Class 11 Political Science Chapter 3 — নিৰ্বাচন আৰু প্ৰতিনিধিত্ব (Election and Representation)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত ASSEB (Assam State Board of Secondary Education)ৰ Class 11 Political Science (ভাৰতীয় সংবিধানৰ কাৰ্যাৱলী) পাঠ্যপুথিৰ তৃতীয় অধ্যায় — নিৰ্বাচন আৰু প্ৰতিনিধিত্বৰ বিস্তৃত প্ৰশ্নোত্তৰ অসমীয়া মাধ্যমত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে। এই অধ্যায়ত নিৰ্বাচন কি, প্ৰতিনিধিত্বৰ বিভিন্ন প্ৰণালী, প্ৰথম-পাষ্ট-দ্য-পোষ্ট (FPTP) আৰু আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব (Proportional Representation), ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগৰ গঠন আৰু ক্ষমতা, সাৰ্বজনীন বয়স্ক ভোটাধিকাৰ আৰু সংৰক্ষিত আসনৰ ব্যৱস্থা — এই সকলো বিষয় বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। উচ্চ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ পৰীক্ষাৰ বাবে এই অধ্যায়টো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
সাৰাংশ
গণতন্ত্ৰৰ মূল আধাৰ হ’ল নিৰ্বাচন। এক বৃহৎ জনসংখ্যাবিশিষ্ট দেশত প্ৰত্যেক নাগৰিকে প্ৰত্যক্ষভাৱে শাসনত অংশগ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে সাধাৰণ জনতাই নিজৰ প্ৰতিনিধি বাছি লৈ সেই প্ৰতিনিধিৰ যোগেদি শাসন প্ৰক্ৰিয়াত অংশ লয়। প্ৰতিনিধি বাছি লোৱাৰ এই পদ্ধতিকেই নিৰ্বাচন (Election) বুলি কোৱা হয়। নিৰ্বাচনে গণতন্ত্ৰক জীৱন্ত কৰি ৰাখে আৰু চৰকাৰক জনগণৰ ওচৰত দায়বদ্ধ কৰি ৰাখে।
প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ নিৰ্বাচন: প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনত ভোটাৰে নিজে ভোট দি প্ৰতিনিধি বাছি লয় (যেনে — ভাৰতৰ লোকসভা নিৰ্বাচন, বিধানসভা নিৰ্বাচন)। পৰোক্ষ নিৰ্বাচনত ভোটাৰে প্ৰথমে কিছু নিৰ্বাচকৰ এক মণ্ডলী বাছি লয় আৰু সেই নিৰ্বাচক মণ্ডলীয়ে প্ৰতিনিধি বাছে (যেনে — ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচন, ৰাজ্যসভা নিৰ্বাচন)।
নিৰ্বাচন প্ৰণালী — FPTP আৰু আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব: বিশ্বত মূলতঃ দুটা নিৰ্বাচন প্ৰণালী প্ৰচলিত আছে। এটা হ’ল প্ৰথম-পাষ্ট-দ্য-পোষ্ট (First Past the Post বা FPTP) প্ৰণালী। এই প্ৰণালীত সমষ্টিত যিজন প্ৰাৰ্থীয়ে আনতকৈ অধিক ভোট লাভ কৰে, তেওঁ বিজয়ী ঘোষিত হয়। ইয়াত মুঠ ভোটৰ আধাতকৈ অধিক ভোট পোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই — কেৱল আন প্ৰাৰ্থীতকৈ অধিক হ’লেই হ’ল। ইয়াক বহুলত্ব প্ৰণালী (Plurality System) বুলিও কোৱা হয়।
আনহাতে আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব (Proportional Representation বা PR) প্ৰণালীত প্ৰতিটো ৰাজনৈতিক দলে নিজৰ মুঠ ভোটৰ অনুপাতত আসন লাভ কৰে। ১০ শতাংশ ভোট পালে ১০ শতাংশ আসন। এই প্ৰণালীত দুটা প্ৰধান উপ-প্ৰণালী আছে — তালিকা প্ৰথা (List System) আৰু একক স্থানান্তৰযোগ্য ভোট প্ৰথা (Single Transferable Vote)। ইজৰাইল, নেদাৰলেণ্ডছ, ব্ৰাজিল, আৰ্জেণ্টিনা আদি দেশত PR প্ৰণালী প্ৰচলিত। ভাৰতত ৰাষ্ট্ৰপতি, উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু ৰাজ্যসভা নিৰ্বাচনত একক স্থানান্তৰযোগ্য ভোট প্ৰণালীৰ যোগেদি আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ভাৰতত FPTP কিয় গ্ৰহণ কৰা হ’ল: ভাৰতৰ সংবিধান প্ৰণেতাসকলে ভাৰতৰ লোকসভা আৰু বিধানসভা নিৰ্বাচনৰ বাবে FPTP প্ৰণালী গ্ৰহণ কৰিছিল। ইয়াৰ কেইবাটাও কাৰণ আছিল — (i) এই প্ৰণালী সাধাৰণ ভোটাৰৰ বাবে অতি সহজ আৰু সৰল; ভোটাৰে কেৱল এজন প্ৰাৰ্থীক বাছি ল’ব লাগে; (ii) প্ৰতিজন নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধি এটা নিৰ্দিষ্ট সমষ্টিৰ লগত জড়িত হোৱাৰ ফলত স্থানীয় দায়বদ্ধতা থাকে; (iii) এই প্ৰণালীয়ে সাধাৰণতে সংসদত এটা স্থায়ী চৰকাৰ গঠন কৰাৰ বাবে স্পষ্ট সংখ্যাগৰিষ্ঠতা প্ৰদান কৰে; (iv) ভাৰতৰ দৰে বিভিন্নতাৰে পূৰ্ণ এক বহু-জাতীয়, বহু-ভাষিক সমাজত PR প্ৰণালীয়ে বহু সৰু সৰু দল গঠন কৰি ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰিব পাৰিছিল; (v) ভোটাৰে দল বনাম প্ৰাৰ্থী — দুয়োৰে মাজত স্পষ্ট সম্পৰ্ক সৃষ্টি হয়।
সাৰ্বজনীন বয়স্ক ভোটাধিকাৰ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৩২৬ অনুচ্ছেদে সকলো বয়স্ক নাগৰিককে ভোট দিয়াৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে। ১৯৮৯ চনৰ ৬১তম সংবিধান সংশোধনীৰে ভোটদানৰ বয়স ২১ বছৰৰ পৰা ১৮ বছৰলৈ হ্ৰাস কৰা হৈছে। জাতি, ধৰ্ম, লিংগ, শিক্ষা বা সম্পত্তিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি ভোটাধিকাৰ অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি। এই সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ গণতন্ত্ৰৰ মৌলিক ভেটি।
সংৰক্ষিত আসনৰ ব্যৱস্থা: ভাৰতৰ সংবিধানে অনুসূচিত জাতি (SC) আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ (ST) বাবে লোকসভা আৰু বিধানসভাত আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা ৰাখিছে। এই সংৰক্ষিত সমষ্টিত কেৱল SC বা ST প্ৰাৰ্থীয়েহে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিব পাৰে, কিন্তু ভোটাৰ হ’ব সকলো নাগৰিক। সমষ্টি পুনৰ্বিন্যাস আয়োগে (Delimitation Commission) প্ৰতি জনগণনাৰ পিছত নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ সীমা পুনৰ্নিৰ্ধাৰণ কৰে আৰু SC/ST জনসংখ্যা অধিক হোৱা সমষ্টিবোৰক সংৰক্ষিত বুলি ঘোষণা কৰে। বৰ্তমান লোকসভাৰ ৫৪৩ আসনৰ ভিতৰত ৮৪ আসন SCৰ আৰু ৪৭ আসন STৰ বাবে সংৰক্ষিত।
ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগ: সংবিধানৰ ৩২৪ অনুচ্ছেদৰ অধীনত ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগ গঠন কৰা হৈছে। ই এক স্বায়ত্তশাসিত সাংবিধানিক সংস্থা। আয়োগত এজন মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত (CEC) আৰু দুজন নিৰ্বাচন আয়ুক্ত (EC) থাকে। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ইহঁতক নিযুক্তি কৰে। কাৰ্যকাল ৬ বছৰ বা ৬৫ বছৰ বয়সলৈ — যিটো আগেয়ে আহে। মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তক উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশৰ দৰে অপসাৰণ পদ্ধতিৰে কেৱল মহাভিযোগৰ যোগেদি আঁতৰাব পৰা যায়। আয়োগৰ মূল কাৰ্যৱলীসমূহ — ভোটাৰ তালিকা প্ৰস্তুতি, নিৰ্বাচনৰ সময়সূচী নিৰ্ধাৰণ, আদৰ্শ আচৰণ বিধি প্ৰণয়ন আৰু প্ৰয়োগ, ৰাজনৈতিক দলক স্বীকৃতি প্ৰদান আৰু নিৰ্বাচনী চিহ্ন বিতৰণ, নিৰ্বাচনী বিবাদ মীমাংসা আৰু চাঁই ব্যৱস্থা।
Summary (English)
Election and Representation explores how citizens choose their representatives and how those representatives govern on their behalf. Two main electoral systems exist worldwide — the First Past the Post (FPTP) system, used in India, where the candidate with the most votes wins regardless of achieving a majority, and the Proportional Representation (PR) system, where parties receive seats in proportion to their vote share. India adopted FPTP for its simplicity, local accountability and ability to produce stable governments. The chapter also discusses universal adult franchise (citizens aged 18 and above), reservation of constituencies for Scheduled Castes and Scheduled Tribes, and the Election Commission of India — a constitutional body under Article 324 that conducts free and fair elections in the country.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: নিৰ্বাচন কাক বোলে?
