প্ৰাতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থা য’ত কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু আঞ্চলিক চৰকাৰৰ মাজত সংবিধানৰ দ্বাৰা ক্ষমতা বিভাজন কৰা হয়।

২। ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদে ভাৰতক “ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ” বুলি কৈছে?

উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ১ ত কোৱা হৈছে— “ভাৰত, অৰ্থাৎ ইণ্ডিয়া হ’ব ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ”।

৩। ৭ম তফচিলত কেইটা তালিকা আছে?

উত্তৰঃ তিনিটা— কেন্দ্ৰীয় তালিকা, ৰাজ্য তালিকা আৰু সংযুক্ত তালিকা।

৪। কেন্দ্ৰীয় তালিকাৰ দুটা বিষয় উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ প্ৰতিৰক্ষা আৰু বৈদেশিক বিষয়।

৫। ৰাজ্য তালিকাৰ দুটা বিষয় উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ পুলিচ আৰু লোক স্বাস্থ্য।

৬। সংযুক্ত তালিকাৰ দুটা বিষয় উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ শিক্ষা আৰু বিবাহ।

৭। অৱশিষ্ট ক্ষমতা (Residuary Powers) কাৰ হাতত আছে?

উত্তৰঃ অৱশিষ্ট ক্ষমতা কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ হাতত নিহিত।

৮। GST পৰিষদ কোন সংবিধান সংশোধনৰ যোগেদি গঠিত হ’ল?

উত্তৰঃ ১০১তম সংবিধান সংশোধন, ২০১৬ চনত।

৯। ৰাজ্যপালক কোনে নিযুক্তি দিয়ে?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ৰাজ্যপালক নিযুক্তি দিয়ে।

১০। ৬ষ্ঠ তফচিল কোনবোৰ ৰাজ্যৰ বাবে প্ৰযোজ্য?

উত্তৰঃ অসম, মেঘালয়, ত্ৰিপুৰা আৰু মিজোৰামৰ জনজাতীয় অঞ্চলৰ বাবে।

১১। BTC-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?

উত্তৰঃ বড়োলেণ্ড টেৰিটৰিয়েল কাউন্সিল (Bodoland Territorial Council)।

১২। অসমৰ দুটা ৬ষ্ঠ তফচিলভুক্ত স্বায়ত্ত পৰিষদৰ নাম লিখা।

উত্তৰঃ কাৰ্বি আংলং স্বায়ত্ত পৰিষদ আৰু ডিমা হাছাও স্বায়ত্ত পৰিষদ।

১৩। অনুচ্ছেদ ৩৭০ কোন ৰাজ্যৰ বাবে আছিল?

উত্তৰঃ জম্মু-কাশ্মীৰৰ বাবে; ২০১৯ চনত ই বিলোপিত হয়।

১৪। কে.চি. হুইয়েৰ ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাক কি বুলি কৈছে?

উত্তৰঃ “অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়” (Quasi-Federal) ব্যৱস্থা।

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১। যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য লিখা।

উত্তৰঃ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় চৰকাৰৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য হৈছে— (ক) দ্বৈত পলিটি অৰ্থাৎ কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ পৃথক চৰকাৰ; (খ) লিখিত আৰু কঠিন সংবিধান; (গ) সংবিধানৰ সৰ্বোচ্চতা; আৰু (ঘ) স্বতন্ত্ৰ ন্যায়পালিকা যিয়ে কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ মাজৰ বিবাদ মীমাংসা কৰে।

২। ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তাত কেন্দ্ৰীকৰণৰ প্ৰৱণতা কিয় দেখা যায়?

