কাৰ্যপালিকা (Executive) — Class 11 Political Science Chapter 4
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ASSEB (অসম ৰাজ্যিক বিদ্যালয় শিক্ষা পৰিষদ)-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান (Political Science) কিতাপৰ চতুৰ্থ অধ্যায় কাৰ্যপালিকা (Executive)-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ ইয়াত পৰিৱেশন কৰা হৈছে। এই অধ্যায়টোত কাৰ্যপালিকাৰ ধাৰণা, প্ৰকাৰ, সংসদীয় আৰু ৰাষ্ট্ৰপতিশাসিত কাৰ্যপালিকাৰ পাৰ্থক্য, ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি, উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি, প্ৰধানমন্ত্ৰী, মন্ত্ৰীপৰিষদ, কেবিনেট, ৰাজ্যিক কাৰ্যপালিকা আৰু স্থায়ী কাৰ্যপালিকা বা অসামৰিক সেৱা আদিৰ বিষয়ে বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিৰ বাবে অতি উপযোগী এই সম্পদটো তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক বুজাবুজি আৰু চিন্তা-চৰ্চা শক্তিশালী কৰাত সহায় কৰিব।
সাৰাংশ
কাৰ্যপালিকাৰ অৰ্থ আৰু গুৰুত্ব: চৰকাৰৰ এই অংগটোৱে আইনসভাই প্ৰণয়ন কৰা আইন আৰু নীতি-নিয়মসমূহৰ বাস্তৱ ৰূপায়ণৰ দায়িত্ব বহন কৰে। কাৰ্যপালিকা হৈছে চৰকাৰৰ সেই অংগ যাৰ ওপৰত প্ৰশাসন পৰিচালনা, আইনৰ ৰূপায়ণ, ৰাষ্ট্ৰৰ অভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক নিৰাপত্তা ৰক্ষা, ৰাজহুৱা সেৱা প্ৰদান, আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ দৈনন্দিন পৰিচালনাৰ গুৰু দায়িত্ব ন্যস্ত আছে। কাৰ্যপালিকা মুখ্যতঃ দুই ভাগত বিভক্ত — ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকা (যিসকলৰ নিৰ্বাচনত আহে আৰু সাংবিধানিক কাৰ্যকালৰ বাবে দায়িত্ব বহন কৰে) আৰু অ-ৰাজনৈতিক বা স্থায়ী কাৰ্যপালিকা (যিসকলক অসামৰিক সেৱা বা ব্যুৰোক্ৰেচী বুলি কোৱা হয়)।
সংসদীয় বনাম ৰাষ্ট্ৰপতিশাসিত কাৰ্যপালিকা: বিশ্বত প্ৰধানতঃ দুই ধৰণৰ কাৰ্যপালিকা ব্যৱস্থা চলি আছে। সংসদীয় ব্যৱস্থাত (যেনে ভাৰত, ব্ৰিটেইন, কানাডা, জাপান) ৰাষ্ট্ৰৰ মুৰব্বী (নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা) আৰু চৰকাৰৰ মুৰব্বী (প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকা) ভিন্ন ব্যক্তি; প্ৰধানমন্ত্ৰী আৰু তেওঁৰ মন্ত্ৰীপৰিষদ আইনসভাৰ ওচৰত যৌথভাৱে দায়বদ্ধ। ৰাষ্ট্ৰপতিশাসিত ব্যৱস্থাত (যেনে আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, ব্ৰাজিল) ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নামমাত্ৰ আৰু প্ৰকৃত — দুয়োটা ভূমিকা পালন কৰে আৰু আইনসভাৰ ওচৰত সিধাসিধি দায়বদ্ধ নহয়; ক্ষমতা বিভাজনৰ নীতি ইয়াত কঠোৰভাৱে প্ৰযোজ্য।
ভাৰতৰ সংসদীয় কাৰ্যপালিকা — ৰাষ্ট্ৰপতি: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৫২ পৰা ৬২ অনুচ্ছেদে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পদ-অধিকাৰ সম্পৰ্কে বিধান দিছে। ৫৩ অনুচ্ছেদ অনুযায়ী সংঘৰ কাৰ্যনিৰ্বাহী ক্ষমতা ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওপৰত ন্যস্ত। ৰাষ্ট্ৰপতি ৰাষ্ট্ৰৰ মুৰব্বী আৰু সাংবিধানিকভাৱে নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা — সংসদ আৰু ৰাজ্য বিধানসভাৰ নিৰ্বাচিত সদস্যসকলে গঠন কৰা ইলেক্টৰ্ৰেল কলেজে একক হস্তান্তৰযোগ্য ভোট পদ্ধতিৰে পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচন কৰে। ৰাষ্ট্ৰপতিৰ কাৰ্যকাল পাঁচ বছৰ। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে আইনসংক্ৰান্ত (অধ্যাদেশ, বিধেয়কৰ অনুমোদন, সংসদ আহ্বান), কাৰ্যনিৰ্বাহী (প্ৰধানমন্ত্ৰী, মন্ত্ৰী, ৰাজ্যপাল, বিচাৰপতি নিযুক্তি), বিচাৰ-সম্বন্ধীয় (ক্ষমাদান, ৭২ অনুচ্ছেদ), সামৰিক (ত্ৰিবাহিনীৰ সৰ্বাধিনায়ক) আৰু জৰুৰীকালীন (৩৫২, ৩৫৬, ৩৬০ অনুচ্ছেদ) ক্ষমতাৰ অধিকাৰী।
উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি, প্ৰধানমন্ত্ৰী, মন্ত্ৰীপৰিষদ আৰু কেবিনেট: উপ-ৰাষ্ট্ৰপতিক সংসদৰ দুয়োখন সদনৰ যৌথ সদস্যসকলে নিৰ্বাচন কৰে; কাৰ্যকাল পাঁচ বছৰ; ৰাজ্যসভাৰ পদাধিকাৰ-বলে সভাপতিৰ দায়িত্ব বহন কৰে। প্ৰধানমন্ত্ৰী ভাৰতীয় শাসন ব্যৱস্থাৰ প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকাৰ মূল কেন্দ্ৰ — লোকসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতাপ্ৰাপ্ত দল বা মৈত্ৰীজোটৰ নেতাজনক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে প্ৰধানমন্ত্ৰীৰূপে নিযুক্তি দিয়ে। মন্ত্ৰীপৰিষদ তিনিটা স্তৰত গঠিত — কেবিনেট মন্ত্ৰী, ৰাজ্যিক মন্ত্ৰী আৰু উপমন্ত্ৰী। কেবিনেট হৈছে মন্ত্ৰীপৰিষদৰ অন্তৰ্গত উচ্চস্তৰীয় ক্ষমতাশালী মন্ত্ৰীসকলৰ সমষ্টি যিয়ে নীতি নিৰ্ধাৰণৰ আভ্যন্তৰীণ কেন্দ্ৰৰূপে কাম কৰে। মন্ত্ৰীপৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত যৌথভাৱে দায়বদ্ধ (অনুচ্ছেদ ৭৫(৩))।
ৰাজ্যিক কাৰ্যপালিকা — ৰাজ্যপাল আৰু মুখ্যমন্ত্ৰী: ৰাজ্যিক স্তৰত ৰাজ্যপাল হৈছে ৰাজ্যৰ সাংবিধানিক মুৰব্বী, যাক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে পাঁচ বছৰৰ বাবে নিযুক্তি দিয়ে। মুখ্যমন্ত্ৰী হৈছে ৰাজ্যিক কাৰ্যপালিকাৰ প্ৰকৃত মুৰব্বী যিজনক বিধানসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ দলৰ পৰা ৰাজ্যপালে নিযুক্তি দিয়ে। মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু তেওঁৰ মন্ত্ৰীপৰিষদ বিধানসভাৰ ওচৰত যৌথভাৱে দায়বদ্ধ। কেন্দ্ৰীয় স্তৰৰ আৰ্হিতে ৰাজ্যিক কাৰ্যপালিকাও সংসদীয় আৰ্হিৰ।
স্থায়ী কাৰ্যপালিকা / অসামৰিক সেৱা: ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকাৰ অধীনত প্ৰশাসনিক যন্ত্ৰটো চলোৱাৰ দায়িত্ব বহন কৰে অসামৰিক সেৱক বা স্থায়ী কাৰ্যপালিকাই। ভাৰতত উমৈহতীয়া লোকসেৱা আয়োগ (UPSC)-এ অখিল ভাৰতীয় সেৱা (IAS, IPS, IFoS), কেন্দ্ৰীয় সেৱা (IRS, IFS) আৰু ৰাজ্যিক সেৱাৰ বাবে নিৰ্বাচন কৰে। অসামৰিক সেৱকসকল নিৰপেক্ষ আৰু পেছাদাৰী, যিয়ে চৰকাৰ সলনি হ’লেও স্থায়ীভাৱে প্ৰশাসনিক ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰে; ৩১১ অনুচ্ছেদে তেওঁলোকৰ চাকৰিৰ নিৰাপত্তা সুনিশ্চিত কৰিছে।
Summary (English)
This ASSEB Class 11 Political Science Chapter 4 explains the Executive, the organ of government that implements laws and runs daily administration. It compares parliamentary (India, UK) and presidential (USA) executives, examines the Indian President (Articles 52-62), Vice-President, Prime Minister, Council of Ministers and Cabinet, the State executive (Governor, Chief Minister), and the permanent executive or civil services that ensure administrative continuity.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। সংসদীয় কাৰ্যপালিকাৰ অৰ্থ কি? ভাৰতে কিয় সংসদীয় কাৰ্যপালিকা গ্ৰহণ কৰিলে?
উত্তৰঃ সংসদীয় কাৰ্যপালিকা মানে এনে এক কাৰ্যপালিকা যিয়ে আইনসভাৰ সংখ্যাগৰিষ্ঠ সমৰ্থনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু আইনসভাৰ ওচৰত যৌথভাৱে দায়বদ্ধ। ইয়াত ৰাষ্ট্ৰৰ মুৰব্বী (ৰাষ্ট্ৰপতি/ৰজা) আৰু চৰকাৰৰ মুৰব্বী (প্ৰধানমন্ত্ৰী) পৃথক পৃথক ব্যক্তি। ভাৰতে এই ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল — (ক) ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ত ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক নেতাসকল ইতিমধ্যে সংসদীয় ব্যৱস্থাৰ লগত পৰিচিত আছিল; (খ) ই বিভিন্নতাৰে ভৰা ভাৰতৰ বহুমাত্ৰিক সমাজৰ বিভিন্ন স্বাৰ্থক প্ৰতিনিধিত্ব কৰিবলৈ আৰু সমন্বয় ৰক্ষা কৰিবলৈ উপযোগী; (গ) ই আইনসভা আৰু কাৰ্যপালিকাৰ মাজত সহযোগিতা সুনিশ্চিত কৰে আৰু চৰকাৰক জনতাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ ৰাখে; (ঘ) সংবিধান প্ৰণেতা সকলে ক্ষমতা বিভাজনতকৈ সম্প্ৰসাৰিত দায়বদ্ধতাত গুৰুত্ব দিছিল।
প্ৰশ্ন ২। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি হৈছে নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা — তেওঁ মন্ত্ৰীপৰিষদৰ পৰামৰ্শ অনুসৰি কাৰ্য কৰে আৰু প্ৰকৃত ক্ষমতা প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ হাতত থাকে। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিক ইলেক্টৰ্ৰেল কলেজে পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচন কৰে। আনহাতে আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতি হৈছে প্ৰকৃত আৰু নামমাত্ৰ — দুয়োটা কাৰ্যপালিকা; তেওঁক প্ৰত্যক্ষভাৱে জনতাৰ ভোটেৰে (ইলেক্টৰৰ মাধ্যমেৰে) চাৰি বছৰৰ বাবে নিৰ্বাচন কৰা হয়। আমেৰিকাৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে কেবিনেট গঠন কৰে যিটো তেওঁৰ ওচৰত দায়বদ্ধ; ভাৰতত মন্ত্ৰীপৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ। আমেৰিকাত ক্ষমতা বিভাজন কঠোৰ; ভাৰতত আইনসভা-কাৰ্যপালিকাৰ মাজত সংযোগ আছে।