উত্তৰঃ প্ৰতিনিধি বাছি উলিয়াবৰ বাবে অৱলম্বন কৰা পদ্ধতিটোকে নিৰ্বাচন বুলি কোৱা হয়। গণতন্ত্ৰত জনগণে ভোটৰ যোগেদি নিজৰ প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচন কৰে।
প্ৰশ্ন ২: নিৰ্বাচক মণ্ডলী কাক বোলে?
উত্তৰঃ এখন ৰাষ্ট্ৰৰ ভোটদানৰ অধিকাৰ থকা সকলো নাগৰিকৰ সমষ্টিকেই নিৰ্বাচক মণ্ডলী বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: ভোটাৰ বা নিৰ্বাচক কাক বোলে?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰত ভোট দিবৰ বাবে যিসকল নাগৰিক যোগ্য বুলি বিবেচিত হয়, তেওঁলোককে ভোটাৰ বা নিৰ্বাচক বোলে।
প্ৰশ্ন ৪: প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচন কি?
উত্তৰঃ যি পদ্ধতিত ভোটাৰে নিজৰ প্ৰতিনিধি প্ৰত্যক্ষভাৱে ভোটদানৰ যোগেদি নিৰ্বাচন কৰে, তাকে প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচন বোলা হয়। উদাহৰণ — লোকসভা আৰু বিধানসভাৰ নিৰ্বাচন।
প্ৰশ্ন ৫: পৰোক্ষ নিৰ্বাচন কি?
উত্তৰঃ যি নিৰ্বাচনত সাধাৰণ জনতাই প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰতিনিধি বাছি নলৈ এক নিৰ্বাচক মণ্ডলীৰ যোগেদি প্ৰতিনিধি বাছে, তাকে পৰোক্ষ নিৰ্বাচন বোলে। উদাহৰণ — ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু ৰাজ্যসভা সদস্যৰ নিৰ্বাচন।
প্ৰশ্ন ৬: সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ, লিংগ, শিক্ষা বা সম্পত্তিৰ ভেদ-ভাৱ অবিহনে এক নিৰ্দিষ্ট বয়স (ভাৰতত ১৮ বছৰ) উত্তীৰ্ণ প্ৰতিজন নাগৰিককে ভোট দিয়াৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰাকেই সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতত ভোটদানৰ ন্যূনতম বয়স কিমান?
উত্তৰঃ ১৮ বছৰ। ১৯৮৯ চনৰ ৬১তম সংবিধান সংশোধনীৰে ২১ বছৰৰ পৰা ১৮ বছৰলৈ হ্ৰাস কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি কোন পদ্ধতিৰে নিৰ্বাচিত হয়?
উত্তৰঃ পৰোক্ষ পদ্ধতিৰে — একক স্থানান্তৰযোগ্য ভোট প্ৰণালীৰ যোগেদি আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব ব্যৱস্থাৰে।
প্ৰশ্ন ৯: FPTP-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ First Past the Post — অৰ্থাৎ প্ৰথম-পাষ্ট-দ্য-পোষ্ট প্ৰণালী।
প্ৰশ্ন ১০: PR-ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ Proportional Representation — অৰ্থাৎ আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰণালী।
প্ৰশ্ন ১১: ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদৰ অধীনত নিৰ্বাচন আয়োগ গঠন কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ৩২৪ অনুচ্ছেদ।
প্ৰশ্ন ১২: সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদে প্ৰদান কৰিছে?
উত্তৰঃ ৩২৬ অনুচ্ছেদে।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগৰ মুখ্য আয়ুক্তক কোনে নিযুক্তি কৰে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে।
প্ৰশ্ন ১৪: মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তৰ কাৰ্যকাল কিমান?
উত্তৰঃ ৬ বছৰ অথবা ৬৫ বছৰ বয়সলৈ — যিটো আগেয়ে আহে।
প্ৰশ্ন ১৫: ৰাজ্যসভাৰ নিৰ্বাচন কোন পদ্ধতিৰে হয়?
উত্তৰঃ পৰোক্ষ নিৰ্বাচনৰ যোগেদি — বিধানসভাৰ সদস্যসকলে একক স্থানান্তৰযোগ্য ভোট প্ৰণালীৰে আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব পদ্ধতিৰে নিৰ্বাচিত কৰে।
প্ৰশ্ন ১৬: আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰণালীৰ এটা প্ৰকাৰৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ তালিকা প্ৰথা (List System) আৰু একক স্থানান্তৰযোগ্য ভোট প্ৰথা (Single Transferable Vote System) — এই দুটা প্ৰধান প্ৰকাৰ।
প্ৰশ্ন ১৭: আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰণালী প্ৰচলিত দুখন দেশৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ইজৰাইল আৰু নেদাৰলেণ্ডছ।
প্ৰশ্ন ১৮: গোপনীয় ভোটদান (Secret Ballot) কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি পদ্ধতিত ভোটাৰে নিজৰ ভোটদানৰ পছন্দ গোপন ৰাখিব পাৰে, কোনে কাক ভোট দিলে সেয়া আনে জানিব নোৱাৰে — তাকে গোপনীয় ভোটদান বোলে।
প্ৰশ্ন ১৯: যৌথ নিৰ্বাচক মণ্ডলী (Joint Electorate) কি?
উত্তৰঃ এটা সমষ্টিৰ ভিতৰত জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ নিৰ্বিশেষে সকলো ভোটাৰে একেলগে এজন প্ৰতিনিধি বাছি লোৱা ব্যৱস্থাকে যৌথ নিৰ্বাচক মণ্ডলী বোলে। ভাৰতে এই ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২০: পৃথক নিৰ্বাচক মণ্ডলী (Separate Electorate) কি?
উত্তৰঃ বিভিন্ন ধৰ্ম বা সম্প্ৰদায়ৰ ভোটাৰে কেৱল নিজ নিজ সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰাৰ্থীক ভোট দি প্ৰতিনিধি বাছি লোৱা ব্যৱস্থাকে পৃথক নিৰ্বাচক মণ্ডলী বোলে। ব্ৰিটিছ ভাৰতত ১৯০৯ চনৰ মৰ্লি-মিন্টো সংস্কাৰৰ যোগেদি মুছলমানৰ বাবে এই ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২১: নিৰ্বাচনী ইস্তাহাৰ (Election Manifesto) কি?
