Class 11 ৰাজনীতি বিজ্ঞান অধ্যায় ৫: বিধানসভা (Legislature)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পৃষ্ঠাত আপোনালোকে ASSEB (Assam State School Education Board)ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান বিষয়ৰ পঞ্চম অধ্যায় বিধানসভা (Legislature)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ পাব। এই অধ্যায়ত ভাৰতীয় সংসদৰ গঠন, লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ ক্ষমতা, আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়া, সংসদীয় সমিতি, প্ৰশ্নকাল, শূন্যকাল, অধ্যক্ষৰ ভূমিকা, ৰাজ্য বিধানসভা আৰু দলত্যাগ বিৰোধী আইন আদিৰ বিষয়ে বিশদ আলোচনা কৰা হৈছে। উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ পৰীক্ষাত উচ্চ নম্বৰ লাভ কৰাৰ বাবে এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
সাৰাংশ
বিধানসভা বা আইনসভা গণতান্ত্ৰিক শাসন ব্যৱস্থাৰ মেৰুদণ্ড। ই জনসাধাৰণৰ প্ৰতিনিধিৰে গঠিত এক প্ৰতিষ্ঠান যিয়ে আইন প্ৰণয়ন কৰে, কাৰ্যপালিকাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু জাতীয় বিতৰ্কৰ মঞ্চ হিচাপে কাম কৰে। ভাৰতত কেন্দ্ৰীয় বিধানমণ্ডলক সংসদ (Parliament) বুলি কোৱা হয় আৰু ই দ্বিকক্ষীয় (bicameral)। সংসদৰ দুটা কক্ষ হ’ল লোকসভা (নিম্ন কক্ষ) আৰু ৰাজ্যসভা (উচ্চ কক্ষ)। ৰাষ্ট্ৰপতিও সংসদৰ এক অংগ। ভাৰতবৰ্ষৰ দৰে বিশাল আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশৰ বাবে দ্বিকক্ষীয় বিধানমণ্ডলৰ ব্যৱস্থা ৰখা হৈছে যাতে বিভিন্ন গোষ্ঠী আৰু ৰাজ্যৰ স্বাৰ্থক ৰক্ষা কৰিব পৰা যায়।
লোকসভা (Lok Sabha): সংবিধানৰ ৮১ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি লোকসভাৰ সৰ্বাধিক সদস্য সংখ্যা ৫৫০ (পূৰ্বে ৫৫২ আছিল, কিন্তু ১০৪তম সংবিধান সংশোধনৰ পিছত এংগ্ল’-ইণ্ডিয়ান সদস্য মনোনীত কৰাৰ বিধান বাতিল কৰা হৈছে)। বৰ্তমান লোকসভাৰ সদস্য সংখ্যা ৫৪৫ (৫৪৩ নিৰ্বাচিত)। লোকসভাৰ সদস্যসকল প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তিত প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত হয়। লোকসভাৰ সদস্য হোৱাৰ বাবে নূন্যতম বয়স ২৫ বছৰ। লোকসভাৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যকাল ৫ বছৰ। লোকসভা ভঙ্গ কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ক্ষমতা আছে। লোকসভাৰ সভাপতিত্ব কৰে অধ্যক্ষই (Speaker)।
ৰাজ্যসভা (Rajya Sabha): সংবিধানৰ ৮০ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি ৰাজ্যসভাৰ সৰ্বাধিক সদস্য সংখ্যা ২৫০ — য’ত ২৩৮ গৰাকী ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ পৰা পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত আৰু ১২ গৰাকী সদস্য সাহিত্য, কলা, বিজ্ঞান আৰু সমাজসেৱাৰ ক্ষেত্ৰত বিশিষ্ট ব্যক্তিৰ মাজৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে মনোনীত কৰে। বৰ্তমান সদস্য সংখ্যা ২৪৫। ৰাজ্যসভাৰ সদস্যসকল ৰাজ্য বিধানসভাৰ সদস্যৰ দ্বাৰা একক হস্তান্তৰযোগ্য ভোট পদ্ধতিৰে (Single Transferable Vote) নিৰ্বাচিত হয়। সদস্য হোৱাৰ বাবে নূন্যতম বয়স ৩০ বছৰ। ৰাজ্যসভা এক স্থায়ী সদন; ই কেতিয়াও ভঙ্গ নহয়। প্ৰত্যেক সদস্যৰ কাৰ্যকাল ৬ বছৰ আৰু প্ৰতি দুবছৰৰ অন্তত এক-তৃতীয়াংশ সদস্য অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে। উপৰাষ্ট্ৰপতি ৰাজ্যসভাৰ পদাধিকাৰী সভাপতি।
আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়া: বিধেয়ক বা বিল আইন হোৱাৰ আগতে সংসদৰ দুয়ো সদনত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা কৰা হয়। বিধেয়ক প্ৰধানতঃ চাৰি প্ৰকাৰৰ — সাধাৰণ বিধেয়ক, অৰ্থ বিধেয়ক (Money Bill), বিত্তীয় বিধেয়ক আৰু সংবিধান সংশোধন বিধেয়ক। সাধাৰণ বিধেয়ক যিকোনো সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি আৰু ইয়াত তিনিটা পাঠ (Reading) থাকে — প্ৰথম পাঠ, দ্বিতীয় পাঠ আৰু তৃতীয় পাঠ। অৰ্থ বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত সংবিধানৰ ১১০ নং অনুচ্ছেদত বিশদ ব্যৱস্থা আছে। অৰ্থ বিধেয়ক কেৱল লোকসভাত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পূৰ্ব অনুমতি লৈ উত্থাপন কৰিব পাৰি। ৰাজ্যসভাই অৰ্থ বিধেয়ক ১৪ দিনৰ ভিতৰত লোকসভালৈ উভতাই দিব লাগে; ৰাজ্যসভাই কেৱল পৰামৰ্শ দিব পাৰে, প্ৰত্যাখ্যান বা সংশোধন কৰিব নোৱাৰে। সংবিধান সংশোধন বিধেয়ক ৩৬৮ নং অনুচ্ছেদৰ অধীনত দুয়োখন সদনৰ দুই-তৃতীয়াংশ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে পাছ কৰিব লাগে।
সংসদীয় সমিতি, প্ৰশ্নকাল আৰু শূন্যকাল: সংসদৰ সৰু সদৰ-সদৱে কাৰ্যত পৰিচালনাৰ বাবে সংসদীয় সমিতি অপৰিহাৰ্য। ১৯৮৩ চনৰ পৰা বিভাগীয়-সংস্পৃষ্ট স্থায়ী সমিতিসমূহ গঠন কৰা হৈছে। সমিতি প্ৰধানতঃ স্থায়ী সমিতি (Standing Committees), অস্থায়ী সমিতি (Ad-hoc Committees), যুটীয়া সমিতি (Joint Committees) আদি ভাগত বিভক্ত। প্ৰশ্নকাল (Question Hour) সংসদৰ অধিৱেশনৰ প্ৰথম ঘণ্টা য’ত সদস্যসকলে চৰকাৰৰ মন্ত্ৰীক প্ৰশ্ন সুধিব পাৰে — ই কাৰ্যপালিকাক নিয়ন্ত্ৰণৰ এক প্ৰভাৱশালী হাতিয়াৰ। শূন্যকাল (Zero Hour) প্ৰশ্নকালৰ পিছৰ সময় (১২ বজা) য’ত সদস্যসকলে কোনো পূৰ্ব নোটিচ অবিহনে গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় বিষয় উত্থাপন কৰিব পাৰে।