উত্তৰঃ ভাৰতৰ বহু-জনজাতি, বহু-ভাষিক চৰিত্ৰ, দেশৰ একতা ৰক্ষা, জাতীয় সুৰক্ষা আৰু আৰ্থিক উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ বাবে কেন্দ্ৰীকৰণৰ প্ৰৱণতা গ্ৰহণ কৰা হৈছে। অৱশিষ্ট ক্ষমতা কেন্দ্ৰৰ হাতত, জৰুৰীকালীন ব্যৱস্থা, ৰাজ্যপাল নিযুক্তি, এক নাগৰিকত্ব আৰু সমন্বিত ন্যায়পালিকাই এই প্ৰৱণতা প্ৰকাশ কৰে।

৩। সংযুক্ত তালিকাৰ অৰ্থ কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ সংযুক্ত তালিকা (Concurrent List) হৈছে ৭ম তফচিলৰ এনে এটা তালিকা য’ত উল্লেখ থকা ৫২টা বিষয়ত কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য— দুয়োৱে আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। যদি দুয়োৰে আইন বিৰোধপূৰ্ণ হয়, তেন্তে কেন্দ্ৰীয় আইন বলৱৎ হ’ব। শিক্ষা, বনাঞ্চল, বিবাহ, উত্তৰাধিকাৰ আদি বিষয় ইয়াত আছে। এই তালিকাই কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ সহযোগিতা আৰু সমন্বয় নিশ্চিত কৰে।

৪। GST পৰিষদ কি? ইয়াৰ গঠন উল্লেখ কৰা।

উত্তৰঃ GST পৰিষদ (Goods and Services Tax Council) হৈছে এক সাংবিধানিক সংস্থা যিয়ে দেশৰ পৰোক্ষ কৰ ব্যৱস্থা সম্পৰ্কীয় সিদ্ধান্ত লয়। ইয়াৰ অধ্যক্ষ হৈছে কেন্দ্ৰীয় বিত্তমন্ত্ৰী, আৰু সদস্য হিচাপে সকলো ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ অৰ্থমন্ত্ৰীসকল অন্তৰ্ভুক্ত হয়। ই সহযোগমূলক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তাৰ এক উজ্জ্বল উদাহৰণ।

৫। অসমেট্ৰিক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা মানে কি?

উত্তৰঃ অসমেট্ৰিক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা হৈছে এনে এক ব্যৱস্থা য’ত সকলো ৰাজ্য বা অংশৰ বিধান একে নহয়— কিছুমান ৰাজ্য, অঞ্চল বা জনগোষ্ঠীক বিশেষ মৰ্যাদা বা বিশেষ ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰা হয়। ভাৰতত অনুচ্ছেদ ৩৭১, ৬ষ্ঠ তফচিল, কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল আদিৰ যোগেদি ই প্ৰতিফলিত হয়।

৬। ৬ষ্ঠ তফচিলৰ স্বায়ত্ত জিলা পৰিষদৰ ক্ষমতাসমূহ কি কি?

উত্তৰঃ ৬ষ্ঠ তফচিলৰ স্বায়ত্ত জিলা পৰিষদে— (ক) ভূমি, বন, কৃষি, ঝুম খেতি; (খ) প্ৰাথমিক বিদ্যালয়, ৰাস্তাঘাট, গ্ৰাম-নগৰ প্ৰশাসন; (গ) উত্তৰাধিকাৰ, বিবাহ আৰু সামাজিক ৰীতি-নীতি সম্পৰ্কীয় বিষয়; আৰু (ঘ) কৰ আৰোপ আদিৰ ক্ষেত্ৰত আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। ইয়াৰ নিজস্ব গাঁৱৰ আদালত আৰু আঞ্চলিক ন্যায়পীঠ আছে।

