Class 11 Political Science Chapter 6 — ন্যায়পালিকা (Judiciary)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত আপুনি পাব ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ) HS প্ৰথম বৰ্ষ / Class 11 ৰাজনীতি বিজ্ঞান (Political Science) ষষ্ঠ অধ্যায় — ন্যায়পালিকা (Judiciary) — ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ। এই অধ্যায়ত ন্যায়পালিকাৰ অৰ্থ, ভাৰতীয় ন্যায়পালিকাৰ সংহত গঠন, ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা, সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় (অনুচ্ছেদ ১২৪) আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ (অনুচ্ছেদ ২১৪) ক্ষেত্ৰাধিকাৰ, ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰ, জনস্বাৰ্থ মামলা (PIL), ন্যায়িক সক্ৰিয়তা, পাঁচটা লেখ (Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Certiorari, Quo Warranto), বিচাৰপতিৰ নিযুক্তি আৰু অপসাৰণ প্ৰক্ৰিয়া আৰু ক্ষমতা পৃথকীকৰণ নীতিৰ বিষয়ে বিশদ আলোচনা কৰা হৈছে। NCERT পাঠ্যপুথিৰ আটাইবোৰ প্ৰশ্ন, অতিৰিক্ত চমু আৰু দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ, লেখ-সম্পৰ্কীয় তালিকা, অনুচ্ছেদ-সম্পৰ্কীয় তালিকা আৰু মূখ্য শব্দাৱলী HS প্ৰথম বৰ্ষৰ চূড়ান্ত পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
ন্যায়পালিকা (Judiciary) ৰাষ্ট্ৰৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ। গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত শাসন বিভাগ আৰু আইন বিভাগৰ সৈতে ন্যায়পালিকাও এক স্বতন্ত্ৰ আৰু সমান গুৰুত্বপূৰ্ণ অংগ। ইয়াৰ মূল কাৰ্য হ’ল সংবিধানৰ ব্যাখ্যা কৰা, নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষা কৰা, ব্যক্তি আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ মাজত উদ্ভৱ হোৱা বিৰোধৰ মীমাংসা কৰা, অসামৰিক আৰু ফৌজদাৰী মামলাত ন্যায়দান কৰা, আৰু আইনৰ শাসন বজাই ৰখা।
সংহত গঠন: ভাৰতবৰ্ষৰ ন্যায়পালিকা সংহত (integrated) আৰু স্বাধীন। শীৰ্ষত আছে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় (অনুচ্ছেদ ১২৪), মাজত আছে ৰাজ্যৰ উচ্চ ন্যায়ালয় (অনুচ্ছেদ ২১৪), আৰু আটাইতকৈ তলত আছে জিলা আৰু অধস্তন ন্যায়ালয়সমূহ। ৰাজ্যৰ উচ্চ ন্যায়ালয়ত প্ৰদান কৰা ৰায়ৰ বিৰুদ্ধে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ত আপীল কৰিব পৰা যায়।
ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা: ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা ৰক্ষা কৰিবৰ বাবে সংবিধানে কেইবাটাও ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে — (১) বিচাৰপতিসকলৰ নিযুক্তি প্ৰক্ৰিয়াত আইনসভাৰ একক ক্ষমতা নাই; (২) বিচাৰপতিসকলে নিৰ্দিষ্ট কাৰ্যকাল ভোগ কৰে — সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰপতিৰ অৱসৰ বয়স ৬৫ বছৰ আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰপতিৰ ৬২ বছৰ; (৩) বিচাৰপতিসকলৰ দৰমহা, ভাট্টা আৰু পেঞ্চন ভাৰতৰ সংযুক্ত পুঁজিৰ পৰা প্ৰদান কৰা হয়, যিটো আইনসভাত ভোটৰ অধীন নহয়; (৪) প্ৰমাণিত অপব্যৱহাৰ বা অসামৰ্থ্যৰ বাবেহে কঠিন মহাভিযোগ প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি অপসাৰণ কৰিব পৰা যায়; (৫) ন্যায়ালয়ৰ আদেশ অমান্য কৰিলে আদালত অবমাননাৰ অপৰাধত শাস্তি দিব পৰা যায়; (৬) মহাভিযোগৰ সময়ৰ বাহিৰে আইনসভাত বিচাৰপতিসকলৰ চৰিত্ৰ সমালোচনা কৰা নিষিদ্ধ; (৭) অৱসৰ-প্ৰাপ্ত সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰপতিয়ে ভাৰতৰ কোনো ন্যায়ালয়ত ওকালতি কৰিব নোৱাৰে।
সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ক্ষেত্ৰাধিকাৰ: সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে চাৰিধৰণৰ ক্ষেত্ৰাধিকাৰ ভোগ কৰে — (১) মূল ক্ষেত্ৰাধিকাৰৰ অধীনত কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য আৰু আন্তঃৰাজ্য বিৰোধ; (২) আপীলকাৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰৰ অধীনত উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ সাংবিধানিক, ফৌজদাৰী আৰু অসামৰিক ৰায়ৰ আপীল; (৩) পৰামৰ্শদাত্ৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ পৰামৰ্শ বিচাৰিব পাৰে — কিন্তু এই পৰামৰ্শ মান্য কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰপতি বাধ্য নহয়; (৪) লেখ ক্ষেত্ৰাধিকাৰৰ (অনুচ্ছেদ ৩২) অধীনত মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থে পাঁচটা লেখ জাৰি কৰিব পাৰে।
ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰ: ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰ (Judicial Review) সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ক্ষমতা। ইয়াৰ যোগেদি ন্যায়ালয়ে সংসদৰ আইন বা চৰকাৰৰ যিকোনো কাৰ্যৰ সাংবিধানিক বৈধতা পৰীক্ষা কৰে আৰু সংবিধান-বিৰোধী হ’লে অসাংবিধানিক ঘোষণা কৰি বাতিল কৰিব পাৰে। ই ‘সংবিধানৰ অভিভাৱক’-ৰ ভূমিকাত উপনীত হয়।
জনস্বাৰ্থ মামলা (PIL): ১৯৭৯ চনৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা জনস্বাৰ্থ মামলা (Public Interest Litigation)-ই দৰিদ্ৰ, নিৰক্ষৰ আৰু উপেক্ষিত শ্ৰেণীৰ লোকসকলৰ বাবে ন্যায়ৰ দ্বাৰ মুকলি কৰি দিছে। এতিয়া যিকোনো জন-হিতৈষী ব্যক্তিয়ে চিঠি বা পস্টকাৰ্ডৰ যোগেদিও পীড়িত লোকৰ হৈ ন্যায়ালয়ৰ ওচৰত আবেদন জনাব পাৰে। PIL-ৰ ফলত পৰিৱেশ সুৰক্ষা, বন্ধাবেগাৰ মুক্তি, কাৰাবন্দীৰ অধিকাৰ আদিৰ ক্ষেত্ৰত ন্যায়ালয়ে অভিনৱ ৰায় দিব পাৰিছে।
ন্যায়িক সক্ৰিয়তা: ন্যায়িক সক্ৰিয়তা (Judicial Activism) মানে হ’ল ন্যায়পালিকাই সাধাৰণ মামলা মীমাংসাৰ বাহিৰেও জনস্বাৰ্থৰ বিভিন্ন বিষয়ত সক্ৰিয় ভূমিকা গ্ৰহণ কৰা। ইয়াৰ ফলত নিৰ্বাচনী সংস্কাৰ, পৰিৱেশ সুৰক্ষা, দুৰ্নীতি দমন আদি ক্ষেত্ৰত ন্যায়ালয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰায় দিছে। কিন্তু কেতিয়াবা ই শাসন বিভাগৰ কাম-কাজত হস্তক্ষেপৰ অভিযোগ আৰু ক্ষমতা পৃথকীকৰণৰ সীমা লংঘন কৰাৰ অভিযোগ সৃষ্টি কৰে।
পাঁচটা লেখ: অনুচ্ছেদ ৩২ অনুসৰি সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় আৰু অনুচ্ছেদ ২২৬ অনুসৰি উচ্চ ন্যায়ালয়ে মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থে পাঁচ ধৰণৰ লেখ জাৰি কৰিব পাৰে — (১) বন্দী প্ৰত্যক্ষীকৰণ (Habeas Corpus) — অবৈধভাৱে আটক কৰা ব্যক্তিক ন্যায়ালয়ৰ সন্মুখলৈ আনিবলৈ আদেশ; (২) পৰমাদেশ (Mandamus) — চৰকাৰী কৰ্মচাৰীক তেওঁৰ কৰ্তব্য পালনৰ আদেশ; (৩) প্ৰতিষেধ (Prohibition) — উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ পৰা অধস্তন ন্যায়ালয়লৈ ক্ষেত্ৰাধিকাৰ অতিক্ৰম নকৰিবলৈ আদেশ; (৪) উৎপ্ৰেষণ (Certiorari) — অধস্তন ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ নথিপত্ৰ মগাই পঠিয়াই বাতিল কৰাৰ আদেশ; (৫) অধিকাৰ-পৃচ্ছা (Quo Warranto) — অবৈধভাৱে চৰকাৰী পদত থকা ব্যক্তিক কোন অধিকাৰত পদত আছে বুলি প্ৰশ্ন কৰা।