ৰাজ্য বিধানসভা, অধ্যক্ষ আৰু দলত্যাগ বিৰোধী আইন: ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহত একক্ষীয় বা দ্বিকক্ষীয় বিধানমণ্ডল থাকিব পাৰে। দ্বিকক্ষীয় ৰাজ্যৰ ক্ষেত্ৰত নিম্ন কক্ষক বিধানসভা (Vidhan Sabha) আৰু উচ্চ কক্ষক বিধান পৰিষদ (Vidhan Parishad) বুলি কোৱা হয়। অধ্যক্ষই লোকসভাৰ সভাপতিত্ব কৰে আৰু সদনৰ শৃংখলা বজাই ৰাখে — অৰ্থ বিধেয়ক চিনাক্ত কৰাৰ চূড়ান্ত ক্ষমতা অধ্যক্ষৰ। দলত্যাগ বিৰোধী আইন (১৯৮৫ চনৰ ৫২তম সংবিধান সংশোধন) সংবিধানৰ ১০ম তফচিলত যোগ কৰা হৈছিল। এই আইনে ৰাজনৈতিক দলৰ পৰা বিচ্ছিন্ন হোৱা সদস্যৰ সদস্যপদ বাতিল কৰাৰ ব্যৱস্থা ৰাখে। ২০০৩ চনৰ ৯১তম সংশোধনে আইনখনক আৰু বেছি কঠোৰ কৰিছে।
Summary (English)
This chapter on the Legislature explains the structure, composition, powers and functions of the Indian Parliament under the ASSEB Class 11 Political Science syllabus. India has a bicameral Parliament — the Lok Sabha (House of the People, Article 81, max 550 members) and the Rajya Sabha (Council of States, Article 80, max 250 members). Lok Sabha members are directly elected for five years; Rajya Sabha is a permanent body where one-third members retire every two years. The chapter discusses the legislative procedure for ordinary bills, money bills (Article 110) and constitutional amendment bills, the role of parliamentary committees, Question Hour and Zero Hour, the office of the Speaker, the structure of state legislatures (Vidhan Sabha and Vidhan Parishad), and the Anti-Defection Law contained in the Tenth Schedule of the Constitution.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত বিধানমণ্ডলৰ নিয়ন্ত্ৰণ ৰখা প্ৰয়োজন কিয়? নিম্নলিখিত বিকল্পৰ মাজৰ পৰা সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণটো বাছি উলিয়াওক আৰু আপোনাৰ পচন্দৰ কাৰণ লিখক।
(ক) ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰপতিতকৈ প্ৰধানমন্ত্ৰী অধিক ক্ষমতাশালী হৈ পৰিছে।
(খ) মন্ত্ৰীপৰিষদৰ সদস্যসকলে নিজৰ বিভাগৰ বিষয়ে সকলো জানিব নোৱাৰে। তেওঁলোকক প্ৰশ্ন কৰাটো জৰুৰী।
(গ) সংসদীয় গণতন্ত্ৰত বিধানমণ্ডলৰ পৰাই কাৰ্যপালিকা সৃষ্টি হয় আৰু কাৰ্যপালিকাই বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকে।
(ঘ) লোকপ্ৰিয় সমৰ্থন থকা শক্তিশালী নেতাসকলে সংসদ আৰু বিচাৰ বিভাগক সন্মান নিদিয়ে।
উত্তৰঃ সঠিক বিকল্পটো হ’ল (গ) — সংসদীয় গণতন্ত্ৰত বিধানমণ্ডলৰ পৰাই কাৰ্যপালিকা সৃষ্টি হয় আৰু কাৰ্যপালিকাই বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ থাকে। এইটো সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ ভাৰতৰ সংসদীয় ব্যৱস্থাত প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীপৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত যৌথভাৱে দায়বদ্ধ। যিকোনো মুহূৰ্তত লোকসভাই সংখ্যাগৰিষ্ঠ ভোটেৰে অনাস্থা প্ৰস্তাৱ পাছ কৰি কাৰ্যপালিকাক পদচ্যুত কৰিব পাৰে। বিধানমণ্ডলৰ এই নিয়ন্ত্ৰণ ক্ষমতাই কাৰ্যপালিকাক স্বেচ্ছাচাৰী হোৱাৰ পৰা বাধা দিয়ে আৰু গণতান্ত্ৰিক জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰে।
প্ৰশ্ন ২: তলৰ মন্তব্যকেইটাৰ পৰা একোটাৰ পক্ষে আৰু একোটাৰ বিপক্ষে যুক্তি লিখা।
(ক) সংসদৰ আইন প্ৰণয়নৰ কাৰ্য বহুত শ্ৰম-সাপেক্ষ আৰু সময় ব্যয়ী। (খ) সংসদৰ অত্যধিক বিতৰ্ক আৰু অসহযোগিতাই দেশৰ ক্ষতি কৰে। (গ) আইন বিভাগে সদায় কাৰ্যপালিকাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব লাগে।
উত্তৰঃ
(ক) পক্ষে: বিধেয়কৰ প্ৰতিটো শব্দ আৰু ধাৰা পৰীক্ষা কৰাৰ প্ৰয়োজন থকাৰ বাবে আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়া যিমান শ্ৰম-সাপেক্ষ আৰু সময় ব্যয়ী হ’লেও সঠিক আৰু গণসন্মত আইন প্ৰণয়নৰ বাবে অনিবাৰ্য। বিভিন্ন সদনত আলোচনা, সংসদীয় সমিতিৰ পৰীক্ষা আৰু সদস্যসকলৰ বহু পৰামৰ্শৰ ভিত্তিতহে এক উন্নতমানৰ আইন প্ৰণয়ন কৰিব পৰা যায়। বিপক্ষে: জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিত দীৰ্ঘ আইনী প্ৰক্ৰিয়াই দেশৰ স্বাৰ্থৰ ক্ষতি কৰিব পাৰে। বহু সময়ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বিধেয়ক বছৰ বছৰ ধৰি ঝুলি থাকে।
(খ) পক্ষে: অত্যধিক বিতৰ্ক আৰু সদনৰ ব্যৱধান (disruption)এ মূল্যৱান সময় আৰু ৰাজহুৱা ধন অপব্যৱহাৰ কৰে। গুৰুত্বপূৰ্ণ বিধেয়ক বিতৰ্ক নোহোৱাকৈয়ে গৃহীত হোৱা দেখা যায়। বিপক্ষে: বিতৰ্ক সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ আত্মা। বিৰোধী দলৰ যুক্তিৰে চৰকাৰৰ ভুল আঁচনি সংশোধন হয়। বিতৰ্কৰ অভাৱত সংসদ এক ৰবৰ-ষ্টাম্পত পৰিণত হ’ব।
(গ) পক্ষে: কাৰ্যপালিকাক বিধানমণ্ডলৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীনত ৰখাৰ ফলত স্বেচ্ছাচাৰ আৰু দুৰ্নীতিৰ আশংকা কমে। জনৰ অধিকাৰ ৰক্ষিত হয়। বিপক্ষে: অত্যধিক নিয়ন্ত্ৰণে কাৰ্যপালিকাৰ কৰ্মতৎপৰতা হ্ৰাস কৰে। শাসনৰ গতি লেহেমীয়া হৈ পৰে।
প্ৰশ্ন ৩: সংসদীয় ব্যৱস্থাত আইনসভাৰ গুৰুত্ব আমি দ্বিকক্ষীয় বিধানমণ্ডল গ্ৰহণ কৰিছোঁ কিয়?
