Class 11 Political Science Chapter 2 — ভাৰতীয় সংবিধানৰ অধিকাৰসমূহ (Rights in the Indian Constitution)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পৃষ্ঠাত আপুনি পাব ASSEB (Assam State Board of Secondary Education) উচ্চ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ দ্বিতীয় অধ্যায় — ভাৰতীয় সংবিধানৰ অধিকাৰসমূহ (Rights in the Indian Constitution)ৰ সম্পূৰ্ণ পৰীক্ষা-প্ৰস্তুতিমূলক সমাধান। এই অধ্যায়ত আলোচনা কৰা হৈছে অধিকাৰৰ ধাৰণা, অধিকাৰ আৰু গণতন্ত্ৰ, অধিকাৰ পত্ৰ (Bill of Rights), ভাৰতীয় সংবিধানে গেৰাণ্টী দিয়া ছটা মৌলিক অধিকাৰ — সমতাৰ অধিকাৰ (১৪–১৮ অনুচ্ছেদ), স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (১৯–২২), শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (২৩–২৪), ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (২৫–২৮), সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক অধিকাৰ (২৯–৩০), আৰু সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ (৩২)। ইয়াৰ লগতে ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি নিৰ্দেশক তত্ত্ব (DPSP — ৩৬–৫১ অনুচ্ছেদ), মৌলিক কৰ্তব্য (৫১ক অনুচ্ছেদ), মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশক তত্ত্বৰ মাজৰ সম্পৰ্ক, ৪২তম সংশোধনী, লেখ (writ) আদি বিষয়সমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। পাঠ্যপুথিৰ সকলো প্ৰশ্ন, অতিৰিক্ত অতি চমু, চমু আৰু ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্ন, MCQ, খালী ঠাই পূৰণ, শুদ্ধ-অশুদ্ধ আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুচ্ছেদৰ তালিকাৰ সৈতে — AHSEC / ASSEB উচ্চ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ পৰীক্ষাৰ বাবে আদৰ্শ।
সাৰাংশ
অধিকাৰ হৈছে সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা স্বীকৃত সেই সকলো সুবিধা আৰু দাবী, যিবোৰ ব্যক্তিৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশ আৰু গৌৰৱপূৰ্ণ জীৱন যাপনৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰত অধিকাৰ ব্যতিৰেকে নাগৰিকৰ ব্যক্তিত্বৰ বিকাশ সম্ভৱ নহয়। অধিকাৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, নাগৰিক আৰু সাংস্কৃতিক — বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ। ভাৰতীয় সংবিধানে নাগৰিকৰ অধিকাৰক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিবলৈ এক অধিকাৰ পত্ৰ (Bill of Rights) অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছে, যাৰ নাম মৌলিক অধিকাৰ (Fundamental Rights)।
ভাৰতীয় সংবিধানৰ তৃতীয় ভাগত (অনুচ্ছেদ ১২ৰ পৰা ৩৫) মৌলিক অধিকাৰৰ বিষয়ে বিৱৰণ আছে। মূলতঃ সাতটা মৌলিক অধিকাৰ আছিল, কিন্তু ৪৪তম সংবিধান সংশোধনী, ১৯৭৮ৰ দ্বাৰা সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ তালিকাৰ পৰা বাদ দিয়া হ’ল আৰু ইয়াক ৩০০ক অনুচ্ছেদৰ অধীনত এক সাধাৰণ আইনি অধিকাৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হ’ল। বৰ্তমান ছটা মৌলিক অধিকাৰ আছে — (১) সমতাৰ অধিকাৰ (১৪–১৮ অনুচ্ছেদ): আইনৰ দৃষ্টিত সমতা, ধৰ্ম-জাতি-বৰ্ণ-লিংগ-জন্মস্থানৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষেধ, চৰকাৰী চাকৰিত সমান সুযোগ, অস্পৃশ্যতাৰ উচ্ছেদ, উপাধি বিলোপ। (২) স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (১৯–২২ অনুচ্ছেদ): বাক্ আৰু অভিব্যক্তিৰ স্বাধীনতা, শান্তিপূৰ্ণ সমাবেশ, সমিতি গঠন, ভাৰতৰ যিকোনো অংশলৈ অবাধে যাত্ৰা আৰু বসবাস, যিকোনো বৃত্তি গ্ৰহণৰ স্বাধীনতা, অপৰাধৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা, জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (২১ অনুচ্ছেদ), গ্ৰেপ্তাৰ আৰু আটকৰ ক্ষেত্ৰত সুৰক্ষা।