প্ৰশ্ন ৩। মন্ত্ৰীপৰিষদৰ পৰামৰ্শ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওপৰত বাধ্যতামূলক হোৱাৰ কাৰণ লিখা (১০০টা শব্দৰ ভিতৰত)।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ৭৪(১) অনুযায়ী ৰাষ্ট্ৰপতিক সহায় আৰু পৰামৰ্শ দিবলৈ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ নেতৃত্বত এখন মন্ত্ৰীপৰিষদ থাকিব আৰু ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে সেই পৰামৰ্শ অনুসৰি কাৰ্য কৰিব। ৪২ সংখ্যক সংশোধন (১৯৭৬)-এ এই বিধানক বাধ্যতামূলক কৰিলে। ৪৪ সংখ্যক সংশোধন (১৯৭৮)-এ ৰাষ্ট্ৰপতিক এবাৰৰ বাবে পৰামৰ্শ পুনৰ বিবেচনাৰ অনুৰোধ জনোৱাৰ ক্ষমতা দিলে; কিন্তু পুনৰ বিবেচিত পৰামৰ্শ মানিবলৈ বাধ্য। কাৰণ ভাৰত সংসদীয় গণতন্ত্ৰ যিয়ে জনতাৰ ইচ্ছাৰ প্ৰতিফলন ঘটোৱা নিৰ্বাচিত মন্ত্ৰীপৰিষদ-প্ৰধানমন্ত্ৰীক প্ৰকৃত ক্ষমতা দিছে; নিৰ্বাচিত নোহোৱা ৰাষ্ট্ৰপতিৰ স্বাধীন বিচাৰ ভাৰতীয় গণতান্ত্ৰিক আৰ্হিৰ পৰিপন্থী হ’ব।
প্ৰশ্ন ৪। সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থাত কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত আইনসভাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ সংসদীয় শাসন ব্যৱস্থাত কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত আইনসভাৰ নিয়ন্ত্ৰণ অপৰিহাৰ্য কাৰণ — (ক) চৰকাৰক জনতাৰ আশা-আকাংক্ষা আৰু প্ৰয়োজনৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ ৰাখিবলৈ; (খ) ক্ষমতাৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰিবলৈ; (গ) আইনৰ শাসন আৰু গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধ ৰক্ষা কৰিবলৈ; (ঘ) চৰকাৰৰ নীতি-নিৰ্ধাৰণ আৰু কাৰ্যৰ স্বচ্ছতা সুনিশ্চিত কৰিবলৈ; (ঙ) সংখ্যালঘু আৰু বিৰোধী পক্ষৰ মতামতক প্ৰাধান্য দিবলৈ। আইনসভাই প্ৰশ্ন-উত্তৰ অধিৱেশন, মুলতবী প্ৰস্তাৱ, অনাস্থা প্ৰস্তাৱ, বাজেট অনুমোদন, কমিটি ব্যৱস্থা আৰু বিতৰ্কৰ মাধ্যমেৰে কাৰ্যপালিকাৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰে।
প্ৰশ্ন ৫। ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপৰ পৰা প্ৰশাসন যন্ত্ৰক ৰক্ষা কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অসামৰিক সেৱক বা স্থায়ী কাৰ্যপালিকাক ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপৰ পৰা ৰক্ষা কৰাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল — (ক) প্ৰশাসনিক নিৰপেক্ষতা আৰু পেছাদাৰীত্ব ৰক্ষা; (খ) দীৰ্ঘস্থায়ী নীতি ৰূপায়ণৰ ধাৰাবাহিকতা সুনিশ্চিত; (গ) চৰকাৰ সলনি হ’লেও প্ৰশাসনিক স্থায়িত্ব বজাই ৰখা; (ঘ) আইনৰ শাসন আৰু সততা ৰক্ষা; (ঙ) দক্ষতা আৰু যোগ্যতাৰ ভিত্তিত পদোন্নতি সুনিশ্চিত কৰা। ৩১১ অনুচ্ছেদে অসামৰিক সেৱকসকলৰ চাকৰিৰ নিৰাপত্তা প্ৰদান কৰিছে; UPSC-ৰ মাধ্যমেৰে নিৰ্বাচন স্বচ্ছ আৰু মেধা-ভিত্তিক। স্বায়ত্তশাসিত সংস্থা (ৰিজাৰ্ভ বেংক, নিৰ্বাচন আয়োগ আদি) প্ৰতিষ্ঠা কৰি বিশেষ ক্ষেত্ৰক ৰাজনৈতিক চাপৰ পৰা মুক্ত কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৬। প্ৰধানমন্ত্ৰীক “সমানসকলৰ মাজত প্ৰথম” বুলিয়েই কোৱা যায় নেকি? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ পৰম্পৰাগতভাৱে প্ৰধানমন্ত্ৰীক ব্ৰিটিছ সংসদীয় আৰ্হিত “সমানসকলৰ মাজত প্ৰথম (Primus inter pares)” বুলি কোৱা হৈছিল কাৰণ তেওঁ মন্ত্ৰীপৰিষদৰ এজন সদস্য মাত্ৰ। কিন্তু আধুনিক যুগত প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ ক্ষমতা বহুগুণে বৃদ্ধি পাইছে — তেওঁ মন্ত্ৰীপৰিষদ গঠন আৰু বিলুপ্তি, দপ্তৰ বিতৰণ, কেবিনেট সভা পৰিচালনা, লোকসভা বিলুপ্তিৰ পৰামৰ্শদান, প্ৰশাসন তত্বাৱধান, বিদেশ নীতি প্ৰণয়ন আদিৰ ক্ষমতা ৰাখে। এতেকে আজিৰ যুগত প্ৰধানমন্ত্ৰী মন্ত্ৰীপৰিষদৰ “জন্ম, মৃত্যু আৰু জীৱনৰ কেন্দ্ৰস্বৰূপ” বা “সূৰ্যৰ চাৰিওফালে গ্ৰহৰ দৰে আৱৰ্তন কৰা মন্ত্ৰীপৰিষদৰ সূৰ্য”। প্ৰধানমন্ত্ৰীক “সমানসকলৰ মাজত প্ৰথম”-তকৈ বহুত বেছি ক্ষমতাশালী মুৰব্বী বুলি কোৱাটোৱেই অধিক যথাৰ্থ।
প্ৰশ্ন ৭। মন্ত্ৰীপৰিষদৰ যৌথ দায়িত্বশীলতা কাক বোলে?