৭। বড়োলেণ্ড আঞ্চলিক পৰিষদৰ (BTC) গঠন আৰু উদ্দেশ্য সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ ২০০৩ চনৰ ১০ ফেব্ৰুৱাৰীত ভাৰত চৰকাৰ, অসম চৰকাৰ আৰু বড়ো লিবাৰেচন টাইগাৰছ (BLT)ৰ মাজত হোৱা ত্ৰিপাক্ষিক চুক্তিৰ ভিত্তিত BTC গঠন কৰা হয়। ই ৬ষ্ঠ তফচিলৰ অধীনত গঠিত আৰু কোকৰাঝাৰ, চিৰাং, বাক্সা, উদালগুৰি জিলাৰ বহু এলেকা ইয়াৰ অধীনৰ ভিতৰুৱা। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য বড়ো জনগোষ্ঠীৰ সাংস্কৃতিক, সামাজিক আৰু আৰ্থিক উন্নয়ন আৰু বিচৰা স্বায়ত্তশাসন প্ৰদান কৰা। ২০২০ চনৰ চুক্তিয়ে ইয়াক BTR (Bodoland Territorial Region) লৈ পুনৰ-নামকৰণ কৰে।

৮। কাৰ্বি আংলং স্বায়ত্ত পৰিষদৰ ভূমিকা চমুকৈ লিখা।

উত্তৰঃ কাৰ্বি আংলং স্বায়ত্ত পৰিষদ (KAAC) ৬ষ্ঠ তফচিলৰ অধীনত গঠিত এটা স্বায়ত্ত পৰিষদ যিয়ে কাৰ্বি আংলং জিলাৰ কাৰ্বি জনজাতিকে ধৰি স্থানীয় জনগণৰ সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু আৰ্থিক উন্নয়নৰ বাবে কাম কৰে। ই ভূমি, বন, কৃষি, প্ৰাথমিক শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু পৰম্পৰাগত আইন বিষয়ত সিদ্ধান্ত লয়।

৯। ৰাজ্যপালৰ ভূমিকাক বিতৰ্কিত বুলি কোৱা হয় কিয়?

উত্তৰঃ ৰাজ্যপালক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে আৰু ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ইচ্ছাত পদত থাকে। ৰাষ্ট্ৰপতিৰ শাসন আৰোপ, বিধেয়ক ৰাষ্ট্ৰপতিৰ বিবেচনালৈ পঠোৱা, মুখ্যমন্ত্ৰী নিযুক্তি আদিৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ কেন্দ্ৰৰ এজেণ্ট হিচাপে কাম কৰা বুলি অভিযোগ উঠে। সেইবাবে ৰাজ্যপালৰ ভূমিকা বিতৰ্কৰ বিষয় হৈ পৰে।

দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন

১। যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তাৰ অৰ্থ আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা (Federalism) লাটিন শব্দ “Foedus”ৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ চুক্তি বা সন্ধি। ই হৈছে এনে এক প্ৰাতিষ্ঠানিক ব্যৱস্থা য’ত চৰকাৰৰ ক্ষমতা দুটা বা ততোধিক স্তৰৰ মাজত ভাগ-বিভাজন কৰা হয়, প্ৰতিটো স্তৰে নিজা নিজা ক্ষেত্ৰত স্বাধীনভাৱে কাম কৰে।

প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ: (ক) দ্বৈত পলিটি— কেন্দ্ৰীয় আৰু আঞ্চলিক চৰকাৰ পৃথক ভাৱে গঠিত; (খ) সংবিধানগত ক্ষমতা বিভাজন— সংবিধানে কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ ক্ষমতা স্পষ্টভাৱে নিৰ্ধাৰণ কৰে; (গ) লিখিত আৰু কঠিন সংবিধান— সংশোধন প্ৰক্ৰিয়া সহজ নহয়; (ঘ) সংবিধানৰ সৰ্বোচ্চতা— সংবিধান সকলোৰে ওপৰত; (ঙ) স্বতন্ত্ৰ ন্যায়পালিকা— কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ বিবাদ মীমাংসা কৰে; (চ) দ্বি-কক্ষবিশিষ্ট আইনসভা— ৰাজ্যসমূহৰ প্ৰতিনিধিত্বৰ বাবে; (ছ) ৰাজ্যসমূহৰ অংশগ্ৰহণ— সংবিধান সংশোধনত। ভাৰতে এই সকলো বৈশিষ্ট্যৰ লগতে কিছু একক বৈশিষ্ট্যও গ্ৰহণ কৰিছে।

২। ভাৰতীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আৰু একক বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আৰু একক— দুয়ো ব্যৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্য সংমিশ্ৰিত কৰিছে।

যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় বৈশিষ্ট্য: (ক) লিখিত সংবিধান; (খ) ৭ম তফচিলৰ যোগেদি ক্ষমতা বিভাজন; (গ) সংবিধানৰ সৰ্বোচ্চতা; (ঘ) স্বতন্ত্ৰ ন্যায়পালিকা— উচ্চতম ন্যায়ালয়ে কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ বিবাদ মীমাংসা কৰে; (ঙ) দ্বি-কক্ষবিশিষ্ট আইনসভা; (চ) সংশোধনৰ বিশেষ প্ৰক্ৰিয়া।

একক বৈশিষ্ট্য: (ক) অনুচ্ছেদ ১— ভাৰত “ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ”; (খ) এক নাগৰিকত্ব; (গ) এক সংবিধান; (ঘ) সমন্বিত ন্যায়পালিকা; (ঙ) অখিল ভাৰতীয় সেৱা; (চ) জৰুৰীকালীন ব্যৱস্থা— অনুচ্ছেদ ৩৫২, ৩৫৬, ৩৬০; (ছ) অৱশিষ্ট ক্ষমতা কেন্দ্ৰৰ; (জ) ৰাজ্যপাল কেন্দ্ৰৰ দ্বাৰা নিযুক্ত; (ঝ) কেন্দ্ৰে ৰাজ্যৰ সীমা সলনি কৰিব পাৰে। গতিকে ভাৰতীয় ব্যৱস্থাক “অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়” বুলি কোৱা হয়।

৩। ভাৰতৰ ৭ম তফচিল অনুসৰি কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ ক্ষমতা বিভাজন আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ সংবিধানৰ ৭ম তফচিলত আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতাক তিনিটা তালিকাত বিভাজন কৰা হৈছে—

(ক) কেন্দ্ৰীয় তালিকা (Union List): ১০০টা বিষয় (মূলতে ৯৭টা আছিল) আছে যাৰ ওপৰত একমাত্ৰ সংসদেহে আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। উদাহৰণ— প্ৰতিৰক্ষা, বৈদেশিক বিষয়, ৰে’ল, মুদ্ৰা, ডাক, বিমান চলাচল, পাৰমাণৱিক শক্তি।

(খ) ৰাজ্য তালিকা (State List): ৬১টা বিষয় (মূলতে ৬৬টা আছিল)। ইয়াৰ ওপৰত ৰাজ্যৰ বিধানসভাহে আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। উদাহৰণ— পুলিচ, লোক স্বাস্থ্য, কৃষি, স্থানীয় চৰকাৰ, লোক বিনোদন।

(গ) সংযুক্ত তালিকা (Concurrent List): ৫২টা বিষয় (মূলতে ৪৭টা আছিল)। কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য— দুয়োৱে আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে। বিৰোধ হ’লে কেন্দ্ৰৰ আইন বলৱৎ। উদাহৰণ— শিক্ষা, বনাঞ্চল, বিবাহ, উত্তৰাধিকাৰ, ফৌজদাৰী আইন।

অৱশিষ্ট ক্ষমতা (Residuary Powers) তিনিও তালিকাৰ বাহিৰৰ বিষয়— এই ক্ষমতা সংসদৰ হাতত নিহিত (অনুচ্ছেদ ২৪৮)। এই বিভাজনে কেন্দ্ৰৰ প্ৰাধান্য নিশ্চিত কৰে।