উত্তৰঃ ভাৰতে নিম্নলিখিত কাৰণৰ বাবে দ্বিকক্ষীয় বিধানমণ্ডল গ্ৰহণ কৰিছে—
- বৈচিত্ৰপূৰ্ণ সমাজৰ প্ৰতিনিধিত্ব: ভাৰত এক বিশাল আৰু বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ দেশ। বিভিন্ন গোষ্ঠী, ভাষা, ধৰ্ম আৰু আঞ্চলিক স্বাৰ্থৰ যথাযথ প্ৰতিনিধিত্বৰ বাবে দুটা সদন অপৰিহাৰ্য।
- ৰাজ্যৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা: সংঘীয় ব্যৱস্থাত ৰাজ্যসমূহৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে এক উচ্চ সদন (ৰাজ্যসভা) প্ৰয়োজন।
- আইনৰ পুংখানুপুংখ পৰীক্ষা: এক সদনে গৃহীত বিধেয়ক আনটো সদনে পুনৰ পৰীক্ষা কৰে। ফলত আইনত থকা ত্ৰুটি সংশোধন হয়।
- স্বেচ্ছাচাৰৰ পৰা সুৰক্ষা: এক সদনৰ স্বেচ্ছাচাৰ অন্য সদনে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে।
- বিশেষজ্ঞসকলৰ অংশগ্ৰহণ: ৰাজ্যসভাত মনোনীত সদস্যৰ মাজেৰে সাহিত্য, কলা, বিজ্ঞান আৰু সমাজসেৱাৰ বিশেষজ্ঞসকলে সংসদলৈ অহাৰ সুযোগ লাভ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ মাজত মূল পাৰ্থক্যবোৰ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ গঠন, কাৰ্যকাল আৰু ক্ষমতাৰ ক্ষেত্ৰত স্পষ্ট পাৰ্থক্য আছে। লোকসভা প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত নিম্ন সদন; ই অস্থায়ী আৰু ৫ বছৰৰ বাবে গঠিত। ইয়াৰ বিপৰীতে ৰাজ্যসভা পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত উচ্চ সদন; ই স্থায়ী আৰু সদস্যৰ কাৰ্যকাল ৬ বছৰ। অৰ্থ বিধেয়ক কেৱল লোকসভাত উত্থাপন হয় আৰু ৰাজ্যসভাই ১৪ দিনৰ ভিতৰত উভতাই দিব লাগে। কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত প্ৰকৃত নিয়ন্ত্ৰণ লোকসভাৰ; কিন্তু আন্তঃৰাজ্যিক বিষয়ত ৰাজ্যসভাৰ অগ্ৰাধিকাৰ আছে।
প্ৰশ্ন ৫: লোকসভাৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ লোকসভা ভাৰতীয় সংসদৰ নিম্ন সদন হ’লেও জনপ্ৰতিনিধি সদন হিচাপে ই অধিক ক্ষমতাশালী। লোকসভাৰ মুখ্য ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী হ’ল—
- আইন প্ৰণয়ন: সংঘীয় তালিকা আৰু সমৱৰ্তী তালিকাৰ যিকোনো বিষয়ত সাধাৰণ বিধেয়ক উত্থাপন কৰি আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
- বিত্তীয় ক্ষমতা: অৰ্থ বিধেয়ক কেৱল লোকসভাত উত্থাপন কৰিব পাৰি। কেন্দ্ৰীয় বাজেট অনুমোদন লোকসভাৰে প্ৰাথমিক অধিকাৰ।
- কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ: মন্ত্ৰীপৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত যৌথভাৱে দায়বদ্ধ। অনাস্থা প্ৰস্তাৱেৰে চৰকাৰ পদচ্যুত কৰিব পাৰে।
- সাংবিধানিক কাৰ্য: সংবিধান সংশোধন বিধেয়কত অংশগ্ৰহণ; ৰাষ্ট্ৰপতি, উপৰাষ্ট্ৰপতি, ন্যায়াধীশ আদিৰ অভিযোগমূলক প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ।
- নিৰ্বাচন সম্পৰ্কীয়: ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু উপৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনত অংশগ্ৰহণ কৰে।
- আলোচনা আৰু বিতৰ্ক: ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ত বিতৰ্ক আৰু চৰকাৰৰ নীতি পৰীক্ষা।
প্ৰশ্ন ৬: ৰাজ্যসভাৰ বিশেষ ক্ষমতাবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ ৰাজ্যসভাৰ বিশেষ ক্ষমতাসমূহ হ’ল—
- ৰাজ্য তালিকাৰ বিষয় ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ ঘোষণা (অনুচ্ছেদ ২৪৯): দুই-তৃতীয়াংশ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে ৰাজ্য তালিকাৰ যিকোনো বিষয়ক ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ ঘোষণা কৰি সংসদক আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতা দিব পাৰে।
- নতুন সৰ্বভাৰতীয় সেৱা সৃষ্টি (অনুচ্ছেদ ৩১২): দুই-তৃতীয়াংশ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে সংসদক নতুন সৰ্বভাৰতীয় সেৱা সৃষ্টি কৰাৰ ক্ষমতা দিব পাৰে।
- উপৰাষ্ট্ৰপতি অপসাৰণ: উপৰাষ্ট্ৰপতি অপসাৰণৰ প্ৰস্তাৱ কেৱল ৰাজ্যসভাত উত্থাপন কৰিব পাৰি।
- সংঘীয় ভাৰসাম্য ৰক্ষা: ৰাজ্যৰ স্বাৰ্থ সংসদত প্ৰতিধ্বনিত কৰে।
- লোকসভা বিলোপৰ সময়ত: লোকসভা ভঙ্গ থকাৰ সময়তো ৰাজ্যসভাই কাৰ্যপালিকাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰাৰ কাম চলাই থাকে।
প্ৰশ্ন ৭: লোকসভাত এখন বিধেয়ক কেনেকৈ পাচ হয় বৰ্ণনা কৰা। (সাধাৰণ বিধেয়কৰ আইন প্ৰণয়ন প্ৰক্ৰিয়া)
উত্তৰঃ এখন সাধাৰণ বিধেয়ক আইন হোৱাৰ বাবে নিম্নলিখিত স্তৰসমূহ অতিক্ৰম কৰিব লাগে—
- প্ৰথম পাঠ (First Reading): সদনৰ সদস্য বা মন্ত্ৰীয়ে অধ্যক্ষৰ অনুমতি লৈ বিধেয়ক উত্থাপন কৰে। বিধেয়কৰ শিৰোনাম পঢ়ি শুনোৱা হয়।
- দ্বিতীয় পাঠ (Second Reading): বিধেয়কৰ ওপৰত বিশদ আলোচনা হয়। প্ৰয়োজন হ’লে ই সংসদীয় সমিতিলৈ পঠিওৱা হয়। সমিতিৰ পৰা ঘূৰি অহাৰ পিছত ধাৰাবাৰে আলোচনা আৰু সংশোধনী গ্ৰহণ হয়।
- তৃতীয় পাঠ (Third Reading): বিধেয়কখনৰ ওপৰত শেষ ভোটাভোটি হয়। সাধাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে গৃহীত হ’লে দ্বিতীয় সদনলৈ প্ৰেৰণ কৰা হয়।
- দ্বিতীয় সদনত পদ্ধতি: ৰাজ্যসভাতো একে প্ৰক্ৰিয়াৰে আলোচনা আৰু ভোটাভোটি হয়। ৰাজ্যসভাই বিধেয়ক গ্ৰহণ, প্ৰত্যাখ্যান বা সংশোধন কৰিব পাৰে।
- মতানৈক্যৰ সমাধান: দুয়ো সদনৰ মাজত মতানৈক্য হ’লে অনুচ্ছেদ ১০৮ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে যুটীয়া অধিৱেশন (Joint Sitting) আহ্বান কৰিব পাৰে।
- ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমোদন: দুয়ো সদনে গৃহীত বিধেয়ক ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওচৰলৈ অনুমোদনৰ বাবে পঠিয়াই দিয়া হয়। ৰাষ্ট্ৰপতিৰ স্বাক্ষৰৰ পিছত ই আইন (Act) হিচাপে পৰিগণিত হয়।
প্ৰশ্ন ৮: অৰ্থ বিধেয়ক আৰু সাধাৰণ বিধেয়কৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ অৰ্থ বিধেয়ক আৰু সাধাৰণ বিধেয়কৰ মাজত নিম্নলিখিত পাৰ্থক্য আছে—
| পাৰ্থক্যৰ ভিত্তি | অৰ্থ বিধেয়ক (Money Bill) | সাধাৰণ বিধেয়ক (Ordinary Bill) |
|---|---|---|
| সংজ্ঞা | সংবিধানৰ ১১০ অনুচ্ছেদৰ অধীনত সংজ্ঞায়িত — কৰ আৰোপ, ঋণ, যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় তহবিল আদিৰ লগত জড়িত | অৰ্থ-সম্পৰ্কীয় বিষয়ৰ বাহিৰৰ আন যিকোনো বিষয়ৰ বিধেয়ক |
| উত্থাপন | কেৱল লোকসভাত উত্থাপন কৰিব পাৰি | যিকোনো সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি |
| ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমতি | উত্থাপনৰ পূৰ্বে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমতি বাঞ্ছনীয় | উত্থাপনৰ পূৰ্বে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুমতি দৰকাৰ নাই |
| ৰাজ্যসভাৰ ক্ষমতা | মাত্ৰ ১৪ দিনলৈ আটক ৰাখি পৰামৰ্শ দিব পাৰে; প্ৰত্যাখ্যান নকৰে | প্ৰত্যাখ্যান বা সংশোধন কৰিব পাৰে |
| চিনাক্তকৰণ | লোকসভাৰ অধ্যক্ষই চূড়ান্তভাৱে চিনাক্ত কৰে | চিনাক্তকৰণৰ বিশেষ প্ৰয়োজন নাই |
| যুটীয়া অধিৱেশন | মতানৈক্যৰ ক্ষেত্ৰত যুটীয়া অধিৱেশনৰ ব্যৱস্থা নাই | মতানৈক্যৰ ক্ষেত্ৰত যুটীয়া অধিৱেশন আহ্বান হ’ব পাৰে |
প্ৰশ্ন ৯: সংসদীয় সমিতি ব্যৱস্থাৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সংসদৰ কাৰ্যৰ পৰিমাণ যিমান বৃদ্ধি পাইছে সিমানে সংসদীয় সমিতিৰ ভূমিকাও বৃদ্ধি পাইছে। সংসদৰ সম্পূৰ্ণ অধিৱেশনত প্ৰতিটো বিধেয়ক ধাৰাবাৰে আলোচনা কৰাটো সম্ভৱ নহয়। সেইবাবে ১৯৮৩ চনৰ পৰা বিভাগীয়-সংস্পৃষ্ট স্থায়ী সমিতি (Departmentally Related Standing Committees) গঠন কৰা হৈছে। এই সমিতিসমূহে—
- বিধেয়কৰ পুংখানুপুংখ পৰীক্ষা কৰে আৰু প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰে।
- চৰকাৰৰ মন্ত্ৰাণালয়ৰ বাজেট আৰু কাৰ্যকলাপ পৰ্যালোচনা কৰে।
- প্ৰশাসনিক জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰে।
- বিশেষজ্ঞৰ পৰামৰ্শ লৈ ভাল আইন প্ৰণয়নত সহায় কৰে।
- সংসদৰ সময় সংৰক্ষণ কৰি গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ত গভীৰ অধ্যয়ন সম্ভৱ কৰে।
প্ৰধান সংসদীয় সমিতিসমূহ হ’ল— সাৰ্বজনিক একাউণ্ট সমিতি, প্ৰাক্কলন সমিতি, ৰাজহুৱা উদ্যোগ সমিতি, ব্যৱসায় উপদেশক সমিতি, নিয়ম সমিতি আদি।
প্ৰশ্ন ১০: যদি সদন সদস্যসকলৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ অংশই অধ্যক্ষৰ ওপৰত আস্থা নাৰাখে, তেওঁক পদৰ পৰা আঁতৰাব পাৰে। পদচ্যুতি প্ৰস্তাৱ পৰিচালনাৰ সময়ত অধ্যক্ষই সদনৰ সভাপতিত্ব কৰিব পাৰিবনে?
