Class 11 Political Science Chapter 20 — উন্নয়ন
HSLC Guru-লৈ আপোনাক স্বাগতম। ইয়াত ASSEB-ৰ Class 11 ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ বিংশ অধ্যায় “উন্নয়ন”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আলোচনা কৰা হৈছে। উন্নয়নৰ অৰ্থ, প্ৰভাৱশালী মডেল, সামাজিক খৰচ, বিকল্প পদ্ধতি আৰু চিৰস্থায়ী উন্নয়নৰ ধাৰণাবোৰ শিক্ষাৰ্থীয়ে ইয়াত পাব। উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ পৰীক্ষাৰ বাবে এই অধ্যায়টো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।
সাৰাংশ
উন্নয়নৰ অৰ্থ: উন্নয়ন বুলিলে সাধাৰণ অৰ্থত সমাজৰ অৰ্থনৈতিক, সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত ঘটা ইতিবাচক পৰিৱৰ্তনক বুজোৱা হয়। ই কেৱল অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিকেই নুবুজায়, মানুহৰ সামগ্ৰিক জীৱনৰ গুণগত মানৰ উন্নতিকো বুজায়। উন্নয়নে প্ৰগতি, বিকাশ আৰু আগবঢ়া অৱস্থাৰ ধাৰণা বহন কৰে।
প্ৰভাৱশালী মডেল: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছত পশ্চিমীয়া দেশসমূহে গ্ৰহণ কৰা প্ৰভাৱশালী উন্নয়ন মডেলটোৱে দ্ৰুত ঔদ্যোগিকীকৰণ, আধুনিকীকৰণ আৰু GDP বৃদ্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। এই মডেলত বৃহৎ বান্ধ, ৰাজপথ, কাৰখানা আৰু চহৰীকৰণৰ জৰিয়তে অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি সাধন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হৈছিল। ভাৰতেও স্বাধীনতাৰ পিছত পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ যোগেদি এই মডেল গ্ৰহণ কৰিছিল।
সামাজিক খৰচ: এই প্ৰভাৱশালী মডেলে দ্ৰুত আৰ্থিক বৃদ্ধি সাধন কৰিলেও বহুতো সামাজিক খৰচ বহন কৰিবলগীয়া হৈছিল— (ক) বৃহৎ বান্ধ আৰু প্ৰকল্পৰ বাবে জনজাতীয় লোকৰ স্থানচ্যুতি; (খ) অৰণ্য ধ্বংস আৰু পৰিৱেশ অৱনতি; (গ) ধনী-দুখীয়াৰ ব্যৱধান বৃদ্ধি; (ঘ) সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ বিনাশ; (ঙ) প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অপৰিমিত শোষণ। নৰ্মদা বচাঁও আন্দোলন মেধা পাটকাৰৰ নেতৃত্বত আৰম্ভ হৈ চৰদাৰ চৰোবৰ বান্ধৰ বিৰুদ্ধে স্থানচ্যুত লোকসকলৰ অধিকাৰৰ বাবে যুঁজি আছে।
বিকল্প মডেল: প্ৰভাৱশালী মডেলৰ সমালোচনাৰ ফলত বিকল্প উন্নয়ন ধাৰণাৰ উদ্ভৱ হ’ল— চিৰস্থায়ী উন্নয়ন (Sustainable Development)। ১৯৮৭ চনৰ ব্ৰুণ্ড্ট্লেণ্ড আয়োগৰ “Our Common Future” প্ৰতিবেদনত চিৰস্থায়ী উন্নয়নক “বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰাব পৰাকৈ আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰোৱাৰ সামৰ্থ্যক ক্ষুণ্ন নকৰাকৈ সাধন কৰা উন্নয়ন” বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে। অমৰ্ত্য চেনৰ সামৰ্থ্য পদ্ধতি (Capability Approach)-এ মানুহৰ স্বাধীনতা, পছন্দ আৰু সামৰ্থ্যৰ বিকাশকেই প্ৰকৃত উন্নয়ন বুলি গণ্য কৰে।