৪। অসমেট্ৰিক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা আৰু ৬ষ্ঠ তফচিলৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ অসমেট্ৰিক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা হৈছে এনে এক ব্যৱস্থা য’ত সকলো ৰাজ্য, অঞ্চল বা জনগোষ্ঠীৰ আইনগত মৰ্যাদা একে নহয়— সাংস্কৃতিক, ভৌগোলিক বা ঐতিহাসিক প্ৰয়োজনীয়তাৰ ভিত্তিত বিশেষ ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰা হয়। ভাৰতত ই অনুচ্ছেদ ৩৭১, ৬ষ্ঠ তফচিল, কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল আৰু আগৰ অনুচ্ছেদ ৩৭০ৰ যোগেদি প্ৰতিফলিত হৈছিল।

৬ষ্ঠ তফচিলৰ গুৰুত্ব: ই অসম, মেঘালয়, ত্ৰিপুৰা আৰু মিজোৰামৰ জনজাতীয় অঞ্চলৰ বাবে স্বায়ত্ত জিলা পৰিষদ (Autonomous District Council) আৰু আঞ্চলিক পৰিষদ (Regional Council) গঠনৰ ব্যৱস্থা কৰে। উদ্দেশ্য— জনজাতীয় জনগোষ্ঠীৰ সাংস্কৃতিক, পৰম্পৰাগত আৰু ভাষাগত পৰিচয় ৰক্ষা; স্থানীয় শাসন, ভূমি, বন, কৃষি, প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত স্ব-শাসন প্ৰদান; পৰম্পৰাগত আইন বজাই ৰখা। অসমৰ ক্ষেত্ৰত— বড়োলেণ্ড আঞ্চলিক পৰিষদ (BTC), কাৰ্বি আংলং স্বায়ত্ত পৰিষদ (KAAC) আৰু ডিমা হাছাও স্বায়ত্ত পৰিষদ এই তফচিলৰ অধীনত কাম কৰে। এই ব্যৱস্থাই ভাৰতৰ বহু-জনজাতীয় চৰিত্ৰৰ সংৰক্ষণত মুখ্য ভূমিকা লৈছে।

৫। কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্কৰ স্বৰূপ আৰু আধুনিক প্ৰৱণতা আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক তিনিধৰণৰ— আইনগত, প্ৰশাসনিক আৰু বিত্তীয়।

আইনগত সম্পৰ্ক: ৭ম তফচিলৰ যোগেদি কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতা বিভাজন। কিছু পৰিস্থিতিত (যেনে ৰাজ্যসভাৰ ২/৩ অংশৰ সমৰ্থন, জৰুৰীকালীন অৱস্থা) সংসদে ৰাজ্য তালিকাৰ বিষয়তো আইন কৰিব পাৰে।

প্ৰশাসনিক সম্পৰ্ক: ৰাজ্যসমূহে কেন্দ্ৰীয় আইন ৰূপায়ণ কৰে; কেন্দ্ৰে নিৰ্দেশনা দিব পাৰে; অখিল ভাৰতীয় সেৱাই দুয়োৰে সেতু হিচাপে কাম কৰে।

বিত্তীয় সম্পৰ্ক: বিত্ত আয়োগে (অনুচ্ছেদ ২৮০) ৰাজহ ভাগ-বিভাজনৰ পৰামৰ্শ দিয়ে; GST পৰিষদে পৰোক্ষ কৰৰ বিষয়ে সিদ্ধান্ত লয়; নিতি আয়োগে নীতি পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়।

আধুনিক প্ৰৱণতা: “সহযোগমূলক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা” (Cooperative Federalism) আৰু “প্ৰতিযোগিতামূলক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা” (Competitive Federalism)ৰ ধাৰণা গ্ৰহণ কৰা হৈছে। GST পৰিষদ, নিতি আয়োগ, আন্তঃৰাজ্যিক পৰিষদ আদি ইয়াৰ উদাহৰণ। অৱশ্যে ৰাজ্যপালৰ ভূমিকা, ৰাজ্যৰ ওপৰত কেন্দ্ৰৰ অধিক হস্তক্ষেপ, ৰাজহ বিভাজনৰ অসমতা আদিয়ে কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্কত মাজে মাজে টান বিৰাজ কৰে।