উত্তৰঃ নাই। অধ্যক্ষৰ পদচ্যুতি প্ৰস্তাৱ আলোচনা হৈ থকা সময়ত অধ্যক্ষই সদনৰ সভাপতিত্ব কৰিব নোৱাৰে। এইটো প্ৰাকৃতিক ন্যায়ৰ মূলনীতিৰ এক অংশ — কোনো ব্যক্তিয়েই নিজৰ বিৰুদ্ধে অহা প্ৰস্তাৱত বিচাৰক হ’ব নোৱাৰে। সেই সময়ত সদনৰ উপাধ্যক্ষই (Deputy Speaker) সভাপতিত্ব কৰে। তথাপি অধ্যক্ষই সদনৰ সদস্য হিচাপে আলোচনাত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে আৰু নিজৰ পক্ষে যুক্তি দিব পাৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় সংসদ কেইটা সদনেৰে গঠিত?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংসদ দুটা সদনেৰে গঠিত — লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা। ৰাষ্ট্ৰপতিও সংসদৰ এক অংগ।
প্ৰশ্ন ২: লোকসভাৰ সৰ্বাধিক সদস্য সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ ৫৫০ জন (অনুচ্ছেদ ৮১ অনুসৰি)।
প্ৰশ্ন ৩: ৰাজ্যসভাৰ সৰ্বাধিক সদস্য সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ ২৫০ জন (অনুচ্ছেদ ৮০ অনুসৰি) — ২৩৮ জন নিৰ্বাচিত আৰু ১২ জন মনোনীত।
প্ৰশ্ন ৪: লোকসভাৰ সদস্য হোৱাৰ নূন্যতম বয়স কিমান?
উত্তৰঃ ২৫ বছৰ।
প্ৰশ্ন ৫: ৰাজ্যসভাৰ সদস্য হোৱাৰ নূন্যতম বয়স কিমান?
উত্তৰঃ ৩০ বছৰ।
প্ৰশ্ন ৬: লোকসভাৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যকাল কিমান?
উত্তৰঃ ৫ বছৰ।
প্ৰশ্ন ৭: ৰাজ্যসভাৰ সদস্যৰ কাৰ্যকাল কিমান?
উত্তৰঃ ৬ বছৰ।
প্ৰশ্ন ৮: ৰাজ্যসভাৰ সভাপতি কোন?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ উপৰাষ্ট্ৰপতি ৰাজ্যসভাৰ পদাধিকাৰী সভাপতি।
প্ৰশ্ন ৯: লোকসভাৰ সভাপতিত্ব কোনে কৰে?
উত্তৰঃ লোকসভাৰ অধ্যক্ষই (Speaker)।
প্ৰশ্ন ১০: অৰ্থ বিধেয়ক কোন সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ কেৱল লোকসভাত (নিম্ন সদনত)।
প্ৰশ্ন ১১: অৰ্থ বিধেয়ক সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদত সংজ্ঞায়িত?
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ১১০।
প্ৰশ্ন ১২: ৰাজ্যসভা কিমান দিনলৈ অৰ্থ বিধেয়ক ধৰি ৰাখিব পাৰে?
উত্তৰঃ ১৪ দিন।
প্ৰশ্ন ১৩: লোকসভাৰ সদস্যসকল কোনে নিৰ্বাচিত কৰে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ যোগ্য ভোটাৰসকলে প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তিত প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত কৰে।
প্ৰশ্ন ১৪: ৰাজ্যসভাৰ সদস্যসকল কোনে নিৰ্বাচিত কৰে?
উত্তৰঃ ৰাজ্য বিধানসভাৰ সদস্যসকলে একক হস্তান্তৰযোগ্য ভোট পদ্ধতিৰে পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত কৰে।
প্ৰশ্ন ১৫: লোকসভাত নিৰ্ণায়ক ভোট কোনে দিব পাৰে?
উত্তৰঃ লোকসভাৰ অধ্যক্ষই (যেতিয়া সাধাৰণ ভোট সমান সমান হয়)।
প্ৰশ্ন ১৬: দলত্যাগ বিৰোধী আইন সংবিধানৰ কোনটো তফচিলত আছে?
উত্তৰঃ সংবিধানৰ ১০ম তফচিল (Tenth Schedule)।
প্ৰশ্ন ১৭: কোন সংবিধান সংশোধনে দলত্যাগ বিৰোধী আইন প্ৰৱৰ্তন কৰিলে?
উত্তৰঃ ১৯৮৫ চনৰ ৫২তম সংবিধান সংশোধন। ২০০৩ চনৰ ৯১তম সংশোধনে ইয়াক আৰু কঠোৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৮: প্ৰশ্নকাল কাক বোলে?
উত্তৰঃ সংসদৰ অধিৱেশনৰ প্ৰথম এক ঘণ্টাত (সাধাৰণতে পুৱা ১১ বজাৰ পৰা ১২ বজালৈ) সদস্যসকলে চৰকাৰৰ মন্ত্ৰীক প্ৰশ্ন সুধি জবাবদিহি লোৱা সময়ক প্ৰশ্নকাল বোলে।
প্ৰশ্ন ১৯: শূন্যকাল কি?
উত্তৰঃ প্ৰশ্নকালৰ পিছত (১২ বজাৰ পৰা) সদস্যসকলে কোনো পূৰ্ব নোটিচ অবিহনে গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় বিষয় উত্থাপন কৰিব পৰা সময়ক শূন্যকাল বোলে।
প্ৰশ্ন ২০: যুটীয়া অধিৱেশন কোনে আহ্বান কৰে?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে অনুচ্ছেদ ১০৮ অনুসৰি যুটীয়া অধিৱেশন আহ্বান কৰে।
প্ৰশ্ন ২১: যুটীয়া অধিৱেশনৰ সভাপতিত্ব কোনে কৰে?