বিচাৰপতি নিযুক্তি আৰু অপসাৰণ: ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু অন্যান্য বিচাৰপতিসকলক নিযুক্তি দিয়ে। নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু কলেজিয়মৰ পৰামৰ্শ লোৱা হয়। প্ৰমাণিত অপব্যৱহাৰ বা অসামৰ্থ্যৰ বাবে সংসদৰ দুয়োখন গৃহৰ দুই-তৃতীয়াংশ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ মহাভিযোগ প্ৰস্তাৱৰ যোগেদিহে এজন বিচাৰপতিক অপসাৰণ কৰিব পৰা যায়।
ক্ষমতা পৃথকীকৰণ: ক্ষমতা পৃথকীকৰণ (Separation of Powers) ৰ নীতি অনুসৰি আইন বিভাগে আইন প্ৰণয়ন কৰে, শাসন বিভাগে আইন প্ৰয়োগ কৰে আৰু ন্যায়পালিকাই আইন ব্যাখ্যা কৰে। এই নীতিয়ে ন্যায়পালিকাক চৰকাৰ আৰু সংসদৰ অযথা হস্তক্ষেপৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। তথাপি ন্যায়পালিকাও সংবিধানৰ অধীন।
Summary (English)
The judiciary is a vital organ of the State entrusted with the task of interpreting the Constitution, protecting the fundamental rights of citizens, settling disputes between individuals and between the State and individuals, and upholding the rule of law. India has an integrated and independent judicial system. At the apex stands the Supreme Court of India (Article 124), below it the High Courts in the States (Article 214), and at the bottom the District and Subordinate Courts. The independence of the judiciary is preserved through fixed tenure, salaries charged on the Consolidated Fund, immunity from legislative criticism, contempt powers, and a stringent impeachment process. The Supreme Court enjoys original, appellate, advisory and writ jurisdictions. Through judicial review the Court examines whether laws and executive actions are consistent with the Constitution. Public Interest Litigation (PIL), beginning around 1979, democratised access to justice. Judicial activism has further strengthened constitutional rights. The five writs — Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Certiorari and Quo Warranto — empower the Supreme Court (Article 32) and High Courts (Article 226) to enforce fundamental rights. The doctrine of separation of powers keeps the judiciary insulated from undue interference, while the judiciary itself remains bound by the Constitution.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। তলৰ কোনটোৱে “ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা” ৰ অৰ্থ সঠিকভাৱে প্ৰকাশ কৰে?
- (ক) এক স্বাধীন ন্যায়পালিকা স্থাপন কৰাৰ ক্ষমতা।
- (খ) আইনী বিষয়ত কাৰো পৰামৰ্শ গ্ৰহণ নকৰা।
- (গ) নিজৰ কাম-কাজত নিজে অবিহনে আন কোনো অংগৰ হস্তক্ষেপ অনুমোদন নকৰা।
- (ঘ) সংবিধান-বিৰোধী যিকোনো আইনক বাতিল ঘোষণা কৰাৰ অধিকাৰ।
উত্তৰঃ (গ) নিজৰ কাম-কাজত নিজে অবিহনে আন কোনো অংগৰ হস্তক্ষেপ অনুমোদন নকৰা। ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা মানে হ’ল ন্যায়পালিকা আইন বিভাগ আৰু শাসন বিভাগৰ হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্ত হৈ থাকিব লাগে আৰু বিচাৰপতিসকলে ভয়-ভৰি অথবা পক্ষপাতিত্ব নোহোৱাকৈ নিজৰ কৰ্তব্য পালন কৰিব পাৰিব লাগিব।
২। ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা মানে স্বেচ্ছাচাৰিতা বা দায়িত্বহীনতা নহয় — মন্তব্য কৰক।
উত্তৰঃ ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা মানে স্বেচ্ছাচাৰিতা বা দায়িত্বহীনতা নহয়। ন্যায়পালিকা ৰাষ্ট্ৰৰ গণতান্ত্ৰিক ৰাজনৈতিক কাঠামোৰ এক অংশ আৰু সেয়েহে ই সংবিধান, গণতান্ত্ৰিক পৰম্পৰা আৰু দেশৰ জনসাধাৰণৰ ওচৰত দায়বদ্ধ। ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা মানে কেৱল এইটোৱেই যে বিচাৰপতিসকলে পদৰ পৰা অপসাৰণৰ ভয় নোহোৱাকৈ, শাসন বিভাগ বা আইন বিভাগৰ বাহ্যিক প্ৰভাৱ নোহোৱাকৈ নিজৰ কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিব পাৰিব লাগিব আৰু নিৰপেক্ষ ৰায় দিব পাৰিব লাগিব। কিন্তু ন্যায়পালিকা নিজেও সংবিধানৰ পৰিসীমাৰ ভিতৰতে কাম কৰিবলগীয়া হয়। বিচাৰপতিসকলৰ অপব্যৱহাৰ বা অসামৰ্থ্যৰ ক্ষেত্ৰত মহাভিযোগ প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি অপসাৰণ কৰিব পৰা যায়। গতিকে স্বাধীনতাৰ লগে লগে দায়বদ্ধতাও বৰ্তি থাকে।
৩। ভাৰতীয় সংবিধানে ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা সুনিশ্চিত কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাসমূহ চমুকৈ আলোচনা কৰক।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা সুনিশ্চিত কৰিবলৈ তলত উল্লেখ কৰা ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰিছে—
- আইন বিভাগ আৰু শাসন বিভাগৰ পৰা পৃথকীকৰণ: আইন বিভাগে বিচাৰপতিৰ নিযুক্তিত প্ৰত্যক্ষ ভূমিকা গ্ৰহণ নকৰে। সেয়েহে দলীয় ৰাজনীতি বা ৰাজনৈতিক বিবেচনাই বাছনি প্ৰক্ৰিয়াত প্ৰভাৱ পেলাব নোৱাৰে।
- কাৰ্যকালৰ সুৰক্ষা: সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰপতিসকলে অৱসৰৰ বয়সলৈকে (সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ক্ষেত্ৰত ৬৫ বছৰ আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ক্ষেত্ৰত ৬২ বছৰ) পদত থাকে। প্ৰমাণিত অপব্যৱহাৰ বা অসামৰ্থ্যৰ বাবেহে কঠিন মহাভিযোগ প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি তেওঁলোকক অপসাৰণ কৰিব পৰা যায়।
- দৰমহা আৰু ভাট্টা: বিচাৰপতিসকলৰ দৰমহা, ভাট্টা আৰু পেঞ্চন ভাৰতৰ সংযুক্ত পুঁজি (Consolidated Fund of India)-ৰ পৰা প্ৰদান কৰা হয়, যিটো আইনসভাৰ ভোটৰ অধীন নহয়।
- আদালত অবমাননাৰ ক্ষমতা: ন্যায়ালয়সমূহে আদালত অবমাননাৰ অপৰাধত যিকোনো ব্যক্তিক শাস্তি দিব পাৰে; সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ নিজৰ স্বাধীনতা আৰু মৰ্যাদা ৰক্ষাৰ ক্ষমতা আছে।
- আইনসভাত আলোচনা নিষিদ্ধ: মহাভিযোগৰ সময়ৰ বাহিৰে সংসদ বা ৰাজ্যিক বিধান সভাত বিচাৰপতিসকলৰ ব্যৱহাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা নিষিদ্ধ।
- অৱসৰ-ত্তৰ ওকালতি নিষিদ্ধ: অৱসৰ-প্ৰাপ্ত সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ এজন বিচাৰপতিয়ে ভাৰতৰ কোনো ন্যায়ালয়ত ওকালতি কৰিব নোৱাৰে।
৪। ন্যায়িক সক্ৰিয়তাৰ অৰ্থ কি? ই কেনেদৰে কাম কৰে?