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক দলে নিৰ্বাচনৰ আগতে নিজৰ নীতি, কাৰ্যসূচী আৰু প্ৰতিশ্ৰুতিৰ যি লিখিত দলিল প্ৰকাশ কৰে, তাকেই নিৰ্বাচনী ইস্তাহাৰ বোলে।
প্ৰশ্ন ২২: আদৰ্শ আচৰণ বিধি (Model Code of Conduct) কি?
উত্তৰঃ নিৰ্বাচনৰ সময়ত ৰাজনৈতিক দল আৰু প্ৰাৰ্থীসকলে মানি চলিবলগীয়া আচৰণৰ যি নিয়ম-নীতি ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগে প্ৰণয়ন কৰে, তাকে আদৰ্শ আচৰণ বিধি বোলে।
প্ৰশ্ন ২৩: লোকসভাত SCৰ বাবে কিমান আসন সংৰক্ষিত?
উত্তৰঃ ৮৪ আসন।
প্ৰশ্ন ২৪: লোকসভাত STৰ বাবে কিমান আসন সংৰক্ষিত?
উত্তৰঃ ৪৭ আসন।
প্ৰশ্ন ২৫: সমষ্টি পুনৰ্বিন্যাস আয়োগ (Delimitation Commission) কি?
উত্তৰঃ জনগণনাৰ পিছত নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ সীমা পুনৰ্নিৰ্ধাৰণ কৰা স্বাধীন আয়োগটোক সমষ্টি পুনৰ্বিন্যাস আয়োগ বোলা হয়।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: গণতন্ত্ৰত নিৰ্বাচনৰ গুৰুত্ব দুটা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ (i) নিৰ্বাচনৰ যোগেদি জনগণে নিজৰ প্ৰতিনিধি বাছি লৈ চৰকাৰ গঠন কৰিব পাৰে, ফলত শাসন প্ৰক্ৰিয়াত জনগণৰ অংশগ্ৰহণ সুনিশ্চিত হয়। (ii) নিৰ্বাচনে চৰকাৰক জনগণৰ ওচৰত দায়বদ্ধ কৰি ৰাখে আৰু চৰকাৰে স্বেচ্ছাচাৰী হ’ব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ২: ভোটাৰৰ দুটা যোগ্যতা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ (i) ভোটাৰ ভাৰতীয় নাগৰিক হ’ব লাগিব আৰু কমেও ১৮ বছৰ বয়সীয়া হ’ব লাগিব। (ii) ভোটাৰ দেউলীয়া বা গুৰুতৰ অপৰাধত দণ্ডিত হোৱা হ’ব নালাগে আৰু মানসিকভাৱে সুস্থ হ’ব লাগিব।
প্ৰশ্ন ৩: FPTP প্ৰণালী কি?
উত্তৰঃ First Past the Post বা প্ৰথম-পাষ্ট-দ্য-পোষ্ট প্ৰণালীত এটা সমষ্টিৰ পৰা যিজন প্ৰাৰ্থীয়ে আনতকৈ অধিক ভোট লাভ কৰে, তেওঁ বিজয়ী ঘোষিত হয়। ইয়াত মুঠ ভোটৰ আধাতকৈ অধিক ভোট পোৱাৰ প্ৰয়োজন নাই।
প্ৰশ্ন ৪: আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব কাক বোলে?
উত্তৰঃ যি নিৰ্বাচন প্ৰণালীত প্ৰতিটো ৰাজনৈতিক দলে নিজৰ মুঠ ভোটৰ অনুপাতত আসন লাভ কৰে, তাকে আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰণালী বোলে। উদাহৰণ — যদি কোনো দলে ১০ শতাংশ ভোট পাইছে তেন্তে সি সদনৰ ১০ শতাংশ আসন লাভ কৰিব।
প্ৰশ্ন ৫: সংখ্যালঘুৰ প্ৰতিনিধিত্ব ৰক্ষাৰ দুটা পদ্ধতি লিখা।
উত্তৰঃ (i) আসন সংৰক্ষণ — অনুসূচিত জাতি আৰু জনজাতিৰ বাবে আসন সংৰক্ষণ। (ii) আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰণালী, পৃথক নিৰ্বাচক মণ্ডলী আৰু সদনত মনোনয়ন।
প্ৰশ্ন ৬: যৌথ নিৰ্বাচক মণ্ডলী আৰু পৃথক নিৰ্বাচক মণ্ডলীৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ যৌথ নিৰ্বাচক মণ্ডলীত সকলো ভোটাৰে একেটা ভোটাৰ তালিকাৰ পৰা ভোট দি একে প্ৰাৰ্থীক বাছি লয়। পৃথক নিৰ্বাচক মণ্ডলীত প্ৰতিটো ধৰ্ম বা সম্প্ৰদায়ৰ ভোটাৰে কেৱল নিজ সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰাৰ্থীকহে ভোট দিব পাৰে। ভাৰতে যৌথ নিৰ্বাচক মণ্ডলী গ্ৰহণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগৰ গঠন উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগ এজন মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত আৰু দুজন নিৰ্বাচন আয়ুক্ত — মুঠ তিনিজন সদস্যৰে গঠিত। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে এওঁলোকক নিযুক্তি কৰে। কাৰ্যকাল ৬ বছৰ বা ৬৫ বছৰ বয়সলৈ।
প্ৰশ্ন ৮: মহিলাৰ ভোটাধিকাৰৰ পক্ষত দুটা যুক্তি দিয়া।
উত্তৰঃ (i) মহিলাও ৰাষ্ট্ৰৰ সম-নাগৰিক, সেয়েহে আইনৰ চকুত সকলো সমান এই নীতি অনুসৰি মহিলাৰ ভোটাধিকাৰ থাকিব লাগে। (ii) ভোটাধিকাৰে মহিলাক সচেতন আৰু দায়বদ্ধ নাগৰিক ৰূপে গঢ় দি তোলে আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত নাৰীৰ অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতত আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰণালী ক’ত প্ৰয়োগ কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু উপ-ৰাষ্ট্ৰপতিৰ নিৰ্বাচনত, ৰাজ্যসভাৰ সদস্যসকলৰ নিৰ্বাচনত আৰু ৰাজ্যৰ বিধান পৰিষদৰ সদস্যৰ নিৰ্বাচনত একক স্থানান্তৰযোগ্য ভোট প্ৰণালীৰ যোগেদি আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব ব্যৱস্থা প্ৰয়োগ কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১০: তালিকা প্ৰথা (List System) কি?