HDI আৰু আন্দোলন: ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (Human Development Index)-এ আয়ুস, শিক্ষা আৰু জীৱনৰ মানদণ্ডৰ সমন্বয়ত উন্নয়ন জুখে। ১৯৭৩ চনৰ চিপকো আন্দোলন উত্তৰাখণ্ডত অৰণ্য সংৰক্ষণৰ বাবে সুন্দৰলাল বহুগুণা আৰু চণ্ডীপ্ৰসাদ ভাটৰ নেতৃত্বত হৈছিল। বৰ্তমান জলবায়ু পৰিৱৰ্তন এক বিশ্বজনীন সমস্যা হৈ পৰিছে যিয়ে চিৰস্থায়ী উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰমাণ কৰিছে।
Summary
Development means positive economic, social and political change. The dominant model emphasised industrialisation and GDP growth but caused tribal displacement, environmental degradation and inequality, leading to movements like Narmada Bachao Andolan and Chipko. Alternative models such as sustainable development (Brundtland definition), Amartya Sen’s capability approach, and the Human Development Index focus on human well-being, freedom, and inter-generational equity in the face of climate change.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। উন্নয়ন বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ উন্নয়ন বুলিলে সমাজৰ অৰ্থনৈতিক, সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত ঘটা ইতিবাচক পৰিৱৰ্তনক বুজোৱা হয়। ই কেৱল অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি বা মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP)-ৰ বৃদ্ধিকেই নুবুজায়, মানুহৰ জীৱনৰ গুণগত মানৰ সামগ্ৰিক উন্নতিকো বুজায়— যেনে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, সাম্য, স্বাধীনতা আৰু পৰিৱেশীয় সুৰক্ষা।
প্ৰশ্ন ২। প্ৰভাৱশালী উন্নয়ন মডেলৰ মূল বৈশিষ্ট্যবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ প্ৰভাৱশালী উন্নয়ন মডেলৰ মূল বৈশিষ্ট্যবোৰ হ’ল— (ক) দ্ৰুত ঔদ্যোগিকীকৰণ; (খ) আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ; (গ) GDP বৃদ্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব; (ঘ) বৃহৎ বান্ধ, কাৰখানা আৰু আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ; (ঙ) চহৰীকৰণ; (চ) পশ্চিমীয়া আদৰ্শৰ অনুকৰণ; (ছ) প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ।
প্ৰশ্ন ৩। উন্নয়নৰ সামাজিক খৰচসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ উন্নয়নৰ সামাজিক খৰচসমূহ হ’ল— (ক) বৃহৎ প্ৰকল্পৰ বাবে জনজাতীয় লোক আৰু কৃষকৰ স্থানচ্যুতি; (খ) অৰণ্য ধ্বংস আৰু পৰিৱেশ অৱনতি; (গ) ধনী-দুখীয়াৰ ব্যৱধান বৃদ্ধি; (ঘ) আঞ্চলিক বৈষম্য; (ঙ) সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যৰ বিলুপ্তি; (চ) জলবায়ু পৰিৱৰ্তন; (ছ) প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ক্ষয়।
প্ৰশ্ন ৪। চিৰস্থায়ী উন্নয়ন বুলিলে কি বুজা? ব্ৰুণ্ড্ট্লেণ্ড আয়োগৰ সংজ্ঞা লিখা।