উত্তৰঃ ন্যায়িক সক্ৰিয়তা (Judicial Activism) মানে হ’ল ন্যায়পালিকাই সাংবিধানিক কৰ্তব্যৰ বাহিৰেও সমাজৰ স্বাৰ্থত সক্ৰিয় ভূমিকা গ্ৰহণ কৰা। যেতিয়া আইন বিভাগ আৰু শাসন বিভাগে নিজৰ দায়িত্ব পালনত ব্যৰ্থ হয় আৰু গণসমস্যা বৃদ্ধি পায়, তেতিয়া ন্যায়পালিকাই হস্তক্ষেপ কৰি প্ৰতিকাৰৰ ব্যৱস্থা কৰে। জনস্বাৰ্থ মামলা (PIL) ই ন্যায়িক সক্ৰিয়তাৰ মূল হাতিয়াৰ। নিৰ্বাচনৰ সময়ত প্ৰাৰ্থীসকলৰ ফৌজদাৰী, শৈক্ষিক আৰু আৰ্থিক বিৱৰণ ঘোষণা কৰা বাধ্যতামূলক কৰা, ৰাজধানী দিল্লীৰ বায়ু-প্ৰদূষণ কমাবলৈ CNG-চালিত যান-বাহন আনিবলৈ আদেশ দিয়া, পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰা, কাৰাবন্দীৰ অধিকাৰ ৰক্ষা কৰা — এইবোৰ ন্যায়িক সক্ৰিয়তাৰ উদাহৰণ।
৫। জনস্বাৰ্থ মামলা (PIL)-এ দৰিদ্ৰ লোকসকলক ন্যায় পোৱাত কেনেদৰে সহায় কৰিছে?
উত্তৰঃ জনস্বাৰ্থ মামলা (Public Interest Litigation বা PIL) ১৯৭৯ চনৰ পৰা আৰম্ভ হ’ল। এই ব্যৱস্থাৰ অধীনত যিকোনো জন-হিতৈষী ব্যক্তিয়ে নিজে আক্ৰান্ত নহ’লেও দৰিদ্ৰ, নিৰক্ষৰ আৰু অসহায় লোকৰ হৈ ন্যায়ালয়ৰ ওচৰত আবেদন জনাব পাৰে। কেতিয়াবা এক সাধাৰণ চিঠি বা পস্টকাৰ্ডকেই ন্যায়ালয়ে আবেদন হিচাপে গণ্য কৰে। PIL-ৰ জৰিয়তে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে—
- বন্ধাবেগাৰ শ্ৰমিকৰ মুক্তিৰ ব্যৱস্থা কৰিছে;
- মহিলা আৰু শিশুৰ পাচাৰৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ আদেশ জাৰি কৰিছে;
- বিচাৰৰ বাবে দীৰ্ঘদিন কাৰাগাৰত থকা বন্দীসকলৰ মুক্তিৰ ব্যৱস্থা কৰিছে;
- পৰিৱেশ-সুৰক্ষাৰ বাবে নানা আদেশ জাৰি কৰিছে;
- সমাজৰ পিছপৰা শ্ৰেণীৰ অধিকাৰ ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।
এনেদৰে PIL-ৰ যোগেদি ন্যায় বিচাৰৰ দ্বাৰ সাধাৰণ লোকৰ ওচৰত মুকলি হ’ল।
৬। সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ গঠন আৰু ক্ষেত্ৰাধিকাৰ আলোচনা কৰক।
উত্তৰঃ ভাৰতবৰ্ষৰ সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১২৪ অনুসৰি ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় (Supreme Court of India) প্ৰতিষ্ঠা কৰা হ’ল।
গঠন: সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ এজন মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু আন বিচাৰপতি (বৰ্তমান ৩৩ জন বিচাৰপতি — সংসদে ইয়াৰ সংখ্যা সলনি কৰিব পাৰে) আছে। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে এওঁলোকক নিযুক্তি দিয়ে। অৱসৰ গ্ৰহণৰ বয়স ৬৫ বছৰ। বিচাৰপতি হ’বলৈ হ’লে—
- ভাৰতৰ নাগৰিক হ’ব লাগিব;
- কোনো এখন বা একাধিক উচ্চ ন্যায়ালয়ত একেৰাহে কমেও ৫ বছৰ বিচাৰপতি হিচাপে কাম কৰিছিল লাগিব, অথবা
- উচ্চ ন্যায়ালয়ত একেৰাহে কমেও ১০ বছৰ অধিবক্তা হিচাপে কাম কৰিছিল লাগিব, অথবা
- ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে বিশিষ্ট আইনজ্ঞ বুলি বিবেচনা কৰিব লাগিব।
ক্ষেত্ৰাধিকাৰ: সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে চাৰিধৰণৰ ক্ষেত্ৰাধিকাৰ ভোগ কৰে—
- মূল ক্ষেত্ৰাধিকাৰ (Original Jurisdiction): কেন্দ্ৰ আৰু এক বা একাধিক ৰাজ্যৰ মাজৰ বিৰোধ, এক ৰাজ্য আৰু আন এক ৰাজ্যৰ মাজৰ বিৰোধ আৰু মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থে প্ৰত্যক্ষ আবেদনসমূহ এই ক্ষেত্ৰাধিকাৰৰ অধীনত পৰে।
- আপীলকাৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰ (Appellate Jurisdiction): উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ বিৰুদ্ধে চাৰিধৰণৰ আপীল গ্ৰহণ কৰা যায় — সাংবিধানিক, অসামৰিক, ফৌজদাৰী আৰু বিশেষ আপীল।
- পৰামৰ্শদাত্ৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰ (Advisory Jurisdiction): অনুচ্ছেদ ১৪৩ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে যিকোনো জনস্বাৰ্থৰ বিষয়ত সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ পৰামৰ্শ মাগিব পাৰে। কিন্তু এই পৰামৰ্শ মান্য কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰপতি বাধ্য নহয়।
- লেখ ক্ষেত্ৰাধিকাৰ (Writ Jurisdiction): অনুচ্ছেদ ৩২ অনুসৰি মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে পাঁচটা লেখ — বন্দী প্ৰত্যক্ষীকৰণ, পৰমাদেশ, প্ৰতিষেধ, উৎপ্ৰেষণ আৰু অধিকাৰ-পৃচ্ছা — জাৰি কৰিব পাৰে।
ইয়াৰ উপৰিও ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰৰ ক্ষমতা সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অধিকাৰ।
৭। উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ গঠন আৰু কাৰ্যাৱলী বৰ্ণনা কৰক।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ২১৪ অনুসৰি প্ৰতিখন ৰাজ্যৰ বাবে এখন উচ্চ ন্যায়ালয় (High Court) থাকিব। সংসদে দুই বা ততোধিক ৰাজ্যৰ বাবে এখন সাধাৰণ উচ্চ ন্যায়ালয়ো স্থাপন কৰিব পাৰে। গুৱাহাটী উচ্চ ন্যায়ালয় অসম, নাগালেণ্ড, মিজোৰাম আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ বাবে সাধাৰণ উচ্চ ন্যায়ালয়।
গঠন: প্ৰতিখন উচ্চ ন্যায়ালয়ত এজন মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু আন বিচাৰপতি থাকে। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু সংশ্লিষ্ট ৰাজ্যৰ ৰাজ্যপালৰ পৰামৰ্শক্ৰমে বিচাৰপতিসকলক নিযুক্তি দিয়ে। অৱসৰৰ বয়স ৬২ বছৰ।
কাৰ্যাৱলী:
- মূল ক্ষেত্ৰাধিকাৰ: বিবাহ-বিচ্ছেদ, কোম্পানীৰ আইন আদি কিছুমান বিষয়ত প্ৰত্যক্ষ মামলা গ্ৰহণ কৰে।
- আপীলকাৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰ: জিলা ন্যায়ালয় আৰু অন্যান্য অধস্তন ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ বিৰুদ্ধে আপীল শুনে।