৬। অসমৰ স্বায়ত্ত পৰিষদসমূহৰ গঠন আৰু ভূমিকা বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।

উত্তৰঃ অসমত ৬ষ্ঠ তফচিলৰ অধীনত তিনিটা স্বায়ত্ত পৰিষদ আছে— বড়োলেণ্ড আঞ্চলিক পৰিষদ (BTC), কাৰ্বি আংলং স্বায়ত্ত পৰিষদ (KAAC), আৰু ডিমা হাছাও স্বায়ত্ত পৰিষদ। ইয়াৰ লগতে ৬ষ্ঠ তফচিলৰ বাহিৰে আৰু কেইবাটাও সংবিধান-বহিৰ্ভূত স্বায়ত্ত পৰিষদ আছে— যেনে মিচিং, তিৱা, ৰাভা হাচং, সোণোৱাল কছাৰী, থেংগাল কছাৰী আদি জনগোষ্ঠীৰ পৰিষদ।

BTC: ২০০৩ চনৰ চুক্তিৰ যোগেদি গঠিত; কোকৰাঝাৰ, চিৰাং, বাক্সা আৰু উদালগুৰি জিলাৰ এলেকাক “বড়োলেণ্ড আঞ্চলিক অঞ্চল” (BTAD/BTR) হিচাপে চিনাক্ত কৰি বড়ো জনগোষ্ঠীৰ স্বায়ত্তশাসন প্ৰদান কৰিছে। ২০২০ চনৰ চুক্তিয়ে অধিক ক্ষমতা আৰু পৰিচয় প্ৰদান কৰিছে।

KAAC: কাৰ্বি আংলং জিলাত স্থিত; কাৰ্বি জনগোষ্ঠীকে ধৰি স্থানীয় জনসাধাৰণৰ সাংস্কৃতিক, আৰ্থিক উন্নয়নৰ বাবে কাম কৰে।

ডিমা হাছাও স্বায়ত্ত পৰিষদ: ডিমা হাছাও জিলা (পূৰ্বৰ উত্তৰ কাছাৰ পাহাৰ)ত স্থিত; ডিমাছা জনগোষ্ঠীকে ধৰি অন্য জনগোষ্ঠীৰ সেৱা কৰে।

এই পৰিষদসমূহে ভূমি, বন, কৃষি, প্ৰাথমিক শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতি আৰু বিচাৰৰ ক্ষেত্ৰত আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতা ভোগ কৰে। ই উত্তৰ-পূৰ্বৰ জনজাতীয় বৈচিত্ৰ্য সংৰক্ষণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে।

---

অতিৰিক্ত প্ৰশ্নাৱলী

বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)

১। ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১ ত ভাৰতক কি বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছে?
(ক) যুক্তৰাষ্ট্ৰ (খ) ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ (গ) মহাসঙ্ঘ (ঘ) সংঘৰাজ্য

উত্তৰঃ (খ) ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ।

২। কেন্দ্ৰীয় তালিকাত মুঠ কিমান বিষয় আছে?
(ক) ৬১ (খ) ৫২ (গ) ১০০ (ঘ) ৯৭

উত্তৰঃ (গ) ১০০।

৩। সংযুক্ত তালিকাত মুঠ কিমান বিষয় আছে?
(ক) ৪৭ (খ) ৫২ (গ) ৬১ (ঘ) ১০০

উত্তৰঃ (খ) ৫২।

৪। অৱশিষ্ট ক্ষমতা কাৰ হাতত আছে?
(ক) ৰাজ্য (খ) কেন্দ্ৰ (গ) উভয় (ঘ) ৰাষ্ট্ৰপতি

উত্তৰঃ (খ) কেন্দ্ৰ।

৫। GST পৰিষদ কোন সংশোধনৰ যোগেদি গঠিত?
(ক) ৯২তম (খ) ৯৯তম (গ) ১০১তম (ঘ) ১০৩তম

উত্তৰঃ (গ) ১০১তম।

৬। ৬ষ্ঠ তফচিল কোন কোন ৰাজ্যৰ বাবে প্ৰযোজ্য?
(ক) অসম, মেঘালয়, ত্ৰিপুৰা, মিজোৰাম (খ) অসম, নাগালেণ্ড (গ) মণিপুৰ, অৰুণাচল (ঘ) সকলো উত্তৰ-পূৰ্ব ৰাজ্য