উত্তৰঃ যৌথ দায়িত্বশীলতা মানে সমগ্ৰ মন্ত্ৰীপৰিষদে এক ইউনিট হিচাপে লোকসভাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ — অনুচ্ছেদ ৭৫(৩)। কেবিনেটত গৃহীত যিকোনো সিদ্ধান্ত সমগ্ৰ মন্ত্ৰীপৰিষদৰ সিদ্ধান্ত হিচাপে গণ্য হয়; কোনো মন্ত্ৰীয়ে সাৰ্বজনিকভাৱে কেবিনেটৰ সিদ্ধান্তৰ বিৰুদ্ধে মত প্ৰকাশ কৰিব নোৱাৰে; দ্বিমত পোষণকাৰী মন্ত্ৰীয়ে পদত্যাগ কৰিব লাগিব। লোকসভাত অনাস্থা প্ৰস্তাৱ পাছ হ’লে সমগ্ৰ মন্ত্ৰীপৰিষদে পদত্যাগ কৰিব লাগিব — এজন বা দুজনে নহয়। প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ পদত্যাগ অৰ্থ গোটেই মন্ত্ৰীপৰিষদৰ পদত্যাগ।
প্ৰশ্ন ৮। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ মুখ্য ক্ষমতাসমূহ চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ক্ষমতা পাঁচটা ভাগত বিভক্ত —
- কাৰ্যনিৰ্বাহী ক্ষমতাঃ প্ৰধানমন্ত্ৰী, মন্ত্ৰী, ৰাজ্যপাল, সৰ্বোচ্চ আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ বিচাৰপতি, ভাৰতৰ মহালেখাকাৰ, নিৰ্বাচন আয়োগ, ইউপিএছচি আদিৰ নিযুক্তিদান।
- আইনসংক্ৰান্ত ক্ষমতাঃ সংসদ আহ্বান, স্থগিতকৰণ, লোকসভা বিলুপ্তি; বিধেয়কৰ অনুমোদন; অধ্যাদেশ জাৰি (অনুচ্ছেদ ১২৩); সংসদলৈ বাণী প্ৰেৰণ।
- বিচাৰ-সম্বন্ধীয় ক্ষমতাঃ অনুচ্ছেদ ৭২ অনুযায়ী মৃত্যুদণ্ড সহ যিকোনো শাস্তিৰ পৰা ক্ষমা, বিৰাম, লঘুকৰণৰ ক্ষমতা।
- সামৰিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাঃ ত্ৰিবাহিনীৰ সৰ্বাধিনায়ক; যুদ্ধ ঘোষণা আৰু শান্তি স্থাপন; বিদেশী ৰাজদূত গ্ৰহণ আৰু ভাৰতীয় ৰাজদূত নিযুক্তি।
- জৰুৰীকালীন ক্ষমতাঃ অনুচ্ছেদ ৩৫২ (জাতীয় জৰুৰীকাল), ৩৫৬ (ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন), ৩৬০ (বিত্তীয় জৰুৰীকাল)।
সকলো ক্ষমতা মন্ত্ৰীপৰিষদৰ পৰামৰ্শ অনুযায়ী প্ৰয়োগ কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৯। ৰাষ্ট্ৰপতিৰ স্ব-বিচাৰ ক্ষমতা (Discretionary Powers) কাক বোলে?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ স্ব-বিচাৰ ক্ষমতা মানে সেই বিৰল পৰিস্থিতিসমূহত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিজৰ বিচাৰ মতে কাৰ্য কৰিব পৰা ক্ষমতা যেতিয়া স্পষ্ট পৰামৰ্শ পোৱা নাযায়। এনে পৰিস্থিতিসমূহ হ’ল — (ক) ত্ৰিশংকু লোকসভাত প্ৰধানমন্ত্ৰী নিযুক্তি (যেতিয়া কোনো দলৰ স্পষ্ট সংখ্যাগৰিষ্ঠতা নাই); (খ) মন্ত্ৰীপৰিষদৰ পৰামৰ্শ পুনৰ বিবেচনাৰ অনুৰোধ (১৯৭৮ৰ ৪৪ সংখ্যক সংশোধন); (গ) “Pocket Veto” — বিধেয়কৰ ওপৰত অনিৰ্দিষ্ট সময়লৈ স্থগিত ৰখা (যেনে ১৯৮৬ত গ্যানি জেইল সিঙে ভাৰতীয় ডাক বিধেয়কত প্ৰয়োগ কৰিছিল); (ঘ) সংখ্যাগৰিষ্ঠতা হেৰুৱা চৰকাৰক বৰ্খাস্ত কৰা; (ঙ) বিদেশ-নীতি বা গুৰুতৰ ৰাজনৈতিক সংকটৰ সময়ত পৰামৰ্শ আগবঢ়োৱা।
প্ৰশ্ন ১০। ৰাজ্যপালৰ পদ-অধিকাৰ আৰু ক্ষমতা সম্পৰ্কে চমু আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাজ্যপাল হৈছে ৰাজ্যৰ সাংবিধানিক মুৰব্বী। তেওঁক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে পাঁচ বছৰৰ বাবে নিযুক্তি দিয়ে; কিন্তু তেওঁ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ইচ্ছালৈকে পদত আছে। যোগ্যতা — ভাৰতীয় নাগৰিক, ৩৫ বছৰৰ ওপৰত বয়স, সাংসদ-বিধায়ক বা লাভজনক পদত নাথাকিব। ক্ষমতাসমূহ — ৰাজ্যৰ কাৰ্যনিৰ্বাহী, আইনসংক্ৰান্ত, বিচাৰ-সম্বন্ধীয় আৰু আৰ্থিক ক্ষমতা; মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰী নিযুক্তি; বিধানসভাৰ অধিৱেশন আহ্বান-স্থগিতকৰণ-বিলুপ্তি; বিধেয়কৰ অনুমোদন বা ৰাষ্ট্ৰপতিৰ বিবেচনালৈ প্ৰেৰণ। সংবিধানৰ ৩৫৬ অনুচ্ছেদৰ অধীনত ৰাজ্যৰ পৰিস্থিতিৰ প্ৰতিবেদন ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওচৰত দাখিল কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১১। ভাৰতৰ অসামৰিক সেৱাৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ অসামৰিক সেৱাই (Civil Services) সংসদীয় গণতন্ত্ৰৰ মেৰুদণ্ডস্বৰূপ। ইয়াৰ গুৰুত্ব — (ক) চৰকাৰৰ নীতি-আঁচনিসমূহ গাঁৱে-নগৰে