- লেখ ক্ষেত্ৰাধিকাৰ: অনুচ্ছেদ ২২৬ অনুসৰি মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থে আৰু আনকি অন্য আইনী অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থেও পাঁচটা লেখ জাৰি কৰিব পাৰে। (মন কৰিবলগীয়া যে অনুচ্ছেদ ২২৬ অনুচ্ছেদ ৩২ তকৈ ব্যাপক।)
- তত্ত্বাৱধান: ৰাজ্যৰ অধীনত থকা সকলো অধস্তন ন্যায়ালয়ৰ ওপৰত উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ তত্ত্বাৱধানৰ অধিকাৰ আছে।
- ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰ: ৰাজ্যিক বিধান সভাৰ আইন বা ৰাজ্য চৰকাৰৰ কাৰ্যৰ সাংবিধানিক বৈধতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰে।
৮। ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰ (Judicial Review) কাক বোলে? ভাৰতৰ ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰৰ ক্ষমতা আলোচনা কৰক।
উত্তৰঃ ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰ মানে হ’ল ন্যায়পালিকাৰ সেই ক্ষমতা যাৰ যোগেদি ন্যায়ালয়ে সংসদ বা ৰাজ্যৰ বিধান সভাই প্ৰণয়ন কৰা আইন আৰু শাসন বিভাগৰ যিকোনো কাৰ্যৰ সাংবিধানিক বৈধতা পৰীক্ষা কৰিব পাৰে আৰু সংবিধান-বিৰোধী পোৱা গ’লে অসাংবিধানিক ঘোষণা কৰি বাতিল কৰিব পাৰে।
ভাৰতীয় সংবিধানে অনুচ্ছেদ ১৩, ৩২, ১৩১-১৩৬, ২২৬, ২৪৬, ২৪৫ আদিৰ যোগেদি ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰৰ ভেটি প্ৰতিষ্ঠা কৰিছে। এই ক্ষমতাৰ মাজেৰে ন্যায়পালিকা — (১) সংবিধানৰ অভিভাৱক হিচাপে কাম কৰে; (২) মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষা কৰে; (৩) সংঘীয় ব্যৱস্থাৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে — কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত ক্ষমতাৰ বিভাজন বজাই ৰাখে; (৪) আইনৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰে। কেশবানন্দ ভাৰতী মামলাত (১৯৭৩) সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে স্পষ্ট কৰিলে যে সংসদে সংবিধান সংশোধন কৰিব পাৰিলেও ইয়াৰ মৌলিক গাঁথনি (Basic Structure) সলনি কৰিব নোৱাৰে।
৯। ক্ষমতা পৃথকীকৰণৰ নীতি কি? ভাৰতীয় ন্যায়পালিকাৰ ক্ষেত্ৰত ই কেনেদৰে প্ৰযোজ্য?
উত্তৰঃ ফ্ৰান্সৰ ৰাষ্ট্ৰদাৰ্শনিক মন্টেস্কুৱে (Montesquieu) ক্ষমতা পৃথকীকৰণ (Separation of Powers) ৰ নীতি প্ৰণয়ন কৰিছিল। এই নীতি অনুসৰি চৰকাৰৰ তিনি অংগ — আইন বিভাগ, শাসন বিভাগ আৰু ন্যায়পালিকা — কাৰ্যকৰীভাৱে পৃথক থাকিব লাগে। আইন বিভাগে আইন প্ৰণয়ন কৰে, শাসন বিভাগে আইন প্ৰয়োগ কৰে আৰু ন্যায়পালিকাই আইন ব্যাখ্যা কৰে। এই পৃথকীকৰণ নাথাকিলে স্বৈৰাচাৰিতাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
ভাৰতীয় সংবিধানে কঠোৰভাৱে এই নীতি প্ৰণয়ন কৰা নাই, তথাপি অনুচ্ছেদ ৫০ ৰ যোগেদি ন্যায়পালিকাক শাসন বিভাগৰ পৰা পৃথক ৰখাৰ আদেশ আছে। বিচাৰপতিৰ নিযুক্তি, কাৰ্যকাল, দৰমহা, অপসাৰণ আদিৰ ক্ষেত্ৰত যি ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰা হৈছে, ই ন্যায়পালিকাক স্বাধীন কৰি ৰাখিছে। ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰৰ যোগেদি ন্যায়পালিকাই আইন বিভাগ আৰু শাসন বিভাগৰ অসাংবিধানিক কাৰ্যৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰিব পাৰে। কিন্তু লক্ষণীয় যে ভাৰতৰ ন্যায়িক সক্ৰিয়তাই কেতিয়াবা শাসন বিভাগৰ এলেকাত হস্তক্ষেপ কৰাত ক্ষমতা পৃথকীকৰণৰ সীমা লংঘন হোৱাৰ অভিযোগ উঠে।
১০। বিচাৰপতিসকলৰ নিযুক্তি আৰু অপসাৰণ প্ৰক্ৰিয়া বৰ্ণনা কৰক।
উত্তৰঃ নিযুক্তি: অনুচ্ছেদ ১২৪ (২) অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মুখ্য ন্যায়াধীশক নিযুক্তি দিয়ে। অন্যান্য বিচাৰপতিসকলৰ ক্ষেত্ৰত মুখ্য ন্যায়াধীশৰ পৰামৰ্শ লোৱা হয়। ১৯৯৩ চনৰ পৰা সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু চাৰিজন জ্যেষ্ঠ বিচাৰপতিৰে গঠিত কলেজিয়ম (Collegium) পদ্ধতিৰে নিযুক্তিৰ পৰামৰ্শ দিয়া হয়।
উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ, সংশ্লিষ্ট ৰাজ্যৰ ৰাজ্যপাল আৰু সংশ্লিষ্ট উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মুখ্য ন্যায়াধীশৰ পৰামৰ্শক্ৰমে নিযুক্তি দিয়ে।
অপসাৰণ: অনুচ্ছেদ ১২৪ (৪) অনুসৰি প্ৰমাণিত অপব্যৱহাৰ (proved misbehaviour) বা অসামৰ্থ্য (incapacity) ৰ বাবেহে এজন বিচাৰপতিক অপসাৰণ কৰিব পৰা যায়। এই অপসাৰণ প্ৰক্ৰিয়াকে মহাভিযোগ (Impeachment) বুলি কোৱা হয়। ই দুটা পৰ্যায়ত হয়—
- সংসদৰ যিকোনো এখন গৃহত (লোকসভা বা ৰাজ্যসভা) মহাভিযোগ প্ৰস্তাৱ উত্থাপন কৰিব লাগে।
- প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ হ’লে এক তদন্ত সমিতি গঠন কৰা হয়।
- সমিতিয়ে দোষী বুলি প্ৰতিবেদন দিলে সংসদৰ দুয়োখন গৃহত মুঠ সদস্য সংখ্যাৰ অনুমিতি আৰু উপস্থিত আৰু ভোটদানকাৰী সদস্যৰ দুই-তৃতীয়াংশ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে প্ৰস্তাৱ পাছ হ’ব লাগিব।
- তাৰ পিছত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে অপসাৰণ আদেশ স্বাক্ষৰ কৰে।
এই কঠিন প্ৰক্ৰিয়াই ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা সুনিশ্চিত কৰে। এতিয়ালৈকে ভাৰতবৰ্ষত কোনো বিচাৰপতিকে এই প্ৰক্ৰিয়াৰ যোগেদি অপসাৰণ কৰা হোৱা নাই (যদিও কেইবাটাও ক্ষেত্ৰত বিচাৰপতিয়ে স্বেচ্ছাই পদত্যাগ কৰিছিল)।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
১১। ন্যায়পালিকা কাক বোলে?
উত্তৰঃ ন্যায়পালিকা ৰাষ্ট্ৰৰ সেই অংগ যাৰ মূল কৰ্তব্য হ’ল আইন ব্যাখ্যা কৰা, ব্যক্তি-ব্যক্তিৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰ-ব্যক্তিৰ মাজত উদ্ভৱ হোৱা বিৰোধৰ মীমাংসা কৰা, অপৰাধীৰ বিচাৰ কৰা আৰু ন্যায়দান কৰা। ন্যায়পালিকা সংবিধানৰ ব্যাখ্যাকাৰী আৰু সংৰক্ষক।
১২। ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা কাক বোলে?