উত্তৰঃ লোকসভাৰ অধ্যক্ষই।
প্ৰশ্ন ২২: ৰাজ্য বিধানসভাৰ নিম্ন সদনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ বিধানসভা (Vidhan Sabha)।
প্ৰশ্ন ২৩: ৰাজ্য বিধানসভাৰ উচ্চ সদনৰ নাম কি?
উত্তৰঃ বিধান পৰিষদ (Vidhan Parishad)।
প্ৰশ্ন ২৪: অসম বিধানসভাৰ মুঠ আসন সংখ্যা কিমান?
উত্তৰঃ ১২৬টা।
প্ৰশ্ন ২৫: সংবিধান সংশোধন বিধেয়ক কোনটো অনুচ্ছেদৰ অধীনত পাছ হয়?
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ৩৬৮।
চমু প্ৰশ্নোত্তৰ (২–৪ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: বিধানমণ্ডল বা আইনসভা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ বিধানমণ্ডল হ’ল সেইজন প্ৰতিনিধিমূলক প্ৰতিষ্ঠান যিয়ে আইন প্ৰণয়ন কৰে, কাৰ্যপালিকাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয় আলোচনা কৰে আৰু জনৰ ইচ্ছাৰ প্ৰকাশ ঘটায়। ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বিধানমণ্ডলক ‘সংসদ’ (Parliament) আৰু ৰাজ্যৰ বিধানমণ্ডলক ‘ৰাজ্য বিধানসভা’ বুলি কোৱা হয়। বিধানমণ্ডল গণতন্ত্ৰৰ মেৰুদণ্ড।
প্ৰশ্ন ২: একক্ষীয় আৰু দ্বিকক্ষীয় বিধানমণ্ডলৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ একক্ষীয় বিধানমণ্ডলত মাত্ৰ এটাহে সদন থাকে; দ্বিকক্ষীয় ব্যৱস্থাত দুটা সদন থাকে — নিম্ন আৰু উচ্চ। ভাৰত, আমেৰিকা, ব্ৰিটেইন আদি দেশত দ্বিকক্ষীয় বিধানমণ্ডল আছে। ডেনমাৰ্ক, চীন, নিউজিলেণ্ড আদিত একক্ষীয় ব্যৱস্থা আছে। দ্বিকক্ষীয় ব্যৱস্থা সংঘীয় ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে উপযোগী।
প্ৰশ্ন ৩: লোকসভাৰ অধ্যক্ষৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ লোকসভাৰ অধ্যক্ষ সদনৰ মুখপাত্ৰ আৰু গৌৰৱ। তেওঁৰ মূল ভূমিকাবোৰ হ’ল— (১) সদনৰ সভাপতিত্ব কৰা আৰু সকলো কাৰ্যপ্ৰণালী পৰিচালনা কৰা, (২) সদনৰ শৃংখলা বজাই ৰখা, (৩) বিতৰ্ক, প্ৰস্তাৱ আৰু সংশোধনীৰ অনুমতি দিয়া, (৪) অৰ্থ বিধেয়ক চিনাক্ত কৰা, (৫) সদস্যৰ ভোট সমান সমান হ’লে নিৰ্ণায়ক ভোট দিয়া, (৬) দলত্যাগ বিৰোধী আইনৰ অধীনত সদস্য পদ বাতিলৰ সিদ্ধান্ত দিয়া, (৭) যুটীয়া অধিৱেশনৰ সভাপতিত্ব কৰা।
প্ৰশ্ন ৪: যুটীয়া অধিৱেশন (Joint Sitting) কেতিয়া আৰু কিয় আহ্বান কৰা হয়?
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ১০৮ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে যুটীয়া অধিৱেশন আহ্বান কৰিব পাৰে যেতিয়া— (ক) এক সদনে এখন বিধেয়ক প্ৰত্যাখ্যান কৰে, (খ) এখন সদনে আনটো সদনৰ সংশোধনী মানি নলয়, (গ) আনটো সদনে বিধেয়কখন প্ৰাপ্তিৰ পিছত ৬ মাহলৈ কোনো ব্যৱস্থা নলয়। যুটীয়া অধিৱেশনত দুয়ো সদনৰ সদস্যসকলে একেলগে ভোটাভোটি কৰে। লোকসভাৰ সদস্য সংখ্যা বেছি হোৱাৰ বাবে সাধাৰণতে লোকসভাৰ ইচ্ছাই প্ৰাধান্য পায়। অৰ্থ বিধেয়ক আৰু সংবিধান সংশোধন বিধেয়কৰ ক্ষেত্ৰত যুটীয়া অধিৱেশনৰ ব্যৱস্থা নাই।
প্ৰশ্ন ৫: প্ৰশ্নকাল আৰু শূন্যকালৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ প্ৰশ্নকাল আৰু শূন্যকাল সংসদীয় গণতন্ত্ৰত কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰখাৰ অতি কাৰ্যকৰী হাতিয়াৰ। প্ৰশ্নকালত সদস্যসকলে মন্ত্ৰীৰ পৰা চৰকাৰৰ কাৰ্যকলাপ সম্পৰ্কে স্পষ্টীকৰণ লব পাৰে। ই চৰকাৰৰ ভুল-ত্ৰুটি সদনৰ আগত উন্মোচন কৰে। শূন্যকালত গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাষ্ট্ৰীয় বিষয় তৎক্ষণাৎ উত্থাপন কৰিব পৰা যায়। ই সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ স্বচ্ছতা আৰু জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: দলত্যাগ বিৰোধী আইনৰ মূল বৈশিষ্ট্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৮৫ চনৰ ৫২তম সংবিধান সংশোধনৰ যোগেদি দলত্যাগ বিৰোধী আইন সংবিধানৰ ১০ম তফচিলত যোগ কৰা হ’ল। ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— (১) যিকোনো সদস্যই স্বেচ্ছাই নিজ ৰাজনৈতিক দলৰ সদস্যপদ ত্যাগ কৰিলে সদস্যপদ বাতিল হ’ব। (২) দলৰ নিৰ্দেশৰ বিৰুদ্ধে ভোট দিলে বা ভোট নিদিলেও সদস্যপদ বাতিল হ’ব। (৩) মনোনীত সদস্যৰ ক্ষেত্ৰত ৬ মাহৰ পিছত আন কোনো দলত যোগ দিলে সদস্যপদ বাতিল হ’ব। (৪) অধ্যক্ষৰ সিদ্ধান্ত চূড়ান্ত। (৫) ২০০৩ চনৰ ৯১তম সংশোধনে এই আইনক আৰু কঠোৰ কৰিছে — দলৰ এক-তৃতীয়াংশ সদস্যৰ বিভাজনক বৈধতা বাতিল কৰি দুই-তৃতীয়াংশ সম্পূৰ্ণ একত্ৰীকৰণ অনিবাৰ্য কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৭: ৰাজ্যসভা কিয় স্থায়ী সদন বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ ৰাজ্যসভা কেতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে ভঙ্গ নহয় বাবে ইয়াক স্থায়ী সদন বোলা হয়। ৰাজ্যসভাৰ সদস্যৰ কাৰ্যকাল ৬ বছৰ আৰু প্ৰতি দুবছৰৰ অন্তত এক-তৃতীয়াংশ সদস্য অৱসৰ গ্ৰহণ কৰে। তেওঁলোকৰ ঠাইত নতুন সদস্য নিৰ্বাচিত হয়। এনেদৰে সদনৰ ধাৰাবাহিকতা বজাই থাকে। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ৰাজ্যসভা ভঙ্গ কৰিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ৮: লোকসভা ক্ষমতাশালী সদন কিয়?
উত্তৰঃ লোকসভা প্ৰত্যক্ষভাৱে জনসাধাৰণৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত হয় কাৰণে ই অধিক প্ৰতিনিধিত্বশীল আৰু গণতান্ত্ৰিক ভিত্তিৰে শক্তিশালী। অৰ্থ বিধেয়ক কেৱল লোকসভাত উত্থাপন হয়। কাৰ্যপালিকা লোকসভাৰ ওচৰত যৌথভাৱে দায়বদ্ধ। অনাস্থা প্ৰস্তাৱেৰে চৰকাৰ পদচ্যুত কৰাৰ ক্ষমতা লোকসভাৰ। যুটীয়া অধিৱেশনত লোকসভাৰ অধিক সদস্যৰ বাবে লোকসভাৰ ইচ্ছাই প্ৰাধান্য পায়।
প্ৰশ্ন ৯: ৰাজ্যসভাত প্ৰতিনিধিত্বৰ ভিত্তি কি?