উত্তৰঃ চিৰস্থায়ী উন্নয়ন হ’ল এনে এক উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বজাই ৰাখি বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰাব পাৰে। ১৯৮৭ চনৰ ব্ৰুণ্ড্ট্লেণ্ড আয়োগৰ “Our Common Future” প্ৰতিবেদনত চিৰস্থায়ী উন্নয়নক এনেদৰে সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে— “চিৰস্থায়ী উন্নয়ন হ’ল এনে উন্নয়ন যিয়ে বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰাব পাৰে আৰু ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰোৱাৰ সামৰ্থ্যক ক্ষুণ্ন নকৰে।”
প্ৰশ্ন ৫। অমৰ্ত্য চেনৰ সামৰ্থ্য পদ্ধতিৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ নোবেল বিজয়ী অৰ্থনীতিবিদ অমৰ্ত্য চেনে উন্নয়নৰ সামৰ্থ্য পদ্ধতি (Capability Approach) প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। এই পদ্ধতিৰ মতে— উন্নয়ন হ’ল মানুহৰ স্বাধীনতা আৰু সামৰ্থ্যৰ বিকাশ। প্ৰকৃত উন্নয়ন তেতিয়াহে হয় যেতিয়া মানুহে নিজৰ পছন্দ অনুসৰি জীৱন যাপন কৰিব পাৰে— শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পুষ্টি, ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা আৰু সামাজিক সুৰক্ষা লাভ কৰিব পাৰে। এই পদ্ধতিয়ে উন্নয়নক মানৱিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা চাইছে।
প্ৰশ্ন ৬। নৰ্মদা বচাঁও আন্দোলনৰ বিষয়ে লিখা।
উত্তৰঃ নৰ্মদা বচাঁও আন্দোলন হ’ল মেধা পাটকাৰৰ নেতৃত্বত আৰম্ভ হোৱা এক জনপ্ৰিয় আন্দোলন। নৰ্মদা নদীত নিৰ্মীয়মান চৰদাৰ চৰোবৰ বান্ধৰ বিৰুদ্ধে আৰু ইয়াৰ ফলত স্থানচ্যুত হোৱা জনজাতীয় লোক, কৃষক আৰু স্থানীয় অধিবাসীৰ অধিকাৰৰ বাবে এই আন্দোলন আৰম্ভ হৈছিল। ইয়াৰ মূল দাবী আছিল— পুনৰ্বাসন, ক্ষতিপূৰণ আৰু পৰিৱেশীয় ক্ষতিৰ মূল্যায়ন। এই আন্দোলনে উন্নয়নৰ সামাজিক খৰচৰ বিষয়টো জনসাধাৰণৰ সন্মুখলৈ আনিছিল।
প্ৰশ্ন ৭। চিপকো আন্দোলন কি?
উত্তৰঃ চিপকো আন্দোলন ১৯৭৩ চনত উত্তৰাখণ্ডৰ (তেতিয়াৰ উত্তৰ প্ৰদেশ) চমোলি জিলাত সুন্দৰলাল বহুগুণা আৰু চণ্ডীপ্ৰসাদ ভাটৰ নেতৃত্বত আৰম্ভ হৈছিল। অৰণ্যৰ গছ কটাৰ বিৰুদ্ধে স্থানীয় গ্ৰামীণ মহিলা আৰু লোকসকলে গছবোৰ সাবটি ধৰি প্ৰতিৰোধ কৰিছিল— সেইবাবে নাম “চিপকো” (সাবটি ধৰা)। এই আন্দোলনে অৰণ্য সংৰক্ষণ আৰু পৰিৱেশীয় চেতনাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান আগবঢ়াইছে।
প্ৰশ্ন ৮। মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI) কি?
উত্তৰঃ মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (Human Development Index) হ’ল ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচী (UNDP)-এ ১৯৯০ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা এটা সূচক। ইয়াত তিনিটা মূল উপাদান আছে— (ক) আয়ুসৰ আশা (Life Expectancy); (খ) শিক্ষাৰ স্তৰ (Education); (গ) জীৱনৰ মানদণ্ড (মূৰপিছু আয়)। ই দেশসমূহৰ মানৱ উন্নয়নৰ পৰিমাপ কৰে আৰু GDP-ৰ একপক্ষীয় দৃষ্টিভংগীৰ সলনি বহুপক্ষীয় উন্নয়নৰ মূল্যায়ন কৰে।
প্ৰশ্ন ৯। জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলে উন্নয়নলৈ কি প্ৰভাৱ পৰিছে?