উত্তৰঃ ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা মানে হ’ল ন্যায়পালিকা শাসন বিভাগ আৰু আইন বিভাগৰ অযথা প্ৰভাৱ আৰু হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্ত হৈ থাকিব লাগে আৰু বিচাৰপতিসকলে ভয় বা পক্ষপাতিত্ব নোহোৱাকৈ নিৰপেক্ষভাৱে নিজৰ কৰ্তব্য সম্পন্ন কৰিব পাৰিব লাগিব। ই ন্যায়দানৰ নিৰপেক্ষতা সুনিশ্চিত কৰে।
১৩। ভাৰতৰ ন্যায়পালিকাক “সংহত” কিয় বোলা হয়?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ন্যায়পালিকাক সংহত (Integrated) বোলা হয় কাৰণ গোটেই দেশৰ বাবে এক একক ন্যায়পালিকা আছে যিটো শৰীৰৰ মেৰুদণ্ডৰ দৰে শ্ৰেণীবদ্ধভাৱে সজোৱা — শীৰ্ষত সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়, মাজত উচ্চ ন্যায়ালয় আৰু আটাইতকৈ তলত জিলা আৰু অধস্তন ন্যায়ালয়। সকলোবোৰ ন্যায়ালয়ে এক উমৈহতীয়া আইন প্ৰয়োগ কৰে আৰু সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ৰায় সকলো অধস্তন ন্যায়ালয়ৰ বাবে বাধ্যতামূলক। আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ দৰে কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্যিক ন্যায়পালিকা পৃথক নহয়।
১৪। সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মুখ্য ন্যায়াধীশৰ পদৰ বাবে কি কি যোগ্যতা প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰপতি (মুখ্য ন্যায়াধীশকে ধৰি) হ’বলৈ হ’লে — (১) ভাৰতৰ নাগৰিক হ’ব লাগিব; (২) উচ্চ ন্যায়ালয়ত একেৰাহে কমেও ৫ বছৰ বিচাৰপতি হিচাপে চাকৰি কৰিছিল লাগিব, অথবা উচ্চ ন্যায়ালয়ত কমেও ১০ বছৰ অধিবক্তা হিচাপে কাম কৰিছিল লাগিব, অথবা ৰাষ্ট্ৰপতিৰ মতে এজন বিশিষ্ট আইনজ্ঞ হ’ব লাগিব।
১৫। সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মূল ক্ষেত্ৰাধিকাৰ ব্যাখ্যা কৰক।
উত্তৰঃ মূল ক্ষেত্ৰাধিকাৰ (Original Jurisdiction) ৰ অৰ্থ হ’ল কোনো এক মামলা প্ৰথমেই সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ত উপস্থাপন কৰিব পৰা যায়, তলৰ কোনো আদালতলৈ যাব নালাগে। অনুচ্ছেদ ১৩১ অনুসৰি — (১) ভাৰত চৰকাৰ আৰু এক বা একাধিক ৰাজ্যৰ মাজৰ বিৰোধ; (২) এক ৰাজ্য আৰু আন এক ৰাজ্যৰ মাজৰ বিৰোধ; (৩) ভাৰত চৰকাৰ আৰু এক ৰাজ্য + আন এক ৰাজ্যৰ মাজৰ বিৰোধ — এই ধৰণৰ সংঘীয় বিৰোধবোৰ মূল ক্ষেত্ৰাধিকাৰৰ অধীনত পৰে। অনুচ্ছেদ ৩২ অনুসৰি মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থে প্ৰত্যক্ষ আবেদনো এই ক্ষেত্ৰাধিকাৰৰ অধীনত পৰে।
১৬। সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ আপীলকাৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰ ব্যাখ্যা কৰক।
উত্তৰঃ উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ বিৰুদ্ধে চাৰিধৰণৰ আপীল সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ত গ্ৰহণ কৰা হয়—
- সাংবিধানিক আপীল (Constitutional Appeal): উচ্চ ন্যায়ালয়ে যদি প্ৰমাণ-পত্ৰ দিয়ে যে মামলাটোত সংবিধানৰ ব্যাখ্যাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন জড়িত আছে।
- অসামৰিক আপীল (Civil Appeal): উচ্চ ন্যায়ালয়ে যদি প্ৰমাণিত কৰে যে মামলাটো সাংঘৱিক গুৰুত্বপূৰ্ণ আইনী বিষয় সংক্ৰান্ত।
- ফৌজদাৰী আপীল (Criminal Appeal): উচ্চ ন্যায়ালয়ে নিম্ন আদালতৰ মুক্তি দিয়া আদেশ ৰদ্দ কৰি মৃত্যুদণ্ড আৰোপ কৰিলে, বা নিজে এনে দণ্ড দিলে স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে আপীল হয়।
- বিশেষ আপীল (Special Leave Appeal): অনুচ্ছেদ ১৩৬ অনুসৰি সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে নিজৰ ইচ্ছামতে যিকোনো আদালত বা ট্ৰাইবিউনালৰ ৰায়ৰ বিৰুদ্ধে বিশেষ অনুমতি (Special Leave) দি আপীল গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
১৭। সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ পৰামৰ্শদাত্ৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰ কি?
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ১৪৩ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সাৰ্বজনীন গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন বা সাংবিধানিক বিষয়ত সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ পৰামৰ্শ মাগিব পাৰে। সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে আবশ্যক বুলি ভাবিলে নিজৰ মতামত দিয়ে। কিন্তু এই পৰামৰ্শ মান্য কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰপতি বাধ্য নহয় — অৰ্থাৎ ই বাধ্যতামূলক নহয়। উদাহৰণস্বৰূপ ১৯৬০ চনৰ বেৰুবাৰী মামলা, ১৯৯৪ চনৰ ৰামজন্মভূমি প্ৰসংগ আদিত পৰামৰ্শদাত্ৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰ প্ৰয়োগ হৈছিল।
১৮। সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ লেখ ক্ষেত্ৰাধিকাৰ ব্যাখ্যা কৰক।
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ৩২ ক ড. অম্বেদকাৰে সংবিধানৰ “হৃদয় আৰু আত্মা” বুলি অভিহিত কৰিছিল। এই অনুচ্ছেদৰ অধীনত মৌলিক অধিকাৰ লংঘন হ’লে যিকোনো নাগৰিকে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়লৈ প্ৰত্যক্ষভাৱে আবেদন কৰিব পাৰে। সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ে পাঁচ ধৰণৰ লেখ — বন্দী প্ৰত্যক্ষীকৰণ (Habeas Corpus), পৰমাদেশ (Mandamus), প্ৰতিষেধ (Prohibition), উৎপ্ৰেষণ (Certiorari) আৰু অধিকাৰ-পৃচ্ছা (Quo Warranto) — জাৰি কৰি মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষা কৰে।