উত্তৰঃ আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰণালীৰ এক প্ৰকাৰ — য’ত প্ৰতিটো ৰাজনৈতিক দলে এক প্ৰাৰ্থী তালিকা প্ৰকাশ কৰে আৰু ভোটাৰে দলক ভোট দিয়ে। দলে পোৱা ভোটৰ অনুপাতত আসন লাভ কৰে আৰু তালিকাৰ ক্ৰম অনুসৰি প্ৰাৰ্থীক নিৰ্বাচিত কৰে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৪ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ নিৰ্বাচনৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ নিৰ্বাচনৰ মাজৰ মুখ্য পাৰ্থক্যসমূহ এনেধৰণৰ —
| প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচন | পৰোক্ষ নিৰ্বাচন |
|---|---|
| সাধাৰণ ভোটাৰে নিজে ভোট দি প্ৰতিনিধি বাছি লয়। | ভোটাৰে প্ৰথমে কিছু নিৰ্বাচক বাছি লয়, সেইসকলে প্ৰতিনিধি বাছে। |
| এক স্তৰীয় প্ৰক্ৰিয়া। | দ্বি-স্তৰীয় বা বহু-স্তৰীয় প্ৰক্ৰিয়া। |
| ভোটাৰে প্ৰত্যক্ষভাৱে ৰাজনৈতিক শিক্ষা লাভ কৰে। | ভোটাৰে প্ৰত্যক্ষভাৱে অংশ লোৱাৰ সুযোগ কম পায়। |
| সম্পূৰ্ণৰূপে গণতান্ত্ৰিক। | আংশিকভাৱে গণতান্ত্ৰিক। |
| ব্যয়বহুল আৰু সময়সাপেক্ষ। | তুলনামূলকভাৱে সস্তা আৰু দ্ৰুত। |
| উদাহৰণ — লোকসভা, বিধানসভা। | উদাহৰণ — ৰাষ্ট্ৰপতি, ৰাজ্যসভা। |
প্ৰশ্ন ২: প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনৰ গুণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনৰ গুণসমূহ —
- সম্পূৰ্ণ গণতান্ত্ৰিক: প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনত সাধাৰণ জনতাই নিজে ভোট দি প্ৰতিনিধি বাছে। ফলত প্ৰতিনিধিয়ে জনগণৰ ইচ্ছাক উপেক্ষা কৰিব নোৱাৰে।
- ৰাজনৈতিক শিক্ষা: ভোটদানৰ সময়ত নাগৰিকে দলৰ নীতি, প্ৰাৰ্থীৰ গুণাগুণ আদিৰ বিষয়ে চিন্তা কৰিবলৈ বাধ্য হয়, ফলত ৰাজনৈতিক সচেতনতা বৃদ্ধি পায়।
- প্ৰতিনিধি আৰু জনগণৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক: প্ৰতিনিধিয়ে জনগণৰ ওচৰত পোনপটীয়াকৈ দায়বদ্ধ থাকিব লগা হয়।
- দুৰ্নীতি কম: বিশাল ভোটাৰৰ মাজত ভোট কিনি লোৱা কঠিন।
- স্থিৰ চৰকাৰ: প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনে স্পষ্ট ৰায় প্ৰদান কৰি স্থিৰ চৰকাৰ গঠনৰ পথ মুকলি কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনৰ দোষসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচনৰ দোষসমূহ —
- সাধাৰণ ভোটাৰৰ ৰাজনৈতিক জ্ঞান কম হোৱাৰ ফলত যোগ্য প্ৰাৰ্থী নিৰ্বাচিত নহ’বও পাৰে।
- নিৰ্বাচনত আৱেগ-অনুভূতি বুদ্ধিমত্তাক চাপি ধৰে।
- দলীয় ৰাজনীতিৰ অপব্যৱহাৰ আৰু সংঘৰ্ষ বৃদ্ধি পায়।
- নিৰ্বাচন অতিশয় ব্যয়বহুল হয়।
- ধন আৰু পেশীশক্তিৰ অপব্যৱহাৰ হোৱাৰ আশংকা থাকে।
প্ৰশ্ন ৪: পৰোক্ষ নিৰ্বাচনৰ গুণাগুণ লিখা।
উত্তৰঃ পৰোক্ষ নিৰ্বাচনৰ গুণসমূহ —
- সাৰ্বজনীন ভোটাধিকাৰৰ জটিলতা পৰিহাৰ কৰিব পাৰি।
- সাধাৰণতে শিক্ষিত নিৰ্বাচকে যোগ্য প্ৰাৰ্থী বাছি ল’ব পাৰে।
- ব্যয় কম হয়।
- দলীয় ৰাজনীতিৰ অপব্যৱহাৰ কম হয়।
- সংখ্যালঘু আৰু বিভিন্ন স্বাৰ্থৰ লোকৰ প্ৰতিনিধিত্ব নিশ্চিত হয়।
দোষসমূহ — গণতন্ত্ৰৰ মৌলিক নীতিৰ বিৰোধী, সৰু নিৰ্বাচক মণ্ডলীত দুৰ্নীতিৰ আশংকা অধিক, সাধাৰণ ভোটাৰে ৰাজনৈতিক শিক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত, প্ৰতিনিধিৰ জনগণৰ প্ৰতি দায়বদ্ধতা কম থাকে।
প্ৰশ্ন ৫: FPTP আৰু আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ মূল পাৰ্থক্য বুজাই দিয়া।
উত্তৰঃ FPTP আৰু PR প্ৰণালীৰ পাৰ্থক্যসমূহ এনে ধৰণৰ — FPTP প্ৰণালীত প্ৰতিটো সমষ্টিৰ পৰা এজন প্ৰতিনিধি নিৰ্বাচিত হয়, আৰু যিজনে আনতকৈ অধিক ভোট পাই, তেওঁ বিজয়ী ঘোষিত হয়। আনহাতে PR প্ৰণালীত পোৱা ভোটৰ অনুপাতত দলে আসন লাভ কৰে। FPTP-ত মুঠ ভোটৰ ৫০%তকৈ কম পালেও জিকিব পাৰি, কিন্তু PR-ত প্ৰাপ্ত ভোটৰ অনুপাতত হিচাপ হয়। FPTP-ত স্পষ্ট সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ চৰকাৰ গঠনৰ সম্ভাৱনা অধিক, কিন্তু PR-ত মিচ্ৰিত চৰকাৰ গঠনৰ সম্ভাৱনা বেছি। FPTP সৰল আৰু সহজ, PR জটিল। FPTP-ত সৰু দলে ৰাজনৈতিকভাৱে অপ্ৰাসংগিক হ’ব পাৰে, কিন্তু PR-এ সৰু দলকো প্ৰতিনিধিত্ব দিয়ে।
প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতে FPTP প্ৰণালী কিয় গ্ৰহণ কৰিলে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংবিধান প্ৰণেতাসকলে কেইবাটাও কাৰণত FPTP প্ৰণালী গ্ৰহণ কৰিছিল —
- সৰলতা: FPTP প্ৰণালী সাধাৰণ ভোটাৰৰ বাবে অতি সহজ। ভোটাৰে কেৱল এজন প্ৰাৰ্থী বা এটা দলক ভোট দিলেই হয়।
- স্থানীয় দায়বদ্ধতা: প্ৰতিজন নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধি এটা নিৰ্দিষ্ট সমষ্টিৰ লগত জড়িত হয়, ফলত স্থানীয় সমস্যা সমাধানত দায়বদ্ধতা থাকে।
- স্থিৰ চৰকাৰ: এই প্ৰণালীয়ে সাধাৰণতে এটা দলক স্পষ্ট সংখ্যাগৰিষ্ঠতা প্ৰদান কৰি স্থিৰ চৰকাৰ গঠনৰ পথ মুকলি কৰে।
- বিভিন্নতাৰ মাজত ঐক্য: ভাৰতৰ দৰে বহু-জাতিক, বহু-ভাষিক সমাজত PR-এ সৰু সৰু দল বহু সৃষ্টি কৰি ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা সৃষ্টি কৰিব পাৰিছিল।
- দল-ভিত্তিক ৰাজনীতি: ভোটাৰে দল আৰু প্ৰাৰ্থী দুয়োৰে মাজত স্পষ্ট সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৭: সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ পক্ষে যুক্তি দিয়া।