উত্তৰঃ (ক) অসম, মেঘালয়, ত্ৰিপুৰা, মিজোৰাম।

৭। BTC কেতিয়া গঠিত হ’ল?
(ক) ২০০১ (খ) ২০০৩ (গ) ২০০৫ (ঘ) ২০২০

উত্তৰঃ (খ) ২০০৩।

৮। কে.চি. হুইয়েৰ ভাৰতীয় ব্যৱস্থাক কি বুলিছে?
(ক) যুক্তৰাষ্ট্ৰ (খ) একক (গ) অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় (ঘ) মহাসঙ্ঘ

উত্তৰঃ (গ) অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়।

৯। ৰাজ্যপালক কোনে নিযুক্তি দিয়ে?
(ক) প্ৰধানমন্ত্ৰী (খ) ৰাষ্ট্ৰপতি (গ) লোকসভা (ঘ) মুখ্যমন্ত্ৰী

উত্তৰঃ (খ) ৰাষ্ট্ৰপতি।

১০। ৰাজ্য তালিকাৰ বিষয় কোনটো?
(ক) প্ৰতিৰক্ষা (খ) ৰে’ল (গ) পুলিচ (ঘ) মুদ্ৰা

উত্তৰঃ (গ) পুলিচ।

১১। সংযুক্ত তালিকাৰ বিষয় কোনটো?
(ক) বৈদেশিক বিষয় (খ) শিক্ষা (গ) লোক স্বাস্থ্য (ঘ) ৰে’ল

উত্তৰঃ (খ) শিক্ষা।

১২। GST পৰিষদৰ অধ্যক্ষ কোন?
(ক) প্ৰধানমন্ত্ৰী (খ) ৰাষ্ট্ৰপতি (গ) কেন্দ্ৰীয় বিত্তমন্ত্ৰী (ঘ) ৰাজ্যপাল

উত্তৰঃ (গ) কেন্দ্ৰীয় বিত্তমন্ত্ৰী।

১৩। অনুচ্ছেদ ৩৭০ কোন ২০১৯ চনত বিলোপ কৰা হৈছিল?
(ক) নাগালেণ্ড (খ) জম্মু-কাশ্মীৰ (গ) মিজোৰাম (ঘ) মণিপুৰ

উত্তৰঃ (খ) জম্মু-কাশ্মীৰ।

খালী ঠাই পূৰণ কৰা

• সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ____-ত ভাৰতক “ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ” বুলি ক’ব হৈছে। উত্তৰঃ ১
• ৭ম তফচিলত মুঠ ____টা তালিকা আছে। উত্তৰঃ তিনি
• অৱশিষ্ট ক্ষমতা ____ৰ হাতত নিহিত। উত্তৰঃ কেন্দ্ৰ
• ____ তফচিলে অসম, মেঘালয়, ত্ৰিপুৰা আৰু মিজোৰামৰ জনজাতীয় অঞ্চলৰ বাবে স্বায়ত্ত পৰিষদ গঠনৰ বিধান দিয়ে। উত্তৰঃ ৬ষ্ঠ
• BTC ____ চনৰ চুক্তিৰ যোগেদি গঠিত হৈছিল। উত্তৰঃ ২০০৩
• GST পৰিষদ ____তম সংবিধান সংশোধনৰ যোগেদি গঠিত। উত্তৰঃ ১০১
• ____ৱে ভাৰতীয় ব্যৱস্থাক “অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়” বুলিছে। উত্তৰঃ কে.চি. হুৱেৰ

শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা

• ভাৰত এক সম্পূৰ্ণ যুক্তৰাষ্ট্ৰ। উত্তৰঃ অশুদ্ধ (অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়)।
• সংযুক্ত তালিকাৰ আইনত বিৰোধ হ’লে কেন্দ্ৰৰ আইন বলৱৎ হয়। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
• ৰাজ্যপালক প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে নিযুক্তি দিয়ে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ (ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে দিয়ে)।
• BTC সংবিধানৰ ৬ষ্ঠ তফচিলৰ অধীনত গঠিত। উত্তৰঃ শুদ্ধ।
• অৱশিষ্ট ক্ষমতা ৰাজ্যৰ হাতত আছে। উত্তৰঃ অশুদ্ধ (কেন্দ্ৰৰ)।
• GST পৰিষদৰ অধ্যক্ষ কেন্দ্ৰীয় বিত্তমন্ত্ৰী। উত্তৰঃ শুদ্ধ।

---

৭ম তফচিল — তিনিটা তালিকা

তালিকা	বিষয় সংখ্যা	আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতা	উদাহৰণ
কেন্দ্ৰীয় তালিকা	১০০	একমাত্ৰ সংসদ	প্ৰতিৰক্ষা, বৈদেশিক বিষয়, ৰে’ল, মুদ্ৰা, ডাক
ৰাজ্য তালিকা	৬১	ৰাজ্য বিধানসভা	পুলিচ, লোক স্বাস্থ্য, কৃষি, স্থানীয় চৰকাৰ
সংযুক্ত তালিকা	৫২	কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য (বিৰোধ হ’লে কেন্দ্ৰ)	শিক্ষা, বনাঞ্চল, বিবাহ, উত্তৰাধিকাৰ
অৱশিষ্ট ক্ষমতা	—	সংসদ (অনুচ্ছেদ ২৪৮)	সাইবাৰ আইন আদি নতুন বিষয়

মূখ্য শব্দ

শব্দ	অৰ্থ
যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা (Federalism)	কেন্দ্ৰ আৰু আঞ্চলিক চৰকাৰৰ মাজত সংবিধানিক ক্ষমতা বিভাজন
ৰাজ্যসমূহৰ সংঘ (Union of States)	অনুচ্ছেদ ১ অনুসৰি ভাৰতৰ চৰিত্ৰ
৭ম তফচিল	কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ আইন প্ৰণয়ন ক্ষমতা বিভাজন কৰা তিনিটা তালিকা
৬ষ্ঠ তফচিল	উত্তৰ-পূৰ্বৰ জনজাতীয় অঞ্চলৰ স্বায়ত্ত জিলা পৰিষদৰ বিধান
সংযুক্ত তালিকা	কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য দুয়োৱে আইন কৰিব পৰা ৫২ বিষয়ৰ তালিকা
অৱশিষ্ট ক্ষমতা	তিনিও তালিকাৰ বাহিৰৰ বিষয়ত কেন্দ্ৰৰ আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতা
অসমেট্ৰিক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা	কিছু ৰাজ্য/অঞ্চলক বিশেষ মৰ্যাদা প্ৰদান কৰা ব্যৱস্থা
GST পৰিষদ	১০১তম সংশোধনৰ যোগেদি গঠিত পৰোক্ষ কৰ সম্পৰ্কীয় সাংবিধানিক সংস্থা
BTC	২০০৩ চনৰ চুক্তিৰ ভিত্তিত গঠিত বড়োলেণ্ড আঞ্চলিক পৰিষদ
KAAC	কাৰ্বি আংলং স্বায়ত্ত পৰিষদ — কাৰ্বি আংলং জিলাৰ স্ব-শাসন সংস্থা
অৰ্ধ-যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় (Quasi-Federal)	কে.চি. হুইয়েৰ দিয়া ভাৰতীয় ব্যৱস্থাৰ আখ্যা
সহযোগমূলক যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা	কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ পাৰস্পৰিক সহযোগিতাৰ যোগেদি শাসনৰ পদ্ধতি