১৯। ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰ আৰু ন্যায়িক সক্ৰিয়তাৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰ মানে হ’ল আইন বিভাগৰ আইন আৰু শাসন বিভাগৰ আদেশৰ সাংবিধানিক বৈধতা পৰীক্ষা কৰি অসংবিধানিক হ’লে বাতিল কৰাৰ ক্ষমতা। ই ন্যায়পালিকাৰ মৌলিক অধিকাৰ। আনহাতে ন্যায়িক সক্ৰিয়তা মানে হ’ল ন্যায়পালিকাই সাধাৰণ মামলা মীমাংসাৰ বাহিৰেও জনস্বাৰ্থত সক্ৰিয় ভূমিকা গ্ৰহণ কৰা — যেনে নিৰ্বাচনী সংস্কাৰ, পৰিৱেশ সুৰক্ষা, দুৰ্নীতি দমন আদিত প্ৰত্যক্ষ আদেশ জাৰি কৰা। ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰ আনুষ্ঠানিক ক্ষমতা; ন্যায়িক সক্ৰিয়তা সেই ক্ষমতাৰ ব্যাপক প্ৰয়োগ।
২০। ন্যায়িক সক্ৰিয়তাৰ ভাল আৰু বেয়া দিশসমূহ আলোচনা কৰক।
উত্তৰঃ ভাল দিশ: (১) দৰিদ্ৰ আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বাবে ন্যায়ৰ দ্বাৰ মুকলি কৰিছে; (২) চৰকাৰৰ অকৰ্মণ্যতাৰ বিৰুদ্ধে শাসনৰ গুণগত মান উন্নয়ন কৰিছে; (৩) মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষা শক্তিশালী হৈছে; (৪) পৰিৱেশ সুৰক্ষা, নিৰ্বাচনী সংস্কাৰ আদিত উল্লেখযোগ্য সফলতা লাভ কৰিছে; (৫) ন্যায়পালিকাৰ প্ৰতি জনগণৰ আস্থা বৃদ্ধি পাইছে।
বেয়া দিশ: (১) ক্ষমতা পৃথকীকৰণৰ সীমা লংঘন কৰাৰ অভিযোগ; (২) ন্যায়পালিকাই শাসন বিভাগৰ কাৰ্যপৰিধিত হস্তক্ষেপ কৰে; (৩) আইন প্ৰণয়নৰ অধিকাৰ আইন বিভাগৰ একচেটিয়া হ’লেও ন্যায়পালিকাই কেতিয়াবা আইন প্ৰণয়নৰ ভূমিকাত উপনীত হয়; (৪) ন্যায়ালয়ৰ মামলাৰ বোজা বৃদ্ধি পাইছে; (৫) সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ মৌলিক নীতি বিঘ্নিত হোৱাৰ আশংকা।
২১। জনস্বাৰ্থ মামলা (PIL) ৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
- সাধাৰণ মামলাৰ পৰা পৃথকে যিকোনো জন-হিতৈষী ব্যক্তি বা সংস্থাই PIL দাখিল কৰিব পাৰে — পীড়িত হোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই।
- চিঠি বা পস্টকাৰ্ডকেই আবেদন হিচাপে গণ্য কৰিব পৰা যায় — আনুষ্ঠানিক আবেদন প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰয়োজন নাই।
- মামলা-খৰচ অতি কম, এনে কি মুকলি।
- সাধাৰণতে দৰিদ্ৰ, নিৰক্ষৰ আৰু উপেক্ষিত শ্ৰেণীৰ স্বাৰ্থত দাখিল কৰা হয়।
- পৰিৱেশ সুৰক্ষা, মানৱাধিকাৰ, বন্ধাবেগাৰ মুক্তি আদি ক্ষেত্ৰত PIL ব্যৱহাৰ হয়।
- সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় বা উচ্চ ন্যায়ালয়ত প্ৰত্যক্ষভাৱে দাখিল কৰিব পৰা যায়।
২২। অনুচ্ছেদ ৩২ আৰু অনুচ্ছেদ ২২৬ ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ৩২ সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ লেখ ক্ষেত্ৰাধিকাৰৰ সৈতে জড়িত আৰু ই কেৱল মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থে প্ৰযোজ্য। ই নিজেও এক মৌলিক অধিকাৰ আৰু ৰদ্দ কৰিব নোৱাৰি। আনহাতে অনুচ্ছেদ ২২৬ উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ লেখ ক্ষেত্ৰাধিকাৰৰ সৈতে জড়িত আৰু ই মৌলিক অধিকাৰৰ লগতে আন আইনী অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থেও প্ৰযোজ্য। গতিকে অনুচ্ছেদ ২২৬ অনুচ্ছেদ ৩২ তকৈ ব্যাপক, কিন্তু ই মৌলিক অধিকাৰ নহয়।
২৩। মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু কলেজিয়ম পদ্ধতি কি?
উত্তৰঃ ১৯৯৩ চনৰ “দ্বিতীয় বিচাৰপতি মামলা” (Second Judges Case) ৰ পৰা সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰপতি নিযুক্তিৰ ক্ষেত্ৰত কলেজিয়ম পদ্ধতি (Collegium System) প্ৰচলিত হ’ল। এই পদ্ধতিত সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু চাৰিজন জ্যেষ্ঠ বিচাৰপতিৰে গঠিত কলেজিয়মে নিযুক্তিৰ পৰামৰ্শ দিয়ে। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সাধাৰণতে এই পৰামৰ্শ অনুসৰি নিযুক্তি দিয়ে। ২০১৪ চনৰ NJAC আইন ছেংচা কৰি পুনৰ কলেজিয়ম পদ্ধতি প্ৰৱৰ্তিত হ’ল।
২৪। কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলাৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ ১৯৭৩ চনৰ কেশৱানন্দ ভাৰতী বনাম কেৰালা ৰাজ্য মামলাত ১৩জন বিচাৰপতিৰ পূৰ্ণ পীঠে এক ঐতিহাসিক ৰায় দিলে যে সংসদে সংবিধান সংশোধনৰ ক্ষমতা ভোগ কৰে যদিও সংবিধানৰ মৌলিক গাঁথনি (Basic Structure) সলনি কৰিব নোৱাৰে। মৌলিক গাঁথনিৰ অংশ হিচাপে — সংবিধানৰ সৰ্বোচ্চতা, ভাৰতৰ একতা আৰু সাৰ্বভৌমিকতা, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, গণতান্ত্ৰিক প্ৰজাতন্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰৰ চৰিত্ৰ, সংঘীয় চৰিত্ৰ, ক্ষমতা পৃথকীকৰণ, ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰৰ ক্ষমতা আদি অন্তৰ্ভুক্ত। এই ৰায়ে ন্যায়পালিকাৰ ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰৰ ক্ষমতাক চিৰদিনৰ বাবে শক্তিশালী কৰিলে।
২৫। অধস্তন ন্যায়ালয়ৰ গঠন বৰ্ণনা কৰক।
উত্তৰঃ উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ অধীনত প্ৰতিখন জিলাত অধস্তন ন্যায়ালয়সমূহ থাকে।
- অসামৰিক ন্যায়ালয় (Civil Courts): জিলা ন্যায়াধীশ (District Judge) সৰ্বোচ্চ। তেওঁৰ তলত জ্যেষ্ঠ অসামৰিক ন্যায়াধীশ, অধীনস্থ ন্যায়াধীশ, মুনচিফ আদি থাকে।
- ফৌজদাৰী ন্যায়ালয় (Criminal Courts): জিলা আৰু ছেছন্স ন্যায়াধীশ সৰ্বোচ্চ। তেওঁৰ তলত প্ৰথম শ্ৰেণীৰ ম্যাজিষ্ট্ৰেট, দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ ম্যাজিষ্ট্ৰেট আৰু তৃতীয় শ্ৰেণীৰ ম্যাজিষ্ট্ৰেট থাকে।
- ৰাজহ ন্যায়ালয় (Revenue Courts): জিলা উপায়ুক্ত / কালেক্টৰ সৰ্বোচ্চ। তেওঁৰ তলত তহচীলদাৰ আৰু নায়েব তহচীলদাৰ আছে।
এই অধস্তন ন্যায়ালয়সমূহ উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ তত্ত্বাৱধানত পৰিচালিত হয়।
২৬। লোক আদালত কাক বোলে?