উত্তৰঃ জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ ফলে— (ক) সাগৰৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি পাইছে; (খ) প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ বৃদ্ধি পাইছে; (গ) কৃষি উৎপাদনত প্ৰভাৱ পৰিছে; (ঘ) স্বাস্থ্যৰ সমস্যা বৃদ্ধি পাইছে; (ঙ) জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য হ্ৰাস পাইছে। এই কাৰণে চিৰস্থায়ী উন্নয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা বিশ্বজুৰি অনুভূত হৈছে আৰু পেৰিছ চুক্তিৰ দৰে আন্তৰ্জাতিক চুক্তিৰ গুৰুত্ব বাঢ়িছে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। উন্নয়ন আৰু আৰ্থিক বৃদ্ধিৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ আৰ্থিক বৃদ্ধি হ’ল কেৱল GDP বা মূৰপিছু আয়ৰ পৰিমাণগত বৃদ্ধি, কিন্তু উন্নয়ন হ’ল ইয়াতকৈ ব্যাপক ধাৰণা যিয়ে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, সাম্য, স্বাধীনতা আৰু পৰিৱেশীয় সুৰক্ষাকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। আৰ্থিক বৃদ্ধি পৰিমাণগত, উন্নয়ন গুণগত।
প্ৰশ্ন ২। চিৰস্থায়ী উন্নয়নৰ মূল উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ চিৰস্থায়ী উন্নয়নৰ মূল উপাদানসমূহ হ’ল— (ক) অৰ্থনৈতিক চিৰস্থায়িত্ব; (খ) সামাজিক সাম্য; (গ) পৰিৱেশীয় সুৰক্ষা; (ঘ) ভৱিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ অধিকাৰ সংৰক্ষণ; (ঙ) প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ যুক্তিসংগত ব্যৱহাৰ।
প্ৰশ্ন ৩। উন্নয়নৰ প্ৰভাৱশালী মডেল আৰু বিকল্প মডেলৰ মাজৰ পাৰ্থক্য তলৰ তালিকাত দেখুওৱা হ’ল—
| বিষয় | প্ৰভাৱশালী মডেল | বিকল্প মডেল |
|---|---|---|
| মূল লক্ষ্য | GDP বৃদ্ধি, ঔদ্যোগিকীকৰণ | মানৱ কল্যাণ, চিৰস্থায়িত্ব |
| দৃষ্টিভংগী | অৰ্থনৈতিক/পৰিমাণগত | সামগ্ৰিক/গুণগত |
| পৰিৱেশৰ স্থান | গৌণ | প্ৰধান |
| প্ৰযুক্তি | বৃহৎ, পশ্চিমীয়া | স্থানীয়, উপযুক্ত |
| সম্পদ ব্যৱহাৰ | অপৰিমিত | যুক্তিসংগত |
| ফলাফল | স্থানচ্যুতি, বৈষম্য | সাম্য, স্থায়িত্ব |
| উদাহৰণ | বৃহৎ বান্ধ, কাৰখানা | চিপকো, নৰ্মদা বচাঁও |
প্ৰশ্ন ৪। ভাৰতত উন্নয়নৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত উন্নয়নৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ হ’ল— (ক) দাৰিদ্ৰ্য আৰু বেকাৰত্ব; (খ) আঞ্চলিক বৈষম্য; (গ) লিংগ বৈষম্য; (ঘ) পৰিৱেশীয় অৱনতি; (ঙ) জনসংখ্যা বৃদ্ধি; (চ) দুৰ্নীতি; (ছ) অশিক্ষা; (জ) স্বাস্থ্যসেৱাৰ অভাৱ; (ঝ) জলবায়ু পৰিৱৰ্তন।
প্ৰশ্ন ৫। উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত গণতন্ত্ৰৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰই উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে— (ক) জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰে; (খ) সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ প্ৰক্ৰিয়া স্বচ্ছ কৰে; (গ) সামাজিক ন্যায় আৰু সাম্য প্ৰতিষ্ঠা কৰে; (ঘ) বিকল্প মডেলৰ প্ৰতি স্পেচ দিয়ে; (ঙ) সামাজিক আন্দোলনৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে। অমৰ্ত্য চেনৰ মতে গণতন্ত্ৰ আৰু উন্নয়ন পৰস্পৰ পৰিপূৰক।