উত্তৰঃ সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ পক্ষে যুক্তিসমূহ —
- সমতাৰ নীতি: গণতন্ত্ৰৰ আদৰ্শ অনুসৰি সকলো নাগৰিক সমান। সেয়েহে সকলোৰে ভোট দিয়াৰ অধিকাৰ থাকিব লাগে।
- চৰকাৰৰ স্বেচ্ছাচাৰিতা ৰোধ: ভোটাধিকাৰে চৰকাৰক জনগণৰ ওচৰত দায়বদ্ধ ৰাখে।
- ৰাষ্ট্ৰীয় সচেতনতা: ভোটাধিকাৰে নাগৰিকক ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতি দায়বদ্ধ কৰি তোলে।
- কৰদাতাৰ অধিকাৰ: জনগণে কৰৰ যোগেদি ৰাষ্ট্ৰক টকা যোগান ধৰে, সেয়েহে ৰাজনৈতিক সিদ্ধান্ত ল’বৰ অধিকাৰ থাকিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৮: সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ বিপক্ষে যুক্তি দিয়া।
উত্তৰঃ সাৰ্বজনীন ভোটাধিকাৰৰ বিৰুদ্ধে কিছু যুক্তি —
- ই অতি ব্যয়সাপেক্ষ আৰু সময়সাপেক্ষ।
- আধুনিক শাসন ব্যৱস্থা সকলোৱে বুজি পোৱাকৈ যথেষ্ট জটিল।
- জে. এছ. মিলে কৈছিল — অশিক্ষিত ভোটাৰে সঠিক বিচাৰ কৰিব নোৱাৰে।
- সম্পত্তিহীন বা দায়বদ্ধতাহীন নাগৰিকে দায়বদ্ধ ভোটদান নকৰিবও পাৰে।
- সংখ্যাগৰিষ্ঠতাই গুণাগুণৰ ওপৰত প্ৰাধান্য পায়।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগৰ স্বাধীনতা কেনেদৰে নিশ্চিত কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে নিৰ্বাচন আয়োগৰ স্বাধীনতা সুনিশ্চিত কৰিবলৈ কেইবাটাও ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে —
- মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তৰ কাৰ্যকাল ৬ বছৰ অথবা ৬৫ বছৰ বয়সলৈ স্থিৰ — ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে যেতিয়া ইচ্ছা তেতিয়া আঁতৰাব নোৱাৰে।
- মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তক উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশৰ দৰে কেৱল মহাভিযোগৰ যোগেদিহে অপসাৰণ কৰিব পাৰি।
- আয়োগৰ সদস্যৰ দৰমহা আৰু চাকৰিৰ চৰ্ত নিযুক্তিৰ পিছত পৰিৱৰ্তন কৰিব নোৱাৰি।
- আয়োগৰ ব্যয় ভাৰতৰ সংসদৰ অনুমোদনৰ প্ৰয়োজন নাই — ভাৰতৰ সঞ্চিত ভঁৰাল (Consolidated Fund of India)ৰ পৰা ব্যয় হয়।
- অৱসৰৰ পিছত মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তে ভাৰত চৰকাৰৰ অধীনত আন কোনো পদ গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ১০: সংৰক্ষিত আসনৰ ব্যৱস্থা কিয় প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংবিধানে অনুসূচিত জাতি আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ বাবে আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা ৰাখিছে। ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ —
- ঐতিহাসিকভাৱে এই গোষ্ঠীসমূহ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি আছে।
- FPTP প্ৰণালীত সংখ্যালঘু গোষ্ঠীয়ে নিজা প্ৰতিনিধি বাছি লব নোৱাৰিবও পাৰে।
- নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিবলৈ এই গোষ্ঠীক উৎসাহ দিয়া।
- সদনত SC/STৰ যথাযথ প্ৰতিনিধিত্ব নিশ্চিত কৰা।
- সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ মতামতৰ যোগেদি অধিক প্ৰতিনিধিত্বশীল গণতন্ত্ৰ গঠন কৰা।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৬ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগৰ গঠন আৰু ক্ষমতা/কাৰ্যৱলী আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৩২৪ অনুচ্ছেদৰ অধীনত ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগ গঠন কৰা হৈছে। ই এক স্বায়ত্তশাসিত সাংবিধানিক সংস্থা।
গঠন: ১৯৫০ চনৰ ২৫ জানুৱাৰীত নিৰ্বাচন আয়োগ গঠন কৰা হয়। আৰম্ভণিতে কেৱল মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তেহে আয়োগ পৰিচালনা কৰিছিল। কিন্তু ১৯৮৯ চনৰ পৰা আয়োগ এক বহু-সদস্যীয় সংস্থালৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়। বৰ্তমান আয়োগত এজন মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত (CEC) আৰু দুজন নিৰ্বাচন আয়ুক্ত (EC) থাকে। ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে এওঁলোকক নিযুক্তি কৰে। কাৰ্যকাল ৬ বছৰ অথবা ৬৫ বছৰ বয়সলৈ — যিটো আগেয়ে আহে। মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তক উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ ন্যায়াধীশৰ দৰে অপসাৰণ পদ্ধতিৰে কেৱল মহাভিযোগৰ যোগেদি অপসাৰণ কৰিব পাৰি।
ক্ষমতা আৰু কাৰ্যৱলী:
- ভোটাৰ তালিকা প্ৰস্তুতি: দেশৰ সকলো বয়স্ক নাগৰিকৰ নাম সন্নিৱিষ্ট কৰি ভোটাৰ তালিকা প্ৰস্তুত আৰু সংশোধন কৰে।
- নিৰ্বাচনৰ সময়সূচী নিৰ্ধাৰণ: লোকসভা, ৰাজ্যসভা, বিধানসভা, বিধান পৰিষদ আৰু ৰাষ্ট্ৰপতি-উপৰাষ্ট্ৰপতিৰ নিৰ্বাচনৰ সময়সূচী নিৰ্ধাৰণ কৰে।
- সমষ্টি পুনৰ্নিৰ্ধাৰণ: জনগণনা অনুসৰি সমষ্টিৰ সীমা পুনৰ্নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে।
- আদৰ্শ আচৰণ বিধি প্ৰণয়ন: নিৰ্বাচনৰ সময়ত প্ৰাৰ্থী আৰু দলৰ আচৰণৰ বাবে আচৰণ বিধি প্ৰণয়ন আৰু প্ৰয়োগ কৰে।
- ৰাজনৈতিক দলৰ স্বীকৃতি: ৰাজনৈতিক দলক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰে আৰু নিৰ্বাচনী চিহ্ন বিতৰণ কৰে।