উত্তৰঃ লোক আদালত (Lok Adalat) ১৯৮৫ চনৰ পৰা প্ৰচলিত এক বৈকল্পিক বিৱাদ মীমাংসা পদ্ধতি। ১৯৮৭ চনৰ আইনী সেৱা প্ৰাধিকৰণ আইনৰ যোগেদি ইয়াক বিধিসন্মত স্বীকৃতি দিয়া হ’ল। ইয়াত পাৰস্পৰিক আলোচনা আৰু পৰামৰ্শৰ যোগেদি বিৰোধৰ মীমাংসা কৰা হয়। লোক আদালতৰ সুবিধা — মামলাৰ খৰচ অতি কম, সিদ্ধান্ত শীঘ্ৰে হয়, কোনো আপীল নাই, পক্ষদ্বয় সন্তুষ্ট থাকে, আদালতৰ মামলাৰ বোজা হ্ৰাস কৰে।
২৭। ন্যায়পালিকাৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰক।
উত্তৰঃ গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত ন্যায়পালিকাৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম—
- সংবিধানৰ অভিভাৱক: সংবিধানৰ ব্যাখ্যা কৰি ইয়াৰ পবিত্ৰতা ৰক্ষা কৰে।
- মৌলিক অধিকাৰৰ ৰক্ষক: অনুচ্ছেদ ৩২ আৰু ২২৬ ৰ যোগেদি মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষা কৰে।
- আইনৰ শাসন: সকলোকে আইনৰ সমান অধীন ৰাখি আইনৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
- সংঘীয় বিৰোধৰ মীমাংসা: কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য আৰু আন্তঃৰাজ্য বিৰোধৰ মীমাংসা কৰে।
- ন্যায়দান: অপৰাধীক শাস্তি আৰু পীড়িতক প্ৰতিকাৰ প্ৰদান কৰে।
- চৰকাৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ: ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰৰ যোগেদি চৰকাৰৰ স্বৈৰাচাৰিতা ৰোধ কৰে।
- সংঘীয় ভাৰসাম্য: কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ ক্ষমতা বিভাজন বজাই ৰাখে।
- আইন প্ৰণয়নত সহায়: পুৰণা আইনৰ ব্যাখ্যা আৰু নতুন আইনৰ প্ৰয়োজনীয়তা সম্পৰ্কে চৰকাৰক ইংগিত দিয়ে।
২৮। ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা ৰক্ষাৰ বাবে গৃহীত পদক্ষেপসমূহ ব্যাখ্যা কৰক।
উত্তৰঃ ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা ৰক্ষাৰ্থে ভাৰতীয় সংবিধানে বহুকেইটা পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছে—
- নিযুক্তি প্ৰক্ৰিয়া: বিচাৰপতিসকলৰ নিযুক্তিত আইনসভাৰ প্ৰত্যক্ষ ভূমিকা নাই — কলেজিয়ম পদ্ধতিৰ যোগেদি নিযুক্তি হয়।
- নিৰাপদ কাৰ্যকাল: সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ক্ষেত্ৰত ৬৫ আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ক্ষেত্ৰত ৬২ বছৰলৈকে পদত থাকিব পাৰে।
- কঠিন অপসাৰণ প্ৰক্ৰিয়া: মহাভিযোগ ব্যৱস্থাৰ যোগেদিহে অপসাৰণ সম্ভৱ।
- সুৰক্ষিত দৰমহা: দৰমহা সংযুক্ত পুঁজিৰ পৰা প্ৰদান কৰা হয়।
- আইনসভাত আলোচনা নিষিদ্ধ: মহাভিযোগৰ সময়ৰ বাহিৰে বিচাৰপতিৰ আচৰণ আইনসভাত আলোচনা কৰা নিষিদ্ধ।
- আদালত অবমাননাৰ ক্ষমতা: ন্যায়ালয়ৰ মৰ্যাদা ৰক্ষাৰ্থে শাস্তি দিব পাৰে।
- অৱসৰ-ত্তৰ ওকালতি নিষিদ্ধ: সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ অৱসৰ-প্ৰাপ্ত বিচাৰপতিয়ে কোনো ন্যায়ালয়ত ওকালতি কৰিব নোৱাৰে।
- স্বতন্ত্ৰ কৰ্মচাৰী: সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ নিজৰ কৰ্মচাৰী নিযুক্তিৰ ক্ষমতা আছে।
২৯। ন্যায়পালিকাৰ ভূমিকা সম্পৰ্কে এটি দীঘল আলোচনা প্ৰস্তুত কৰক।
উত্তৰঃ আধুনিক গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰত ন্যায়পালিকা শাসন বিভাগ আৰু আইন বিভাগৰ সৈতে সমান গুৰুত্বপূৰ্ণ। ভাৰতবৰ্ষৰ সংহত আৰু স্বাধীন ন্যায়পালিকাই বহুমুখী ভূমিকা পালন কৰে। প্ৰথমতে ই সংবিধানৰ অভিভাৱক হিচাপে কাম কৰে — ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰৰ ক্ষমতাৰ যোগেদি সংসদৰ আইন আৰু চৰকাৰৰ কাৰ্যৰ সাংবিধানিক বৈধতা পৰীক্ষা কৰে। দ্বিতীয়তে ই মৌলিক অধিকাৰৰ ৰক্ষক — অনুচ্ছেদ ৩২ আৰু ২২৬ ৰ যোগেদি লেখ জাৰি কৰি মৌলিক অধিকাৰ লংঘনৰ পৰা ৰক্ষা কৰে। তৃতীয়তে ই সংঘীয় ব্যৱস্থাৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখে। চতুৰ্থতে ই আইনৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰে। পঞ্চমতে ন্যায়িক সক্ৰিয়তা আৰু জনস্বাৰ্থ মামলাৰ যোগেদি সমাজৰ পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বাবেও ন্যায়ৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। ষষ্ঠতে ই ৰাষ্ট্ৰৰ পৰিৱেশ সুৰক্ষা, নিৰ্বাচনী সংস্কাৰ, দুৰ্নীতি দমন আদিত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। তেনেকৈ ভাৰতৰ ন্যায়পালিকা গণতন্ত্ৰৰ অপৰিহাৰ্য ৰক্ষাকবচ।
৩০। সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
| সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় | উচ্চ ন্যায়ালয় |
|---|---|
| সমগ্ৰ দেশৰ বাবে এখনহে আছে। | প্ৰতিখন ৰাজ্যৰ বাবে এখন (বা যৌথভাৱে) আছে। |
| অনুচ্ছেদ ১২৪-ৰ অধীনত স্থাপিত। | অনুচ্ছেদ ২১৪-ৰ অধীনত স্থাপিত। |
| মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু আন বিচাৰপতি মিলি কাম কৰে; অৱসৰ বয়স ৬৫ বছৰ। | মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু আন বিচাৰপতি কাম কৰে; অৱসৰ বয়স ৬২ বছৰ। |
| অনুচ্ছেদ ৩২ অনুসৰি লেখ জাৰি কৰে — কেৱল মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থে। | অনুচ্ছেদ ২২৬ অনুসৰি লেখ জাৰি কৰে — মৌলিক অধিকাৰ + আন আইনী অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থেও। |
| মুখ্য ন্যায়াধীশক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে। | ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু ৰাজ্যপালৰ পৰামৰ্শক্ৰমে নিযুক্তি দিয়ে। |
| সকলো নাগৰিক আৰু সকলো অধস্তন ন্যায়ালয়ৰ ওপৰত ক্ষেত্ৰাধিকাৰ আছে। | সংশ্লিষ্ট ৰাজ্যৰ অধস্তন ন্যায়ালয়ৰ ওপৰত ক্ষেত্ৰাধিকাৰ আছে। |
| ৰায় সমগ্ৰ দেশৰ বাবে বাধ্যতামূলক। | ৰায় সংশ্লিষ্ট ৰাজ্যৰ বাবে বাধ্যতামূলক। |
লেখ-সম্পৰ্কীয় তালিকা
অনুচ্ছেদ ৩২ আৰু ২২৬ অনুসৰি ন্যায়ালয়ে যি পাঁচটা লেখ জাৰি কৰিব পাৰে—
| লেখৰ নাম | অৰ্থ | উদ্দেশ্য আৰু প্ৰয়োগ |
|---|---|---|