ৰূপায়ণ কৰে; (খ) প্ৰশাসনিক ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা; (গ) ৰাজনৈতিক কাৰ্যপালিকাক বিশেষজ্ঞ পৰামৰ্শদান; (ঘ) ৰাজহ সংগ্ৰহ, বিধি-শৃংখলা, সামাজিক কল্যাণ আদিৰ দায়িত্ব; (ঙ) আইনৰ শাসন সুনিশ্চিত কৰা। UPSC-এ অখিল ভাৰতীয় সেৱা (IAS, IPS, ভাৰতীয় বনসেৱা), কেন্দ্ৰীয় সেৱা (ৰাজহ, বিদেশ, ৰে’, ডাক আদি) আৰু ৰাজ্যিক সেৱাৰ বাবে নিৰ্বাচন কৰে। অখিল ভাৰতীয় সেৱাৰ অধিকাৰীসকলে ৰাজ্য আৰু কেন্দ্ৰ — দুই স্তৰতে কাম কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ১২। কেবিনেট আৰু মন্ত্ৰীপৰিষদৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ মন্ত্ৰীপৰিষদ হৈছে এক বিস্তৃত ধাৰণা যিয়ে কেবিনেট মন্ত্ৰী, ৰাজ্যিক মন্ত্ৰী আৰু উপমন্ত্ৰীক অন্তৰ্ভুক্ত কৰে; ইয়াৰ সদস্য সংখ্যা সাধাৰণতে ৬০-৭০ৰ মাজত। কেবিনেট হৈছে মন্ত্ৰীপৰিষদৰ অন্তৰ্গত উচ্চ স্তৰীয় ক্ষমতাশালী মন্ত্ৰীসকলৰ সমষ্টি — সাধাৰণতে ১৫-২৫ জন। কেবিনেট সভা প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ অধ্যক্ষতাত নিয়মীয়াকৈ অনুষ্ঠিত হয় আৰু সেইখনেই প্ৰকৃত নীতি-নিৰ্ধাৰক সংস্থা। সমগ্ৰ মন্ত্ৰীপৰিষদ একেবাৰে নাবহে; কেবিনেটৰ সিদ্ধান্ত মন্ত্ৰীপৰিষদৰ সিদ্ধান্ত হিচাপে গণ্য হয়।
প্ৰশ্ন ১৩। উপ-ৰাষ্ট্ৰপতিৰ পদ আৰু কাৰ্যাৱলী চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি ভাৰতৰ দ্বিতীয় সৰ্বোচ্চ পদ। সংসদৰ দুয়োখন সদনৰ সদস্যসকলে যৌথভাৱে পৰোক্ষ ভোটৰে নিৰ্বাচন কৰে; কাৰ্যকাল পাঁচ বছৰ। যোগ্যতা — ভাৰতীয় নাগৰিক, ৩৫ বছৰৰ ওপৰৰ, ৰাজ্যসভাৰ সদস্যৰূপে নিৰ্বাচিত হ’বলৈ যোগ্য। কাৰ্যাৱলী — পদাধিকাৰৰ বলে ৰাজ্যসভাৰ সভাপতিৰূপে কাৰ্য নিৰ্বাহ; ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অনুপস্থিতি, অসুস্থতা, মৃত্যু বা পদত্যাগৰ সময়ত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ দায়িত্ব বহন কৰে (সৰ্বাধিক ছমাহ)। প্ৰথম উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি ছাৰ্বপল্লী ৰাধাকৃষ্ণণ আছিল।
প্ৰশ্ন ১৪। প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ মুখ্য ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলী লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ মুখ্য ক্ষমতা আৰু কাৰ্যাৱলীসমূহ —
- মন্ত্ৰীপৰিষদ গঠন — মন্ত্ৰী মনোনয়ন আৰু বৰ্খাস্তকৰণ;
- মন্ত্ৰীসকলৰ মাজত দপ্তৰ বিতৰণ আৰু সাল-সলনি;
- কেবিনেট সভা আহ্বান, সভাপতিত্ব আৰু আলোচনা পৰিচালনা;
- মন্ত্ৰীসকলৰ কাৰ্যৰ সমন্বয় আৰু তত্বাৱধান;
- ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু মন্ত্ৰীপৰিষদৰ মাজৰ মাধ্যমিকৰ ভূমিকা — অনুচ্ছেদ ৭৮;
- সংসদৰ মুখপাত্ৰ আৰু চৰকাৰৰ নেতা;
- প্ৰশাসনিক যন্ত্ৰৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ নিযুক্তিৰ পৰামৰ্শ;
- বিদেশনীতি প্ৰণয়ন আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সম্বন্ধৰ দিশনিৰ্দেশনা;
- লোকসভা বিলুপ্তিৰ পৰামৰ্শদান;
- জনতা আৰু গণমাধ্যমৰ ওচৰত চৰকাৰৰ মুখপাত্ৰ।
প্ৰশ্ন ১৫। মুখ্যমন্ত্ৰীৰ পদ-অধিকাৰ আৰু ক্ষমতা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মুখ্যমন্ত্ৰী হৈছে ৰাজ্যিক স্তৰৰ প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকাৰ মুৰব্বী। বিধানসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠ দলৰ নেতাজনক ৰাজ্যপালে মুখ্যমন্ত্ৰীৰূপে নিযুক্তি দিয়ে। ক্ষমতা — ৰাজ্যিক মন্ত্ৰীপৰিষদ গঠন আৰু পৰিচালনা; দপ্তৰ বিতৰণ; কেবিনেট সভা পৰিচালনা; ৰাজ্যৰ প্ৰশাসনিক যন্ত্ৰৰ তত্বাৱধান; ৰাজ্যপাল আৰু মন্ত্ৰীপৰিষদৰ মাজৰ সংযোগ; বিধানসভাৰ মুখপাত্ৰ; ৰাজ্যৰ উন্নয়ন আঁচনি প্ৰণয়ন। মুখ্যমন্ত্ৰী বিধানসভাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ আৰু অনাস্থা প্ৰস্তাৱত পৰাজিত হ’লে পদত্যাগ কৰিব লাগিব।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নাৱলী
বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ)
১। ভাৰতত কোন ধৰণৰ চৰকাৰ ব্যৱস্থা আছে?