উত্তৰঃ ৰাজ্যসভাত প্ৰতিনিধিত্বৰ ভিত্তি ৰাজ্যৰ জনসংখ্যা। সংবিধানৰ চতুৰ্থ তফচিলত প্ৰত্যেক ৰাজ্যৰ আসন সংখ্যা নিৰ্দিষ্ট কৰি দিয়া হৈছে। ডাঙৰ ৰাজ্যৰ অধিক প্ৰতিনিধি আৰু সৰু ৰাজ্যৰ কম প্ৰতিনিধি থাকে — কিন্তু আমেৰিকাৰ সিনেটৰ দৰে প্ৰতিটো ৰাজ্যৰ সমান প্ৰতিনিধিত্ব নাথাকে। উত্তৰ প্ৰদেশৰ ৰাজ্যসভাত সৰ্বাধিক ৩১ গৰাকী সদস্য আছে।
প্ৰশ্ন ১০: ৰাজ্য বিধানসভাৰ গঠন কেনে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ অধিকাংশ ৰাজ্যৰ একক্ষীয় বিধানমণ্ডল আছে — অৰ্থাৎ কেৱল বিধানসভা। কেইটামান ৰাজ্যৰ (যেনে উত্তৰ প্ৰদেশ, বিহাৰ, মহাৰাষ্ট্ৰ, কৰ্ণাটক, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, তেলেঙ্গানা) দ্বিকক্ষীয় ব্যৱস্থা আছে — বিধানমণ্ডল (নিম্ন) আৰু বিধান পৰিষদ (উচ্চ)। বিধানসভাৰ সদস্যসকল প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত হয় আৰু কাৰ্যকাল ৫ বছৰ। বিধান পৰিষদৰ সদস্যসকল আংশিকভাৱে নিৰ্বাচিত আৰু আংশিকভাৱে মনোনীত। অসমৰ একক্ষীয় বিধানসভাত ১২৬টা আসন আছে।
প্ৰশ্ন ১১: সংবিধান সংশোধন বিধেয়কৰ পদ্ধতি কেনে?
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ৩৬৮ অনুসৰি সংবিধান সংশোধন বিধেয়ক যিকোনো সদনত উত্থাপন কৰিব পাৰি। ই দুয়ো সদনৰ মুঠ সদস্যৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠতা আৰু উপস্থিত সদস্যৰ দুই-তৃতীয়াংশৰ সমৰ্থনৰে গৃহীত হ’ব লাগিব। কেতবোৰ বিশেষ অনুচ্ছেদ সংশোধনৰ বাবে অৰ্ধেক ৰাজ্য বিধানসভাৰ অনুমোদনো প্ৰয়োজন। শেষত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ স্বাক্ষৰৰ পিছত সংশোধন কাৰ্যকৰী হয়।
প্ৰশ্ন ১২: সংসদীয় সমিতিৰ প্ৰকাৰ লিখা।
উত্তৰঃ সংসদীয় সমিতি প্ৰধানতঃ দুই প্ৰকাৰৰ — (ক) স্থায়ী সমিতি (Standing Committees): এইবোৰ স্থায়ী আৰু প্ৰতি বছৰে গঠিত হয়; যেনে সাৰ্বজনিক একাউণ্ট সমিতি, প্ৰাক্কলন সমিতি, ৰাজহুৱা উদ্যোগ সমিতি। (খ) অস্থায়ী সমিতি (Ad-hoc Committees): এইবোৰ এক বিশেষ উদ্দেশ্যত গঠিত হয় আৰু কাম শেষ হোৱাৰ পিছত ভঙ্গ হয়; যেনে নিৰ্বাচন সমিতি, যুটীয়া সংসদীয় সমিতি (JPC)। ইয়াৰ উপৰি বিভাগীয়-সংস্পৃষ্ট স্থায়ী সমিতি (DRSC) ১৯৮৩ চনৰ পৰা গঠিত হৈ আহিছে।
প্ৰশ্ন ১৩: অনাস্থা প্ৰস্তাৱ কি?
উত্তৰঃ অনাস্থা প্ৰস্তাৱ (No-confidence Motion) এনে এক প্ৰস্তাৱ যিৰ যোগেদি লোকসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সদস্যই চৰকাৰৰ ওপৰত আস্থা নাইকিয়া বুলি ঘোষণা কৰে। এই প্ৰস্তাৱ গৃহীত হ’লে মন্ত্ৰীপৰিষদ পদত্যাগ কৰিব লগা হয়। সংবিধানত প্ৰত্যক্ষভাৱে অনাস্থা প্ৰস্তাৱৰ উল্লেখ নাই, কিন্তু লোকসভাৰ কাৰ্য পৰিচালনাৰ নিয়মত (Rule 198) ইয়াৰ ব্যৱস্থা আছে। এই প্ৰস্তাৱ কেৱল লোকসভাত উত্থাপন কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ১৪: প্ৰস্তাৱ স্থগিতকৰণ (Adjournment Motion) কি?
উত্তৰঃ প্ৰস্তাৱ স্থগিতকৰণ এনে এক প্ৰস্তাৱ যাৰ যোগেদি জৰুৰী সাৰ্বজনিক গুৰুত্বপূৰ্ণ এক বিষয় আলোচনাৰ বাবে সদনৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যসূচী স্থগিত ৰখা হয়। এইটো অধ্যক্ষৰ অনুমতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু ই চৰকাৰৰ গাফিলতি বা ভুল কাৰ্যৰ ওপৰত গভীৰ অসন্তুষ্টিৰ প্ৰকাশ ঘটায়।
প্ৰশ্ন ১৫: কোৰাম (Quorum) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ কোৰাম হ’ল সদনৰ অধিৱেশন আৰম্ভ কৰিবলৈ আৰু কাৰ্য বৈধভাৱে চলাবলৈ লাগতিয়াল নূন্যতম সদস্য সংখ্যা। ভাৰতীয় সংসদৰ ক্ষেত্ৰত কোৰাম হ’ল মুঠ সদস্যৰ এক-দশমাংশ। লোকসভাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰায় ৫৫ গৰাকী আৰু ৰাজ্যসভাৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰায় ২৫ গৰাকী।
দীঘল প্ৰশ্নোত্তৰ (৬–৮ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় সংসদৰ গঠন আৰু ক্ষমতা বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংসদ ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ সৰ্বোচ্চ আইন প্ৰণয়নকাৰী প্ৰতিষ্ঠান। সংবিধানৰ ৭৯ নং অনুচ্ছেদ অনুসৰি সংসদ তিনিটা অংগৰে গঠিত — ৰাষ্ট্ৰপতি, ৰাজ্যসভা আৰু লোকসভা।
(ক) ৰাজ্যসভা (অনুচ্ছেদ ৮০): উচ্চ সদন। সৰ্বাধিক ২৫০ সদস্য — ২৩৮ ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ পৰা পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত আৰু ১২ গৰাকী সাহিত্য, কলা, বিজ্ঞান, সমাজসেৱাৰ ক্ষেত্ৰৰ বিশিষ্ট ব্যক্তি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে মনোনীত কৰে। কাৰ্যকাল ৬ বছৰ; প্ৰতি দুবছৰৰ অন্তত এক-তৃতীয়াংশ অৱসৰ। ই স্থায়ী সদন। উপৰাষ্ট্ৰপতি পদাধিকাৰী সভাপতি।
(খ) লোকসভা (অনুচ্ছেদ ৮১): নিম্ন সদন। সৰ্বাধিক ৫৫০ সদস্য। সকলো সদস্য প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তিত প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত। কাৰ্যকাল ৫ বছৰ। অধ্যক্ষই সভাপতিত্ব কৰে।
সংসদৰ মুখ্য ক্ষমতা—
- আইন প্ৰণয়ন: সংঘীয় তালিকাৰ ৯৭টা বিষয়, সমৱৰ্তী তালিকাৰ ৪৭টা বিষয় আৰু অৱশিষ্ট ক্ষমতাৰ বিষয়ত আইন প্ৰণয়ন কৰে।