- মুক্ত আৰু স্বচ্ছ নিৰ্বাচন: মুক্ত, ন্যায়সংগত আৰু পক্ষপাতহীন নিৰ্বাচন সুনিশ্চিত কৰে।
- পৰ্যবেক্ষক নিযুক্তি: নিৰ্বাচনৰ সময়ত বিভিন্ন সমষ্টিত পৰ্যবেক্ষক নিযুক্ত কৰে।
- নিৰ্বাচনী বিবাদ: প্ৰাৰ্থীৰ যোগ্যতা সম্পৰ্কীয় বিবাদ ৰাষ্ট্ৰপতিক উপদেশ দিয়ে।
- ফলাফল ঘোষণা: ভোটগণনাৰ পিছত ফলাফল ঘোষণা কৰে।
- পৰামৰ্শ: ৰাষ্ট্ৰপতি বা ৰাজ্যপালক নিৰ্বাচন সম্পৰ্কীয় বিষয়ত পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতৰ নিৰ্বাচন প্ৰণালীৰ দুৰ্বলতাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ নিৰ্বাচন প্ৰণালীৰ মূল দুৰ্বলতাসমূহ —
- ধনৰ অপব্যৱহাৰ: নিৰ্বাচনত প্ৰচুৰ ধন ব্যয় হয় আৰু কেৱল ধনী লোকেহে নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিব পাৰে।
- পেশীশক্তিৰ ব্যৱহাৰ: বুথ দখল, ভোটাৰক ভয় দেখুউৱা আদি ঘটনা ঘটে।
- জাতি, ধৰ্ম-ভিত্তিক ৰাজনীতি: ভোটাৰে প্ৰাৰ্থীৰ গুণাগুণতকৈ জাতি-ধৰ্মৰ ভিত্তিত ভোট দিয়ে।
- মাধ্যমৰ অপব্যৱহাৰ: মিছা প্ৰচাৰ আৰু মাধ্যমৰ অপব্যৱহাৰ বৃদ্ধি পাইছে।
- কম ভোটদানৰ হাৰ: বহু সমষ্টিত ভোটদানৰ হাৰ অতি কম।
- নিৰ্বাচনী আবেদন বিচাৰৰ পলম: নিৰ্বাচন সম্পৰ্কীয় বিবাদৰ মীমাংসাত পলম হয়।
- অপৰাধী প্ৰাৰ্থী: বহুতো অপৰাধৰ অভিযোগ থকা ব্যক্তিও নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰে।
- মহিলাৰ কম প্ৰতিনিধিত্ব: সদনত মহিলাৰ প্ৰতিনিধিত্ব এতিয়াও সন্তোষজনক নহয়।
প্ৰশ্ন ৩: নিৰ্বাচনী সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা আলোচনা কৰা। কি কি সংস্কাৰ আৱশ্যক?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ নিৰ্বাচন প্ৰণালীত বিভিন্ন দুৰ্বলতা থকাৰ বাবে নিৰ্বাচনী সংস্কাৰ অপৰিহাৰ্য। প্ৰয়োজনীয় সংস্কাৰসমূহ —
- নিৰ্বাচনী ব্যয়ৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ: প্ৰাৰ্থীৰ ব্যয় সীমা স্থিৰ কৰি ই কঠোৰভাৱে প্ৰয়োগ কৰিব লাগে।
- ৰাজ্যৰ অৰ্থ-সাহায্য (State Funding): নিৰ্বাচনৰ ব্যয় ৰাষ্ট্ৰই বহন কৰিলে অপব্যৱহাৰ ৰোধ হ’ব পাৰে।
- অপৰাধী প্ৰাৰ্থীৰ অযোগ্যতা: অভিযুক্ত অপৰাধী প্ৰাৰ্থীক নিৰ্বাচনৰ পৰা অযোগ্য কৰা উচিত।
- সম্পত্তিৰ ঘোষণা: প্ৰাৰ্থীয়ে নিজৰ সম্পত্তি, শিক্ষা আৰু অপৰাধজনিত পটভূমি প্ৰকাশ কৰিব লাগে।
- মহিলাৰ বাবে আসন সংৰক্ষণ: সদনত মহিলাৰ বাবে অন্ততঃ ৩৩% আসন সংৰক্ষণ কৰা।
- EVM আৰু VVPAT-ৰ সঠিক ব্যৱহাৰ: ই-ভোটিঙৰ স্বচ্ছতা সুনিশ্চিত কৰা।
- নিৰ্বাচন আয়োগৰ ক্ষমতা বৃদ্ধি: অমান্যকাৰী দল আৰু প্ৰাৰ্থীৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ ক্ষমতা।
- বিচাৰিক ব্যৱস্থা: নিৰ্বাচনী আবেদন দ্ৰুতভাৱে নিষ্পত্তিৰ বাবে নিৰ্বাচনী আদালত গঠন।
- NOTA-ৰ অধিক ব্যৱহাৰ: NOTA-ত অধিক ভোট পৰিলে পুনৰ নিৰ্বাচনৰ ব্যৱস্থা।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰত নিৰ্বাচনৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰত নিৰ্বাচন এক অপৰিহাৰ্য উপাদান। ইয়াৰ গুৰুত্ব নিম্নলিখিত —
- জনগণৰ সাৰ্বভৌমত্বৰ অভিব্যক্তি: নিৰ্বাচনৰ যোগেদি জনগণে নিজৰ সাৰ্বভৌম ক্ষমতাৰ প্ৰয়োগ কৰে।
- প্ৰতিনিধিমূলক চৰকাৰ গঠন: জনগণৰ ইচ্ছা অনুসৰি প্ৰতিনিধিমূলক চৰকাৰ গঠনৰ পথ মুকলি কৰে।
- চৰকাৰৰ দায়বদ্ধতা: চৰকাৰে জনগণৰ ওচৰত দায়বদ্ধ হোৱাৰ বাধ্য হয়, কিয়নো অৱজ্ঞা কৰিলে পৰৱৰ্তী নিৰ্বাচনত পৰাজিত হ’ব পাৰে।
- শান্তিপূৰ্ণ ক্ষমতা হস্তান্তৰ: ৰক্তপাত নোহোৱাকৈ এটা চৰকাৰৰ পৰা আনটো চৰকাৰলৈ ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।
- ৰাজনৈতিক সচেতনতা: নিৰ্বাচনৰ সময়ত আলোচনা-বিতৰ্কৰ যোগেদি জনগণৰ ৰাজনৈতিক চেতনা বৃদ্ধি পায়।
- বৈধতা প্ৰদান: চৰকাৰক বৈধতা প্ৰদান কৰে।
- সংঘাত নিয়ন্ত্ৰণ: বিভিন্ন স্বাৰ্থৰ মাজত বিৰোধ মীমাংসাৰ এক শান্তিপূৰ্ণ পদ্ধতি।
- সংখ্যালঘুৰ সুৰক্ষা: সংৰক্ষিত আসনৰ যোগেদি সংখ্যালঘুৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষা।
প্ৰশ্ন ৫: আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰণালীৰ গুণ আৰু দোষসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰণালীৰ গুণসমূহ —
- সঁচা প্ৰতিনিধিত্ব: প্ৰতিটো দলে নিজৰ ভোটৰ অনুপাতত আসন লাভ কৰে, সেয়েহে জনগণৰ ৰায়ৰ সঁচা প্ৰতিফলন হয়।
- সংখ্যালঘুৰ প্ৰতিনিধিত্ব: সৰু সৰু গোষ্ঠী আৰু সংখ্যালঘুৱেও সদনত প্ৰতিনিধিত্বৰ সুযোগ পায়।
- ভোট অপচয় কম: FPTP-ৰ দৰে অসংখ্য ভোট অপচয় নহয়।
- বিভিন্ন মতাদৰ্শৰ প্ৰকাশ: বিভিন্ন ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শ সদনত প্ৰতিফলিত হয়।
- গণতান্ত্ৰিক সমতা: প্ৰতিটো ভোটৰ মূল্য সমান।
দোষসমূহ:
- জটিলতা: ভোটাৰৰ বাবে এই প্ৰণালী জটিল আৰু দুৰ্বোধ্য।
- অস্থিৰ চৰকাৰ: বহু সৰু সৰু দল গঠন হোৱাৰ ফলত মিচ্ৰিত আৰু অস্থিৰ চৰকাৰ গঠন হয়।
- স্থানীয় দায়বদ্ধতা কম: প্ৰাৰ্থীৰ সমষ্টিৰ লগত প্ৰত্যক্ষ সম্পৰ্ক নাথাকে।
- দল নেতৃত্বৰ আধিপত্য: প্ৰাৰ্থী তালিকা প্ৰস্তুতিত দল নেতৃত্বৰ আধিপত্য থাকে।
- সংখ্যা গণনা জটিল: ভোট গণনা আৰু আসন বিতৰণ অতি জটিল।
- চৰম গোষ্ঠীৰ উত্থান: চৰম মতাদৰ্শৰ সৰু দলৰো প্ৰতিনিধিত্ব হয়।