(ক) ৰাষ্ট্ৰপতিশাসিত (খ) সংসদীয় (গ) সাম্যবাদী (ঘ) সাম্ৰাজ্যিক
উত্তৰঃ (খ) সংসদীয়।
২। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ কাৰ্যকাল কিমান বছৰ?
(ক) চাৰি (খ) পাঁচ (গ) ছয় (ঘ) সাত
উত্তৰঃ (খ) পাঁচ।
৩। ভাৰতৰ প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰী কোন আছিল?
(ক) ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ (খ) ছৰ্দাৰ পেটেল (গ) জৱাহৰলাল নেহৰু (ঘ) ইন্দিৰা গান্ধী
উত্তৰঃ (গ) জৱাহৰলাল নেহৰু।
৪। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি সম্পৰ্কে বিধানসমূহ সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদসমূহত আছে?
(ক) ৪০-৫০ (খ) ৫২-৬২ (গ) ৭০-৮০ (ঘ) ৮৫-৯৫
উত্তৰঃ (খ) ৫২-৬২।
৫। ভাৰতৰ প্ৰথম মহিলা ৰাষ্ট্ৰপতি কোন আছিল?
(ক) ইন্দিৰা গান্ধী (খ) সোনিয়া গান্ধী (গ) প্ৰতিভা পাটিল (ঘ) দ্ৰৌপদী মুৰ্মু
উত্তৰঃ (গ) প্ৰতিভা পাটিল।
৬। উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি কোনে নিৰ্বাচিত কৰে?
(ক) সংসদৰ সদস্যসকলে (খ) লোকসভাৰ সদস্যই (গ) ৰাজ্যিক বিধানসভাৰ সদস্যই (ঘ) প্ৰত্যক্ষ ভোটেৰে জনতাই
উত্তৰঃ (ক) সংসদৰ দুয়োখন সদনৰ সদস্যসকলে।
৭। ৰাজ্যপালক কোনে নিযুক্তি দিয়ে?
(ক) প্ৰধানমন্ত্ৰী (খ) ৰাষ্ট্ৰপতি (গ) মুখ্যমন্ত্ৰী (ঘ) বিধানসভা
উত্তৰঃ (খ) ৰাষ্ট্ৰপতি।
৮। অখিল ভাৰতীয় সেৱাৰ অধিকাৰীসকলক কোনে নিৰ্বাচন কৰে?
(ক) সংসদ (খ) ৰাষ্ট্ৰপতি (গ) UPSC (ঘ) প্ৰধানমন্ত্ৰী
উত্তৰঃ (গ) UPSC (উমৈহতীয়া লোকসেৱা আয়োগ)।
৯। ভাৰতৰ সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ক্ষমাদানৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰিছে?
(ক) ৬৭ (খ) ৭০ (গ) ৭২ (ঘ) ৭৪
উত্তৰঃ (গ) ৭২ অনুচ্ছেদ।
১০। ভাৰতৰ ত্ৰিবাহিনীৰ সৰ্বাধিনায়ক কোন?
(ক) প্ৰতিৰক্ষা মন্ত্ৰী (খ) প্ৰধানমন্ত্ৰী (গ) ৰাষ্ট্ৰপতি (ঘ) সেনাপ্ৰধান
উত্তৰঃ (গ) ৰাষ্ট্ৰপতি।
১১। মন্ত্ৰীপৰিষদ কাৰ ওচৰত যৌথভাৱে দায়বদ্ধ?
(ক) ৰাষ্ট্ৰপতি (খ) ৰাজ্যসভা (গ) লোকসভা (ঘ) প্ৰধানমন্ত্ৰী
উত্তৰঃ (গ) লোকসভা।
১২। সংঘৰ কাৰ্যনিৰ্বাহী ক্ষমতা সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওপৰত ন্যস্ত?
(ক) ৫২ (খ) ৫৩ (গ) ৬১ (ঘ) ৭৫
উত্তৰঃ (খ) ৫৩।
১৩। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ যোগ্যতা হিচাপে ন্যূনতম বয়স কিমান?
(ক) ২৫ বছৰ (খ) ৩০ বছৰ (গ) ৩৫ বছৰ (ঘ) ৪০ বছৰ
উত্তৰঃ (গ) ৩৫ বছৰ।
১৪। ৰাজ্যিক স্তৰৰ প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকাৰ মুৰব্বী কোন?
(ক) ৰাজ্যপাল (খ) মুখ্য সচিব (গ) মুখ্যমন্ত্ৰী (ঘ) বিধানসভা অধ্যক্ষ
উত্তৰঃ (গ) মুখ্যমন্ত্ৰী।
১৫। কেবিনেট সভাৰ অধ্যক্ষতা কোনে কৰে?