- বিত্তীয় ক্ষমতা: বাজেট অনুমোদন, কৰ আৰোপ, ঋণ গ্ৰহণ — সকলো অৰ্থনৈতিক বিষয়ত চূড়ান্ত ক্ষমতা।
- কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ: প্ৰশ্নকাল, শূন্যকাল, অনাস্থা প্ৰস্তাৱ, কৰ্তন প্ৰস্তাৱ আদিৰ যোগেদি।
- সাংবিধানিক ক্ষমতা: সংবিধান সংশোধন (অনুচ্ছেদ ৩৬৮)।
- নিৰ্বাচকীয় ক্ষমতা: ৰাষ্ট্ৰপতি, উপৰাষ্ট্ৰপতি, লোকসভাৰ অধ্যক্ষ আৰু উপাধ্যক্ষ, ৰাজ্যসভাৰ উপসভাপতিৰ নিৰ্বাচন।
- বিচাৰিক ক্ষমতা: ৰাষ্ট্ৰপতি, উপৰাষ্ট্ৰপতি, উচ্চতম ন্যায়ালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশৰ অভিযোগ।
- আলোচনাত্মক ক্ষমতা: ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়ত বিতৰ্ক আৰু আলোচনা।
প্ৰশ্ন ২: লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভাৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলীৰ তুলনামূলক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা সংসদৰ দুটা সদন। গঠনৰ ক্ষেত্ৰত পৃথক হ’লেও কেতবোৰ ক্ষমতা সমান আৰু কেতবোৰৰ ক্ষেত্ৰত একে সদন অগ্ৰাধিকাৰ পায়।
সমান ক্ষমতা: সাধাৰণ বিধেয়ক প্ৰণয়ন, সংবিধান সংশোধন, ৰাষ্ট্ৰপতি অভিযোগ, ন্যায়াধীশ অভিযোগ, জৰুৰীকালীন ঘোষণাৰ অনুমোদন, ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনত অংশগ্ৰহণ আদি ক্ষেত্ৰত দুয়ো সদনৰ ক্ষমতা সমান।
লোকসভাৰ অধিক ক্ষমতা:
- অৰ্থ বিধেয়ক কেৱল লোকসভাত উত্থাপন কৰিব পাৰি।
- মন্ত্ৰীপৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত যৌথভাৱে দায়বদ্ধ।
- অনাস্থা প্ৰস্তাৱ কেৱল লোকসভাত উত্থাপন কৰিব পাৰি।
- যুটীয়া অধিৱেশনত অধিক সদস্যৰ বাবে লোকসভাৰ ইচ্ছাই প্ৰাধান্য পায়।
- বাজেট অনুমোদন আৰু চাহিদা গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰাথমিক অধিকাৰ।
ৰাজ্যসভাৰ অধিক ক্ষমতা:
- ৰাজ্য তালিকাৰ বিষয়ক ৰাষ্ট্ৰীয় গুৰুত্বৰ ঘোষণা (অনুচ্ছেদ ২৪৯)।
- নতুন সৰ্বভাৰতীয় সেৱা সৃষ্টি (অনুচ্ছেদ ৩১২)।
- উপৰাষ্ট্ৰপতি অপসাৰণৰ প্ৰস্তাৱ কেৱল ৰাজ্যসভাত উত্থাপন।
- লোকসভা ভঙ্গ থকা সময়তো ৰাজ্যসভাই কাৰ্য চলাই থাকে।
সামগ্ৰিকভাৱে দুয়ো সদন সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ ভাৰসাম্য বজায় ৰাখিব পৰাকৈ গঠিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতীয় সংসদে কাৰ্যপালিকাক কেনেদৰে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংসদীয় গণতন্ত্ৰত কাৰ্যপালিকাই বিধানমণ্ডলৰ অংশ আৰু বিধানমণ্ডলৰ ওচৰত দায়বদ্ধ। সংসদে নিম্নলিখিত উপায়ত কাৰ্যপালিকাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে—
- প্ৰশ্নকাল: সদস্যসকলে মন্ত্ৰীক প্ৰশ্ন সুধি স্পষ্টীকৰণ লব পাৰে।
- শূন্যকাল: জৰুৰী বিষয় তৎক্ষণাৎ উত্থাপন।
- অনাস্থা প্ৰস্তাৱ: সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে চৰকাৰ পদচ্যুত কৰাৰ ক্ষমতা।
- নিন্দা প্ৰস্তাৱ: চৰকাৰৰ বিশেষ নীতিৰ বিৰুদ্ধে অসন্তুষ্টি প্ৰকাশ।
- কৰ্তন প্ৰস্তাৱ: বাজেটৰ চাহিদা হ্ৰাস কৰি চৰকাৰক আঘাত হনা।
- স্থগিত প্ৰস্তাৱ: জৰুৰী জনৰ বিষয়ত আলোচনা।
- সংসদীয় সমিতি: মন্ত্ৰাণালয়ৰ বাজেট আৰু কাৰ্যকলাপ পৰীক্ষা।
- বিতৰ্ক: বিধেয়কৰ ওপৰত আলোচনা আৰু সংশোধনী।
- ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ভাষণ: ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ভাষণৰ ওপৰত ধন্যবাদ প্ৰস্তাৱ।
এই হাতিয়াৰসমূহৰ যোগেদি সংসদে কাৰ্যপালিকাৰ স্বেচ্ছাচাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু গণতান্ত্ৰিক জবাবদিহিতা নিশ্চিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: লোকসভাৰ অধ্যক্ষৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ লোকসভাৰ অধ্যক্ষ ভাৰতীয় সংসদৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ পদাধিকাৰী। তেওঁক লোকসভাৰ সদস্যসকলে নিজৰ মাজৰ পৰা নিৰ্বাচিত কৰে। অধ্যক্ষৰ পদ মৰ্যাদাৰ দিশৰ পৰা ভাৰতৰ মন্ত্ৰীপৰিষদৰ সদস্যৰ সমপৰ্যায়ৰ।
ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী—
- সভাপতিত্ব: লোকসভাৰ সকলো অধিৱেশনৰ সভাপতিত্ব।
- শৃংখলা ৰক্ষা: সদনৰ শৃংখলা বজাই ৰখা; প্ৰয়োজনত সদস্যক বহিষ্কাৰ।
- কাৰ্যসূচী নিৰ্ধাৰণ: সদনৰ কাৰ্যসূচী আৰু সময় নিৰ্ধাৰণত সহায়।
- বিতৰ্কৰ অনুমতি: বিতৰ্ক, প্ৰস্তাৱ, সংশোধনীৰ গ্ৰহণযোগ্যতা সিদ্ধান্ত।
- অৰ্থ বিধেয়ক চিনাক্তকৰণ: চূড়ান্ত আৰু অমলযোগ্য সিদ্ধান্ত।
- নিৰ্ণায়ক ভোট: সাধাৰণ ভোট সমান হ’লে নিৰ্ণায়ক ভোট দিয়ে।
- সদস্য পদ বাতিল: দলত্যাগ বিৰোধী আইনৰ অধীনত সিদ্ধান্ত।
- যুটীয়া অধিৱেশন: ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে আহ্বান কৰা যুটীয়া অধিৱেশনত সভাপতিত্ব।
- সমিতি গঠন: সদনৰ সমিতিসমূহ গঠন আৰু পৰিচালনা।
- প্ৰতিনিধিত্ব: বিভিন্ন উপলক্ষত সদনৰ মুখপাত্ৰ হিচাপে কাম কৰে।
অধ্যক্ষ নিৰপেক্ষ আৰু ন্যায়সংগত ব্যৱস্থাৰে দায়িত্ব পালন কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৫: দলত্যাগ বিৰোধী আইনৰ লক্ষ্য, মূল ব্যৱস্থা আৰু সমালোচনা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৬৭ চনৰ পিছত ভাৰতীয় ৰাজনীতিত ‘আয়াৰাম গয়াৰাম’ সংস্কৃতিয়ে চিন্তা সৃষ্টি কৰিছিল — সদস্যসকলে ব্যক্তিগত স্বাৰ্থত বাৰে বাৰে দল সলাইছিল। এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে ১৯৮৫ চনৰ ৫২তম সংবিধান সংশোধনৰ যোগেদি দলত্যাগ বিৰোধী আইন প্ৰৱৰ্তন কৰি ১০ম তফচিল যোগ কৰা হ’ল।