| বন্দী প্ৰত্যক্ষীকৰণ (Habeas Corpus) | “শৰীৰ আনিব লাগে” | অবৈধভাৱে আটক ৰখা যিকোনো ব্যক্তিক ন্যায়ালয়ৰ সন্মুখলৈ আনিবলৈ আদেশ জাৰি কৰা হয়। আটক বৈধ নহ’লে ব্যক্তিক মুক্তি দিয়া হয়। ই ব্যক্তিগত স্বাধীনতা ৰক্ষাৰ অস্ত্ৰ। |
| পৰমাদেশ (Mandamus) | “আদেশ” | চৰকাৰী কৰ্মচাৰী, চৰকাৰী সংস্থা বা অধস্তন ন্যায়ালয়ক তেওঁৰ আইনী কৰ্তব্য পালন কৰিবলৈ আদেশ জাৰি কৰা হয়। ব্যক্তিগত পদাধিকাৰীৰ বিৰুদ্ধে ই প্ৰযোজ্য নহয়। |
| প্ৰতিষেধ (Prohibition) | “নিষেধ” | উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ পৰা অধস্তন ন্যায়ালয় বা ট্ৰাইবিউনাললৈ ক্ষেত্ৰাধিকাৰৰ বাহিৰে কাম নকৰিবলৈ আদেশ জাৰি কৰা হয়। ই কাম আৰম্ভ হোৱাৰ আগতেই বা চলি থকা সময়ত জাৰি কৰিব পৰা যায়। |
| উৎপ্ৰেষণ (Certiorari) | “মগাই পঠিওৱা” | অধস্তন ন্যায়ালয়ে ক্ষেত্ৰাধিকাৰ অতিক্ৰম কৰি দিয়া ৰায়ৰ নথিপত্ৰ মগাই উচ্চ ন্যায়ালয়ত অনাই বাতিল কৰা হয়। ই কাম শেষ হোৱাৰ পিছত জাৰি কৰিব পৰা যায়। |
| অধিকাৰ-পৃচ্ছা (Quo Warranto) | “কোন অধিকাৰৰ বলত” | কোনো ব্যক্তিয়ে যদি অবৈধভাৱে কোনো চৰকাৰী পদত আছে, তেন্তে তেওঁক “কোন অধিকাৰৰ বলত পদত আছে?” বুলি প্ৰশ্ন কৰা হয়। যোগ্যতা নাথাকিলে পদৰ পৰা অপসাৰণ কৰা হয়। |
মুখ্য সাংবিধানিক অনুচ্ছেদসমূহ
| অনুচ্ছেদ | বিষয়বস্তু |
|---|---|
| অনুচ্ছেদ ১২৪ | সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় স্থাপন আৰু গঠন। |
| অনুচ্ছেদ ১২৭ | সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ অস্থায়ী বিচাৰপতি নিযুক্তি। |
| অনুচ্ছেদ ১২৯ | সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ আদালত অবমাননাৰ ক্ষমতা। |
| অনুচ্ছেদ ১৩১ | সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ মূল ক্ষেত্ৰাধিকাৰ। |
| অনুচ্ছেদ ১৩২-১৩৬ | সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ আপীলকাৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰ। |
| অনুচ্ছেদ ১৪১ | সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ৰায় সকলো অধস্তন ন্যায়ালয়ৰ বাবে বাধ্যতামূলক। |
| অনুচ্ছেদ ১৪৩ | সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ পৰামৰ্শদাত্ৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰ। |
| অনুচ্ছেদ ৩২ | মৌলিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ্থে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ৰ লেখ ক্ষেত্ৰাধিকাৰ। |
| অনুচ্ছেদ ২১৪ | উচ্চ ন্যায়ালয় স্থাপন। |
| অনুচ্ছেদ ২২৬ | উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ লেখ ক্ষেত্ৰাধিকাৰ। |
| অনুচ্ছেদ ২২৭ | উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ অধস্তন ন্যায়ালয়ৰ ওপৰত তত্ত্বাৱধান। |
| অনুচ্ছেদ ২৩৩-২৩৭ | অধস্তন ন্যায়ালয়। |
| অনুচ্ছেদ ৫০ | শাসন বিভাগৰ পৰা ন্যায়পালিকাৰ পৃথকীকৰণ (নিৰ্দেশাত্মক নীতি)। |
| অনুচ্ছেদ ১৩ | মৌলিক অধিকাৰৰ পৰিপন্থী আইন বাতিল ঘোষণা। |
মূখ্য শব্দাৱলী
- ন্যায়পালিকা (Judiciary): ৰাষ্ট্ৰৰ সেই অংগ যিয়ে আইন ব্যাখ্যা কৰে আৰু ন্যায়দান কৰে।
- সংহত ন্যায়পালিকা (Integrated Judiciary): এক একক ন্যায়পালিকা ব্যৱস্থা য’ত সকলো ন্যায়ালয়ে এক উমৈহতীয়া আইন প্ৰয়োগ কৰে।
- ন্যায়পালিকাৰ স্বাধীনতা (Independence of Judiciary): আইন বিভাগ আৰু শাসন বিভাগৰ পৰা ন্যায়পালিকাৰ মুক্তি।
- ন্যায়িক পুনৰ্বিচাৰ (Judicial Review): সংসদৰ আইন আৰু শাসন বিভাগৰ আদেশ সংবিধানৰ পৰিপন্থী হ’লে বাতিল কৰাৰ ক্ষমতা।
- ন্যায়িক সক্ৰিয়তা (Judicial Activism): ন্যায়পালিকাই জনস্বাৰ্থত সক্ৰিয় ভূমিকা গ্ৰহণ কৰা।
- জনস্বাৰ্থ মামলা (Public Interest Litigation): পীড়িত ব্যক্তিৰ হৈ যিকোনো জন-হিতৈষী ব্যক্তিয়ে ন্যায়ালয়ত দাখিল কৰা মামলা।
- মূল ক্ষেত্ৰাধিকাৰ (Original Jurisdiction): মামলা প্ৰথমেই সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ত উপস্থাপন কৰাৰ অধিকাৰ।
- আপীলকাৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰ (Appellate Jurisdiction): অধস্তন ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ বিৰুদ্ধে আপীল শুনাৰ অধিকাৰ।
- পৰামৰ্শদাত্ৰী ক্ষেত্ৰাধিকাৰ (Advisory Jurisdiction): ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুৰোধত পৰামৰ্শ দিয়াৰ অধিকাৰ।
- লেখ ক্ষেত্ৰাধিকাৰ (Writ Jurisdiction): পাঁচটা লেখ জাৰি কৰিবলৈ ন্যায়ালয়ৰ ক্ষমতা।
- বন্দী প্ৰত্যক্ষীকৰণ (Habeas Corpus): “শৰীৰ আনিব লাগে” — অবৈধভাৱে আটক ৰখা ব্যক্তিক ন্যায়ালয়ৰ সন্মুখলৈ আনাৰ আদেশ।
- পৰমাদেশ (Mandamus): “আদেশ” — চৰকাৰী কৰ্মচাৰীক কৰ্তব্য পালনৰ আদেশ।
- প্ৰতিষেধ (Prohibition): “নিষেধ” — অধস্তন ন্যায়ালয়লৈ ক্ষেত্ৰাধিকাৰ অতিক্ৰম নকৰিবলৈ আদেশ।
- উৎপ্ৰেষণ (Certiorari): “মগাই পঠিওৱা” — অধস্তন ন্যায়ালয়ৰ ৰায়ৰ নথিপত্ৰ মগাই বাতিল।
- অধিকাৰ-পৃচ্ছা (Quo Warranto): “কোন অধিকাৰৰ বলত” — চৰকাৰী পদত অবৈধভাৱে থকা ব্যক্তিৰ বিৰুদ্ধে।
- মহাভিযোগ (Impeachment): বিচাৰপতিক অপসাৰণ কৰাৰ সাংবিধানিক প্ৰক্ৰিয়া।
- কলেজিয়ম (Collegium): মুখ্য ন্যায়াধীশ আৰু চাৰিজন জ্যেষ্ঠ বিচাৰপতিৰে গঠিত নিযুক্তি পৰামৰ্শক সমিতি।
- ক্ষমতা পৃথকীকৰণ (Separation of Powers): চৰকাৰৰ তিনি অংগৰ মাজত ক্ষমতা বিভাজনৰ নীতি।
- মৌলিক গাঁথনি (Basic Structure): সংবিধানৰ সেই মৌলিক উপাদান যিবোৰ সংসদেও সংশোধন কৰিব নোৱাৰে।
- কেশৱানন্দ ভাৰতী মামলা (১৯৭৩): মৌলিক গাঁথনি তত্ত্বৰ ভেটি স্থাপনকাৰী ঐতিহাসিক মামলা।
- আদালত অবমাননা (Contempt of Court): ন্যায়ালয়ৰ মৰ্যাদা ক্ষুণ্ণ কৰাৰ অপৰাধ।
- লোক আদালত (Lok Adalat): বৈকল্পিক বিৱাদ মীমাংসা পদ্ধতি।
- সংযুক্ত পুঁজি (Consolidated Fund): ভাৰত সৰকাৰৰ মূল পুঁজি যাৰ পৰা বিচাৰপতিৰ দৰমহা প্ৰদান কৰা হয়।
- সংবিধানৰ অভিভাৱক: সংবিধান ৰক্ষাকাৰী ভূমিকাত সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়।
- আইনৰ শাসন (Rule of Law): সকলোকে আইনৰ অধীন ৰখা নীতি — ন্যায়পালিকাৰ মূল লক্ষ্য।