(ক) ৰাষ্ট্ৰপতি (খ) উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি (গ) প্ৰধানমন্ত্ৰী (ঘ) লোকসভাৰ অধ্যক্ষ
উত্তৰঃ (গ) প্ৰধানমন্ত্ৰী।
খালী ঠাই পূৰোৱা
১। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ কাৰ্যকাল ______ বছৰ।
উত্তৰঃ পাঁচ।
২। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ______ অনুচ্ছেদ অনুযায়ী মন্ত্ৰীপৰিষদৰ পৰামৰ্শ ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওপৰত বাধ্যতামূলক।
উত্তৰঃ ৭৪(১)।
৩। প্ৰধানমন্ত্ৰীক ______ এ নিযুক্তি দিয়ে।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰপতি।
৪। ______ অনুচ্ছেদৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে অধ্যাদেশ জাৰি কৰিব পাৰে।
উত্তৰঃ ১২৩।
৫। ______ হৈছে ৰাজ্যসভাৰ পদাধিকাৰ-বলে সভাপতি।
উত্তৰঃ উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি।
৬। ভাৰতত অখিল ভাৰতীয় সেৱাৰ মুখ্য তিনিটা সেৱা হ’ল IAS, IPS আৰু ______।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় বনসেৱা (IFoS)।
৭। সংঘৰ কাৰ্যনিৰ্বাহী ক্ষমতা সংবিধানৰ ______ অনুচ্ছেদৰ অধীনত ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওপৰত ন্যস্ত।
উত্তৰঃ ৫৩।
৮। ভাৰতৰ ৪২ সংখ্যক সাংবিধানিক সংশোধন ______ চনত হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯৭৬।
৯। ৩৫৬ অনুচ্ছেদৰ অধীনত ______ ঘোষণা কৰা হয়।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন।
১০। ভাৰতৰ প্ৰথম উপ-ৰাষ্ট্ৰপতিৰ নাম ______।
উত্তৰঃ ছাৰ্বপল্লী ৰাধাকৃষ্ণণ।
হয়/নহয় চিনাক্ত কৰা (True/False)
১। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকা।
উত্তৰঃ নহয়। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা; প্ৰকৃত ক্ষমতা প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ হাতত।
২। ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰপতিশাসিত চৰকাৰ ব্যৱস্থা প্ৰচলিত।
উত্তৰঃ নহয়। ভাৰতত সংসদীয় গণতন্ত্ৰ প্ৰচলিত।
৩। মন্ত্ৰীপৰিষদ লোকসভাৰ ওচৰত যৌথভাৱে দায়বদ্ধ।
উত্তৰঃ হয়।
৪। উপ-ৰাষ্ট্ৰপতিৰ কাৰ্যকাল ছয় বছৰ।
উত্তৰঃ নহয়। উপ-ৰাষ্ট্ৰপতিৰ কাৰ্যকাল পাঁচ বছৰ।
৫। ৰাজ্যপালক প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে নিযুক্তি দিয়ে।
উত্তৰঃ নহয়। ৰাজ্যপালক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নিযুক্তি দিয়ে।
৬। ৭২ অনুচ্ছেদে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ক্ষমাদানৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰিছে।
উত্তৰঃ হয়।
৭। সংসদীয় ব্যৱস্থাত ক্ষমতা বিভাজন কঠোৰ।
উত্তৰঃ নহয়। সংসদীয় ব্যৱস্থাত আইনসভা-কাৰ্যপালিকাৰ মাজত সংযোগ আছে; কঠোৰ ক্ষমতা বিভাজন ৰাষ্ট্ৰপতিশাসিত ব্যৱস্থাৰ বৈশিষ্ট্য।
৮। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে স্ব-ইচ্ছাত প্ৰধানমন্ত্ৰীক বৰ্খাস্ত কৰিব পাৰে।
উত্তৰঃ নহয়। লোকসভাত সংখ্যাগৰিষ্ঠতা থাকিলে ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে প্ৰধানমন্ত্ৰীক বৰ্খাস্ত কৰিব নোৱাৰে।
৯। UPSC স্বায়ত্তশাসিত সাংবিধানিক সংস্থা।
উত্তৰঃ হয়।
১০। প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ পদত্যাগে গোটেই মন্ত্ৰীপৰিষদৰ পদত্যাগ ঘটায়।
উত্তৰঃ হয়।
সংসদীয় বনাম ৰাষ্ট্ৰপতিশাসিত কাৰ্যপালিকা — তুলনা
| বিষয় | সংসদীয় কাৰ্যপালিকা | ৰাষ্ট্ৰপতিশাসিত কাৰ্যপালিকা |
|---|---|---|
| উদাহৰণ | ভাৰত, ব্ৰিটেইন, কানাডা, জাপান | আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ, ব্ৰাজিল |
| ৰাষ্ট্ৰৰ মুৰব্বী | ৰাষ্ট্ৰপতি/ৰজা — নামমাত্ৰ | ৰাষ্ট্ৰপতি — নামমাত্ৰ আৰু প্ৰকৃত দুয়ো |
| চৰকাৰৰ মুৰব্বী | প্ৰধানমন্ত্ৰী — প্ৰকৃত | ৰাষ্ট্ৰপতি (ভিন্ন ব্যক্তি নাই) |
| নিৰ্বাচন | প্ৰধানমন্ত্ৰী আইনসভাৰ পৰা; ৰাষ্ট্ৰপতি পৰোক্ষ | ৰাষ্ট্ৰপতি প্ৰত্যক্ষ ভোটেৰে |
| কাৰ্যকাল | সাধাৰণতে নিৰ্ধাৰিত নহয় (লোকসভাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল) | নিৰ্দিষ্ট (যেনে আমেৰিকাত ৪ বছৰ) |
| দায়বদ্ধতা | মন্ত্ৰীপৰিষদ আইনসভাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ | ৰাষ্ট্ৰপতি সিধাসিধি দায়বদ্ধ নহয় |
| ক্ষমতা বিভাজন | আংশিক — আইনসভা-কাৰ্যপালিকাৰ সংযোগ | কঠোৰ ক্ষমতা বিভাজন |
| মন্ত্ৰী নিযুক্তি | আইনসভাৰ সদস্যৰ পৰা | আইনসভাৰ বাহিৰৰ ব্যক্তিৰ পৰাও সম্ভৱ |
| চৰকাৰ ভাঙি যোৱা | অনাস্থা প্ৰস্তাৱ পাছ হ’লে | ‘Impeachment’ প্ৰক্ৰিয়াৰ মাধ্যমেৰে |
| স্থায়িত্ব | কম স্থায়ী | অধিক স্থায়ী |
| মূল গুণ | দায়বদ্ধতা বেছি | স্থায়িত্ব আৰু সিদ্ধান্ত-গ্ৰহণ ক্ষিপ্ৰ |
গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুচ্ছেদসমূহ