প্ৰশ্ন ৬: সংৰক্ষিত আসনৰ ব্যৱস্থাটো বিস্তৃতভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সংবিধান প্ৰণেতাসকলে দীৰ্ঘকালীন বঞ্চনা আৰু সামাজিক বিভাজন বিবেচনা কৰি অনুসূচিত জাতি (SC) আৰু অনুসূচিত জনজাতিৰ (ST) বাবে লোকসভা আৰু ৰাজ্য বিধানসভাত আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।
সংৰক্ষিত আসনৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ —
- প্ৰাৰ্থী সংৰক্ষণ: সংৰক্ষিত সমষ্টিত কেৱল SC বা ST সম্প্ৰদায়ৰ ব্যক্তিয়েহে নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰিব পাৰে।
- ভোটাৰ যৌথ: ভোটাৰ হ’ব সকলো সম্প্ৰদায়ৰ — অৰ্থাৎ যৌথ নিৰ্বাচক মণ্ডলী।
- সমষ্টি পুনৰ্বিন্যাস আয়োগে নিৰ্ধাৰণ: জনগণনাৰ পিছত সমষ্টি পুনৰ্বিন্যাস আয়োগে SC/ST জনসংখ্যাৰ অনুপাতত সংৰক্ষিত সমষ্টি নিৰ্ধাৰণ কৰে।
- আসনৰ সংখ্যা: বৰ্তমান লোকসভাত SCৰ বাবে ৮৪ আসন আৰু STৰ বাবে ৪৭ আসন সংৰক্ষিত।
- সাময়িকভাৱে: সংবিধানৰ ৩৩৪ অনুচ্ছেদে সংৰক্ষণৰ সময়সীমা স্থিৰ কৰিছিল, কিন্তু সংশোধনীৰে সময়ে সময়ে দীঘলোৱা হৈছে।
- মহিলাৰ বাবে নাই: সংসদ আৰু বিধানসভাৰ স্তৰত মহিলাৰ বাবে আসন সংৰক্ষণ এতিয়াও কাৰ্যকৰী হোৱা নাই (২০২৩ চনৰ নাৰী শক্তি বন্দন আইন কাৰ্যকৰী হ’ব ভৱিষ্যতে)।
- পঞ্চায়ত-পৌৰ পৰিষদ: ৭৩ আৰু ৭৪তম সংবিধান সংশোধনীৰে স্থানীয় স্বায়ত্তশাসিত সংস্থাত মহিলাৰ বাবে ৩৩% আসন সংৰক্ষিত।
সংৰক্ষণৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল ঐতিহাসিকভাৱে বঞ্চিত গোষ্ঠীক ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব দি সমাজৰ মূলসুঁতিৰ সৈতে যুক্ত কৰা। এনে ব্যৱস্থাই গণতন্ত্ৰক অধিক প্ৰতিনিধিত্বশীল কৰি তোলে।
FPTP আৰু আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ তুলনা
| বৈশিষ্ট্য | FPTP প্ৰণালী | আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব (PR) |
|---|---|---|
| সমষ্টিৰ আকাৰ | ক্ষুদ্ৰ — প্ৰতিটো সমষ্টিৰ পৰা এজন প্ৰতিনিধি | বৃহৎ — প্ৰতিটো সমষ্টিৰ পৰা একাধিক প্ৰতিনিধি |
| ভোটদানৰ পদ্ধতি | ভোটাৰে প্ৰাৰ্থীক ভোট দিয়ে | ভোটাৰে দলক ভোট দিয়ে (তালিকা প্ৰথা) বা পছন্দ অনুসৰি প্ৰাৰ্থী বাছে (STV) |
| বিজয়ী নিৰ্ধাৰণ | আনতকৈ অধিক ভোট পোৱা প্ৰাৰ্থী বিজয়ী | প্ৰাপ্ত ভোটৰ অনুপাতত দলে আসন লাভ কৰে |
| ভোট অপচয় | হৰা প্ৰাৰ্থীৰ সকলো ভোট অপচয় | সম্ভৱ মতে প্ৰতিটো ভোটে গণনা পায় |
| চৰকাৰৰ স্থিৰতা | সাধাৰণতে স্পষ্ট সংখ্যাগৰিষ্ঠতাৰ স্থিৰ চৰকাৰ | মিচ্ৰিত চৰকাৰৰ সম্ভাৱনা অধিক, অস্থিৰতা |
| সংখ্যালঘুৰ প্ৰতিনিধিত্ব | কম — সাধাৰণতে অৱহেলিত | অধিক — অনুপাতিকভাৱে প্ৰতিনিধিত্ব |
| সৰলতা | অতি সহজ আৰু সাধাৰণ | জটিল আৰু কঠিন |
| স্থানীয় দায়বদ্ধতা | উচ্চ — প্ৰতিনিধি সমষ্টিৰ লগত জড়িত | নিম্ন — দলক প্ৰাধান্য |
| ব্যৱহৃত দেশ | ভাৰত, ব্ৰিটেন, আমেৰিকা, কানাডা | ইজৰাইল, নেদাৰলেণ্ডছ, ব্ৰাজিল, আৰ্জেণ্টিনা |
| ভাৰতত প্ৰয়োগ | লোকসভা, বিধানসভা | ৰাষ্ট্ৰপতি, ৰাজ্যসভা, বিধান পৰিষদ |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নাৱলী
বহু-বৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
১। ভাৰতত ভোটদানৰ ন্যূনতম বয়স —
(ক) ১৬ বছৰ (খ) ১৮ বছৰ (গ) ২১ বছৰ (ঘ) ২৫ বছৰ
উত্তৰঃ (খ) ১৮ বছৰ।
২। ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগ গঠনৰ অনুচ্ছেদ —
(ক) ৩২২ (খ) ৩২৩ (গ) ৩২৪ (ঘ) ৩২৫
উত্তৰঃ (গ) ৩২৪।
৩। ভাৰতে নিৰ্বাচনত গ্ৰহণ কৰিছে —
(ক) FPTP প্ৰণালী (খ) PR প্ৰণালী (গ) তালিকা প্ৰথা (ঘ) মিচ্ৰিত প্ৰণালী
উত্তৰঃ (ক) FPTP প্ৰণালী।
৪। মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তৰ কাৰ্যকাল —
(ক) ৫ বছৰ (খ) ৬ বছৰ (গ) ৭ বছৰ (ঘ) ১০ বছৰ
উত্তৰঃ (খ) ৬ বছৰ।
৫। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত হয় —
(ক) প্ৰত্যক্ষ পদ্ধতিৰে (খ) পৰোক্ষ পদ্ধতিৰে (গ) সংসদৰ যোগেদি (ঘ) প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ যোগেদি
উত্তৰঃ (খ) পৰোক্ষ পদ্ধতিৰে।
৬। আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰণালী প্ৰচলিত —
(ক) ভাৰত (খ) আমেৰিকা (গ) ব্ৰিটেন (ঘ) ইজৰাইল
উত্তৰঃ (ঘ) ইজৰাইল।
৭। ৬১তম সংবিধান সংশোধনীয়ে সলনি কৰিছিল —
(ক) ভোটদানৰ বয়স (খ) মুখ্য আয়ুক্তৰ কাৰ্যকাল (গ) ৰাষ্ট্ৰপতিৰ নিৰ্বাচন পদ্ধতি (ঘ) সমষ্টিৰ সংখ্যা
উত্তৰঃ (ক) ভোটদানৰ বয়স।
৮। লোকসভাত SCৰ বাবে সংৰক্ষিত আসন —
(ক) ৭৯ (খ) ৮৪ (গ) ১০৪ (ঘ) ১৩১
উত্তৰঃ (খ) ৮৪।
৯। লোকসভাত STৰ বাবে সংৰক্ষিত আসন —
(ক) ৩৭ (খ) ৪১ (গ) ৪৭ (ঘ) ৫১
উত্তৰঃ (গ) ৪৭।
১০। FPTP-ত বিজয়ী হয় সেইজন প্ৰাৰ্থী —
(ক) যিজনে মুঠ ভোটৰ আধাতকৈ অধিক পায় (খ) যিজনে ৭৫% পায় (গ) যিজনে আনতকৈ অধিক ভোট পায় (ঘ) যিজনৰ দলে অধিক আসন পায়
উত্তৰঃ (গ) যিজনে আনতকৈ অধিক ভোট পায়।
১১। ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগ স্থাপন হোৱা চন —
(ক) ১৯৪৭ (খ) ১৯৪৯ (গ) ১৯৫০ (ঘ) ১৯৫২
উত্তৰঃ (গ) ১৯৫০।
১২। সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ ভাৰতৰ সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদে প্ৰদান কৰিছে?