লক্ষ্য: ৰাজনৈতিক স্থিৰতা সুনিশ্চিত কৰা, দলত্যাগ ৰোধ, ৰাজনৈতিক ভ্ৰষ্টাচাৰ হ্ৰাস, দলৰ অনুশাসন বজাই ৰখা।
মূল ব্যৱস্থা:
- সদস্যই স্বেচ্ছাই দলৰ সদস্যপদ ত্যাগ কৰিলে সদস্যপদ বাতিল।
- দলৰ নিৰ্দেশৰ বিৰুদ্ধে ভোট দিলে সদস্যপদ বাতিল।
- স্বতন্ত্ৰভাৱে নিৰ্বাচিত সদস্যই কোনো দলত যোগ দিলে সদস্যপদ বাতিল।
- মনোনীত সদস্যৰ ক্ষেত্ৰত ৬ মাহৰ ভিতৰত দলত যোগ দিব লাগিব।
- ২০০৩ চনৰ ৯১তম সংশোধনে এক-তৃতীয়াংশ বিভাজনক বৈধ গণিকৰণ বাতিল কৰি দুই-তৃতীয়াংশ একত্ৰীকৰণ অনিবাৰ্য কৰিছে।
- অধ্যক্ষৰ সিদ্ধান্ত চূড়ান্ত (যদিও পিছৰ ৰায়ত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে ন্যায়িক পৰ্যালোচনা স্বীকাৰ কৰিছে)।
সমালোচনা: এই আইনে সদস্যৰ চিন্তাৰ স্বাধীনতা হ্ৰাস কৰিছে — সদস্যসকল দলৰ গোলাম হৈ পৰিছে। দলৰ নেতাৰ সিদ্ধান্ত মানি লোৱা ছাৰি কোনো বিকল্প নাই। এই আইনৰ বহু সমালোচনা সত্ত্বেও ই সংসদীয় ব্যৱস্থাত স্থিৰতা আনিবলৈ সক্ষম হৈছে।
লোকসভা বনাম ৰাজ্যসভা: তুলনামূলক বিশ্লেষণ
| বৈশিষ্ট্য | লোকসভা | ৰাজ্যসভা |
|---|---|---|
| সাংবিধানিক অনুচ্ছেদ | ৮১ | ৮০ |
| প্ৰকৃতি | নিম্ন সদন (House of the People) | উচ্চ সদন (Council of States) |
| সৰ্বাধিক সদস্য সংখ্যা | ৫৫০ | ২৫০ |
| বৰ্তমান সদস্য সংখ্যা | ৫৪৫ (৫৪৩ নিৰ্বাচিত) | ২৪৫ |
| নিৰ্বাচন পদ্ধতি | প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰে প্ৰত্যক্ষ | একক হস্তান্তৰযোগ্য ভোটেৰে পৰোক্ষ |
| মনোনীত সদস্য | নাই | ১২ জন (সাহিত্য, কলা, বিজ্ঞান, সমাজসেৱা) |
| প্ৰতিনিধিত্বৰ ভিত্তি | জনসংখ্যা/জনসাধাৰণ | ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চল |
| সদস্যৰ নূন্যতম বয়স | ২৫ বছৰ | ৩০ বছৰ |
| কাৰ্যকাল | ৫ বছৰ | ৬ বছৰ (স্থায়ী সদন) |
| ভঙ্গ কৰা যায়নে | হয় (ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে) | নাই (স্থায়ী) |
| সভাপতি | অধ্যক্ষ (Speaker) | উপৰাষ্ট্ৰপতি (পদাধিকাৰী) |
| অৰ্থ বিধেয়ক উত্থাপন | হয় (একমাত্ৰ অধিকাৰ) | নহয় |
| অৰ্থ বিধেয়ক প্ৰত্যাখ্যান | — | নোৱাৰে; ১৪ দিনৰ ভিতৰত পৰামৰ্শ দিব লাগে |
| অনাস্থা প্ৰস্তাৱ | একমাত্ৰ অধিকাৰ | নাই |
| মন্ত্ৰীপৰিষদৰ দায়িত্ব | হয় (যৌথভাৱে দায়বদ্ধ) | নহয় |
| বিশেষ ক্ষমতা | বিত্তীয় বিষয়, কাৰ্যপালিকা নিয়ন্ত্ৰণ | অনুচ্ছেদ ২৪৯, ৩১২; উপৰাষ্ট্ৰপতি অপসাৰণ |
| কোৰাম | মুঠ সদস্যৰ ১/১০ (৫৫ জন) | মুঠ সদস্যৰ ১/১০ (২৫ জন) |
মুখ্য শব্দ (Key Terms)
| শব্দ | সংজ্ঞা |
|---|---|
| সংসদ (Parliament) | ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ আইন প্ৰণয়নকাৰী প্ৰতিষ্ঠান — ৰাষ্ট্ৰপতি, ৰাজ্যসভা আৰু লোকসভাৰে গঠিত। |
| লোকসভা | সংসদৰ নিম্ন সদন; প্ৰত্যক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত; অনুচ্ছেদ ৮১। |
| ৰাজ্যসভা | সংসদৰ উচ্চ সদন; পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত স্থায়ী সদন; অনুচ্ছেদ ৮০। |
| দ্বিকক্ষীয়তা (Bicameralism) | দুটা সদনেৰে গঠিত বিধানমণ্ডল ব্যৱস্থা। |
| অৰ্থ বিধেয়ক (Money Bill) | অনুচ্ছেদ ১১০ অনুসৰি কৰ, ঋণ আৰু সঞ্চিত নিধিৰ লগত সম্পৰ্কিত বিধেয়ক। |
| সাধাৰণ বিধেয়ক | অৰ্থ-সম্পৰ্কীয় বাহিৰৰ বিষয়ৰ বিধেয়ক যিকোনো সদনত উত্থাপনযোগ্য। |
| সংবিধান সংশোধন বিধেয়ক | অনুচ্ছেদ ৩৬৮ অনুসৰি দুই-তৃতীয়াংশ সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰে গৃহীত হোৱা বিধেয়ক। |
| প্ৰশ্নকাল (Question Hour) | সংসদৰ অধিৱেশনৰ প্ৰথম এক ঘণ্টা য’ত মন্ত্ৰীক প্ৰশ্ন সুধা হয়। |
| শূন্যকাল (Zero Hour) | প্ৰশ্নকালৰ পিছৰ সময় (১২ বজা) য’ত পূৰ্ব নোটিচ অবিহনে বিষয় উত্থাপন হয়। |
| অনাস্থা প্ৰস্তাৱ | চৰকাৰৰ ওপৰত আস্থা নোহোৱা প্ৰস্তাৱ যিৰ গৃহীতিত মন্ত্ৰীপৰিষদ পদত্যাগ কৰে। |
| যুটীয়া অধিৱেশন | অনুচ্ছেদ ১০৮ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে আহ্বান কৰা দুয়ো সদনৰ যুটীয়া বৈঠক। |
| কোৰাম (Quorum) | সদনৰ অধিৱেশন বৈধ হোৱাৰ বাবে নূন্যতম সদস্য সংখ্যা। |
| সংসদীয় সমিতি | সংসদৰ কাৰ্যত সহায় কৰা বিশেষজ্ঞ সদস্যৰ সমিতি — স্থায়ী আৰু অস্থায়ী। |
| দলত্যাগ বিৰোধী আইন | ১৯৮৫ চনৰ ৫২তম সংশোধনে যোগ কৰা ১০ম তফচিল — দল সলোৱা সদস্যৰ সদস্যপদ বাতিল। |
| অধ্যক্ষ (Speaker) | লোকসভাৰ সভাপতি; নিৰপেক্ষ আৰু চূড়ান্ত ক্ষমতাৰে সদন পৰিচালক। |
| বিধান পৰিষদ | ৰাজ্য বিধানমণ্ডলৰ উচ্চ সদন। |
| বিধানসভা | ৰাজ্য বিধানমণ্ডলৰ নিম্ন সদন। |
| একক হস্তান্তৰযোগ্য ভোট | সমানুপাতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ পদ্ধতি যিৰে ৰাজ্যসভাৰ সদস্য নিৰ্বাচিত হয়। |
| ১০ম তফচিল | সংবিধানৰ যি অংশত দলত্যাগ বিৰোধী বিধান আছে। |
| ASSEB | Assam State School Education Board — অসম ৰাজ্যৰ পাঠ্যক্ৰম পৰিচালনাকাৰী সংস্থা। |