| অনুচ্ছেদ | বিষয় |
|---|---|
| ৫২ | ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি পদৰ ব্যৱস্থা |
| ৫৩ | সংঘৰ কাৰ্যনিৰ্বাহী ক্ষমতা ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ওপৰত ন্যস্ত |
| ৫৪ | ৰাষ্ট্ৰপতিৰ নিৰ্বাচন |
| ৫৫ | ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনৰ পদ্ধতি |
| ৫৬ | ৰাষ্ট্ৰপতিৰ কাৰ্যকাল |
| ৫৮ | ৰাষ্ট্ৰপতিৰ যোগ্যতা |
| ৬১ | ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অভিশংসন (Impeachment) |
| ৬৩ | উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি পদ |
| ৭২ | ৰাষ্ট্ৰপতিৰ ক্ষমাদানৰ ক্ষমতা |
| ৭৪ | মন্ত্ৰীপৰিষদে ৰাষ্ট্ৰপতিক সহায়-পৰামৰ্শ দিব |
| ৭৫ | মন্ত্ৰীপৰিষদ সম্বন্ধীয় বিধান |
| ৭৮ | প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কৰ্তব্য — ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু মন্ত্ৰীপৰিষদৰ মাজৰ যোগসূত্ৰ |
| ১২৩ | ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অধ্যাদেশ জাৰিৰ ক্ষমতা |
| ১৫৩ | ৰাজ্যিক ৰাজ্যপাল পদ |
| ১৬৩ | ৰাজ্যিক মন্ত্ৰীপৰিষদ |
| ১৬৪ | মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু মন্ত্ৰীপৰিষদ নিযুক্তি |
| ৩১১ | অসামৰিক সেৱকৰ চাকৰিৰ নিৰাপত্তা |
| ৩১৫-৩২৩ | UPSC আৰু ৰাজ্যিক লোকসেৱা আয়োগ |
| ৩৫২ | জাতীয় জৰুৰীকাল |
| ৩৫৬ | ৰাজ্যত ৰাষ্ট্ৰপতি শাসন |
| ৩৬০ | বিত্তীয় জৰুৰীকাল |
মূখ্য শব্দ আৰু ধাৰণা
- কাৰ্যপালিকা (Executive)ঃ চৰকাৰৰ সেই অংগ যিয়ে আইন আৰু নীতি ৰূপায়ণ কৰে।
- নামমাত্ৰ কাৰ্যপালিকা (Nominal Executive)ঃ পদ-অধিকাৰৰ বলে কাৰ্যনিৰ্বাহী মুৰব্বী, কিন্তু প্ৰকৃত ক্ষমতা নাই (যেনে ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি)।
- প্ৰকৃত কাৰ্যপালিকা (Real Executive)ঃ ক্ষমতাৰ প্ৰকৃত প্ৰয়োগকাৰী (যেনে প্ৰধানমন্ত্ৰী)।
- সংসদীয় কাৰ্যপালিকা (Parliamentary Executive)ঃ সংসদৰ ওচৰত দায়বদ্ধ কাৰ্যপালিকা।
- ৰাষ্ট্ৰপতিশাসিত কাৰ্যপালিকা (Presidential Executive)ঃ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে নামমাত্ৰ আৰু প্ৰকৃত দুয়োটা ভূমিকা পালন কৰে।
- যৌথ দায়িত্বশীলতা (Collective Responsibility)ঃ মন্ত্ৰীপৰিষদ এক ইউনিট হিচাপে আইনসভাৰ ওচৰত দায়বদ্ধ।
- ব্যক্তিগত দায়িত্বশীলতা (Individual Responsibility)ঃ প্ৰতিজন মন্ত্ৰীয়ে নিজৰ দপ্তৰৰ কাৰ্যৰ বাবে ব্যক্তিগতভাৱে দায়বদ্ধ।
- স্ব-বিচাৰ ক্ষমতা (Discretionary Powers)ঃ বিৰল পৰিস্থিতিত ৰাষ্ট্ৰপতি/ৰাজ্যপালে নিজৰ বিচাৰ মতে কাৰ্য কৰিব পৰা ক্ষমতা।
- ভেটো ক্ষমতা (Veto Power)ঃ বিধেয়কৰ অনুমোদন ৰোধ কৰাৰ ক্ষমতা।
- অধ্যাদেশ (Ordinance)ঃ সংসদ অধিৱেশনৰ বাহিৰে ৰাষ্ট্ৰপতিৰ অস্থায়ী আইন (অনুচ্ছেদ ১২৩)।
- পকেট ভেটো (Pocket Veto)ঃ বিধেয়কৰ ওপৰত অনিৰ্দিষ্ট সময়লৈ স্থগিত ৰখা।
- অভিশংসন (Impeachment)ঃ সংবিধান ভংগৰ অভিযোগত ৰাষ্ট্ৰপতিক সংসদৰ মাধ্যমেৰে অপসাৰণ।
- অসামৰিক সেৱা (Civil Services)ঃ অ-ৰাজনৈতিক স্থায়ী প্ৰশাসনিক সেৱা।
- অখিল ভাৰতীয় সেৱা (All India Services)ঃ IAS, IPS, IFoS — কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য দুয়ো স্তৰত কাম কৰা সেৱা।
- ব্যুৰোক্ৰেচী (Bureaucracy)ঃ পদক্ৰম-ভিত্তিক স্থায়ী প্ৰশাসনিক যন্ত্ৰ।
- UPSC (Union Public Service Commission)ঃ ভাৰতীয় উমৈহতীয়া লোকসেৱা আয়োগ — সাংবিধানিক স্বায়ত্তশাসিত সংস্থা।
- ইলেক্টৰ্ৰেল কলেজ (Electoral College)ঃ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচনৰ বাবে গঠিত সংসদ আৰু ৰাজ্যিক বিধানসভাৰ নিৰ্বাচিত সদস্যসকলৰ সমষ্টি।
- প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ কাৰ্যালয় (PMO)ঃ প্ৰধানমন্ত্ৰীক প্ৰশাসনিক সহায় আগবঢ়োৱা সচিবালয়।
- কেবিনেট সচিৱ (Cabinet Secretary)ঃ ভাৰতৰ অসামৰিক সেৱাৰ সৰ্বোচ্চ পদ।
- স্বায়ত্তশাসিত সংস্থা (Autonomous Bodies)ঃ ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্তভাৱে কাম কৰা সংস্থা (যেনে ৰিজাৰ্ভ বেংক, নিৰ্বাচন আয়োগ)।
আশা কৰোঁ ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান চতুৰ্থ অধ্যায় কাৰ্যপালিকা (Executive)-ৰ এই বিতং প্ৰশ্নোত্তৰে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক পাঠ্যসূচীৰ পূৰ্ণাংগ প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। প্ৰশ্নসমূহ ভালদৰে বুজি লোৱা, অনুচ্ছেদসমূহ মুখস্থ কৰা আৰু সংসদীয়-ৰাষ্ট্ৰপতিশাসিত ব্যৱস্থাৰ পাৰ্থক্য তুলনামূলকভাৱে অধ্যয়ন কৰিলে পৰীক্ষাত উচ্চ নম্বৰ পোৱাটো নিশ্চিত। নিয়মিতভাৱে অনুশীলন কৰক আৰু সততে hslcguru.com-ত আন অধ্যায়ৰ সমাধানসমূহো চাওক।