(ক) ৩২৪ (খ) ৩২৫ (গ) ৩২৬ (ঘ) ৩২৭
উত্তৰঃ (গ) ৩২৬।
১৩। প্ৰথম মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত আছিল —
(ক) চুকুমাৰ চেন (খ) টি. এন. শেষন (গ) এম. এছ. গিল (ঘ) কে. ভি. কে. সুন্দৰম
উত্তৰঃ (ক) চুকুমাৰ চেন।
১৪। NOTA-ৰ পূৰ্ণৰূপ —
(ক) None of The Above (খ) None of The Authority (গ) Not Of These Authorities (ঘ) Negotiate Other Than Above
উত্তৰঃ (ক) None of The Above।
১৫। ভাৰতৰ সংসদৰ ওপৰ সদন হ’ল —
(ক) লোকসভা (খ) ৰাজ্যসভা (গ) বিধানসভা (ঘ) বিধান পৰিষদ
উত্তৰঃ (খ) ৰাজ্যসভা।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
১। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ______ অনুচ্ছেদৰ অধীনত নিৰ্বাচন আয়োগ গঠন কৰা হৈছে।
উত্তৰঃ ৩২৪।
২। ভাৰতত ভোটদানৰ ন্যূনতম বয়স ______ বছৰ।
উত্তৰঃ ১৮।
৩। FPTP-ৰ পূৰ্ণৰূপ ______ ।
উত্তৰঃ First Past the Post।
৪। PR-ৰ পূৰ্ণৰূপ ______ ।
উত্তৰঃ Proportional Representation।
৫। ______ আৰু ______ দেশত আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰচলিত।
উত্তৰঃ ইজৰাইল আৰু নেদাৰলেণ্ডছ।
৬। ভাৰতৰ ______ মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তক নিযুক্তি কৰে।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰপতি।
৭। মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তৰ কাৰ্যকাল ______ বছৰ অথবা ______ বছৰ বয়সলৈ।
উত্তৰঃ ৬, ৬৫।
৮। ভাৰতে ______ চনত প্ৰথম সাধাৰণ নিৰ্বাচন অনুষ্ঠিত কৰিছিল।
উত্তৰঃ ১৯৫১-৫২।
৯। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি ______ পদ্ধতিৰে নিৰ্বাচিত হয়।
উত্তৰঃ পৰোক্ষ।
১০। ৬১তম সংবিধান সংশোধনীয়ে ভোটদানৰ বয়স ______ ৰ পৰা ______ লৈ হ্ৰাস কৰিলে।
উত্তৰঃ ২১, ১৮।
১১। লোকসভাত SCৰ বাবে ______ আৰু STৰ বাবে ______ আসন সংৰক্ষিত।
উত্তৰঃ ৮৪, ৪৭।
১২। সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰৰ ভিত্তি হ’ল ______ ।
উত্তৰঃ বয়স।
শুদ্ধ-অশুদ্ধ নিৰ্ণয় কৰা
১। ভাৰতে আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব প্ৰণালী লোকসভা নিৰ্বাচনৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিছে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ভাৰতে FPTP প্ৰণালী লোকসভাৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিছে।
২। মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তক ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে ইচ্ছামতে অপসাৰণ কৰিব পাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্তক কেৱল মহাভিযোগৰ যোগেদিহে অপসাৰণ কৰিব পাৰি।
৩। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি প্ৰত্যক্ষ পদ্ধতিৰে নিৰ্বাচিত হয়।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ৰাষ্ট্ৰপতি পৰোক্ষ পদ্ধতিৰে নিৰ্বাচিত হয়।
৪। সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ গণতন্ত্ৰৰ মূল ভেটি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৫। ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগ এক স্বায়ত্তশাসিত সাংবিধানিক সংস্থা।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৬। FPTP প্ৰণালীত প্ৰাৰ্থীয়ে মুঠ ভোটৰ ৫০%তকৈ অধিক পোৱা আৱশ্যক।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। FPTP-ত আনতকৈ অধিক ভোট পালেই বিজয়ী।
৭। ৰাজ্যসভাৰ নিৰ্বাচন আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব পদ্ধতিৰে হয়।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৮। ব্ৰিটিছ ভাৰতত ১৯০৯ চনৰ মৰ্লি-মিন্টো সংস্কাৰে পৃথক নিৰ্বাচক মণ্ডলী প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
৯। ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগে পঞ্চায়ত নিৰ্বাচন পৰিচালনা কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। পঞ্চায়ত নিৰ্বাচন ৰাজ্য নিৰ্বাচন আয়োগে পৰিচালনা কৰে।
১০। ভাৰতে যৌথ নিৰ্বাচক মণ্ডলী ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
মূখ্য শব্দ (Key Terms)
| মূখ্য শব্দ | ব্যাখ্যা |
|---|---|
| নিৰ্বাচন (Election) | প্ৰতিনিধি বাছি লোৱাৰ গণতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া। |
| নিৰ্বাচক মণ্ডলী (Electorate) | ভোটদানৰ অধিকাৰ থকা সকলো নাগৰিকৰ সমষ্টি। |
| প্ৰত্যক্ষ নিৰ্বাচন (Direct Election) | জনগণে নিজে ভোট দি প্ৰতিনিধি বাছি লোৱা পদ্ধতি। |
| পৰোক্ষ নিৰ্বাচন (Indirect Election) | মধ্যৱৰ্তী নিৰ্বাচকৰ যোগেদি প্ৰতিনিধি বাছি লোৱা পদ্ধতি। |
| FPTP (First Past the Post) | আনতকৈ অধিক ভোট পোৱা প্ৰাৰ্থী বিজয়ী হোৱা প্ৰণালী। |
| আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্ব (PR) | প্ৰাপ্ত ভোটৰ অনুপাতত আসন বিতৰণৰ প্ৰণালী। |
| সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ | ভেদ-ভাৱ অবিহনে সকলো বয়স্ক নাগৰিকৰ ভোটাধিকাৰ। |
| যৌথ নিৰ্বাচক মণ্ডলী (Joint Electorate) | সকলো ভোটাৰে একেলগে ভোট দিয়া ব্যৱস্থা। |
| পৃথক নিৰ্বাচক মণ্ডলী (Separate Electorate) | ভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ পৃথক পৃথক ভোটাৰ তালিকা। |
| সংৰক্ষিত আসন (Reserved Seats) | SC/STৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত আসন। |
| সমষ্টি পুনৰ্বিন্যাস আয়োগ | নিৰ্বাচনী সমষ্টিৰ সীমা নিৰ্ধাৰক স্বাধীন আয়োগ। |
| আদৰ্শ আচৰণ বিধি | নিৰ্বাচনৰ সময়ত প্ৰাৰ্থী-দলৰ আচৰণ নিয়মাৱলী। |
| নিৰ্বাচনী ইস্তাহাৰ | দলৰ নীতি-প্ৰতিশ্ৰুতিৰ লিখিত দলিল। |
| মুখ্য নিৰ্বাচন আয়ুক্ত (CEC) | ভাৰতীয় নিৰ্বাচন আয়োগৰ অধ্যক্ষ। |
| EVM | ইলেক্ট্ৰনিক ভোটিং যন্ত্ৰ। |
| VVPAT | ভোটাৰ-যাচাইযোগ্য কাগজী ৰচিদ যন্ত্ৰ। |
| NOTA | None of The Above — কোনো প্ৰাৰ্থীক ভোট নিদিয়াৰ বিকল্প। |
| একক স্থানান্তৰযোগ্য ভোট (STV) | আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ এক প্ৰকাৰ। |
| তালিকা প্ৰথা (List System) | আনুপাতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ আন এক প্ৰকাৰ। |
| গোপনীয় ভোটদান (Secret Ballot) | ভোটদানৰ গোপনীয়তা ৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা। |
আশা কৰোঁ ASSEB Class 11 Political Scienceৰ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ পৰীক্ষা প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। আন আন অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guru-ৰ ৱেবছাইট চাওক।