(৩) শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (২৩–২৪ অনুচ্ছেদ): মানৱ ক্ৰয়-বিক্ৰয়, বেগাৰ আৰু বলপূৰ্বক শ্ৰম নিষেধ; ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক কাৰখানা, খনি বা বিপজ্জনক কামত নিযুক্ত কৰা নিষেধ। (৪) ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (২৫–২৮ অনুচ্ছেদ): বিবেকৰ স্বাধীনতা, যিকোনো ধৰ্মৰ অনুসৰণ, পালন আৰু প্ৰচাৰৰ স্বাধীনতা; ধৰ্মীয় বিষয়ত ব্যৱস্থাপনাৰ স্বাধীনতা; ধৰ্মীয় কৰ-আদায়ৰ স্বাধীনতা; চৰকাৰী শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষা নিদিয়া। (৫) সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক অধিকাৰ (২৯–৩০ অনুচ্ছেদ): সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ে নিজৰ ভাষা, লিপি আৰু সংস্কৃতি সংৰক্ষণ কৰিব পাৰে; নিজৰ পচন্দৰ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠা আৰু পৰিচালনা কৰিব পাৰে। (৬) সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ (৩২ অনুচ্ছেদ): ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে ইয়াক সংবিধানৰ “হৃদয় আৰু আত্মা” বুলি অভিহিত কৰিছিল। মৌলিক অধিকাৰ লঘন হ’লে নাগৰিকে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ত প্ৰতিকাৰৰ বাবে সিদ্ধি (writ) দাবী কৰিব পাৰে — Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Quo Warranto, আৰু Certiorari।
সংবিধানৰ চতুৰ্থ ভাগত (৩৬–৫১ অনুচ্ছেদ) ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি নিৰ্দেশক তত্ত্ব (Directive Principles of State Policy / DPSP) ভৰ্তি কৰা হৈছে। এই তত্ত্বসমূহ আয়াৰলেণ্ডৰ সংবিধানৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হৈছে। এইবোৰ ন্যায়ালয়ৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তনযোগ্য (justiciable) নহয়, কিন্তু ৰাষ্ট্ৰক এক কল্যাণমূলক ৰাষ্ট্ৰ গঢ়ি তোলাৰ পথ-প্ৰদৰ্শন কৰে। নিৰ্দেশক তত্ত্বৰ লক্ষ্যসমূহ হ’ল — সকলোৰে বাবে যথেষ্ট জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা, সম্পদ আৰু উৎপাদনৰ সমান বিতৰণ, একে কামৰ বাবে একে দৰমহা, শ্ৰমিকৰ ন্যায্য বেতন, শিশু আৰু মাতৃৰ সুৰক্ষা, ১৪ বছৰ পৰ্যন্ত ফ্ৰী আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষা, গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ সংগঠন, অসহায় বৃদ্ধৰ ভৰণ-পোষণ, জনস্বাস্থ্যৰ উন্নতি, পৰিৱেশ সুৰক্ষা, ঐতিহাসিক স্মৃতিচিহ্ন সংৰক্ষণ, একক দেৱানী বিধি (Uniform Civil Code), আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তিৰ প্ৰচাৰ ইত্যাদি।
মৌলিক কৰ্তব্য (Fundamental Duties) — ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংবিধান সংশোধনীৰ দ্বাৰা সদৰ্ণ স্বৰণ সিং কমিটীৰ পৰামৰ্শক্ৰমে সংবিধানৰ চতুৰ্থ-ক ভাগ (Part IV-A)ত ৫১ক অনুচ্ছেদৰ অধীনত প্ৰৱৰ্তিত হৈছিল। প্ৰাথমিক ভাৱে দহটা মৌলিক কৰ্তব্য আছিল; ২০০২ চনৰ ৮৬তম সংশোধনীৰ দ্বাৰা ১১তম কৰ্তব্য (৬–১৪ বছৰৰ শিশুক শিক্ষাৰ সুযোগ প্ৰদান) যোগ কৰা হ’ল। এই কৰ্তব্যবোৰ হ’ল — সংবিধান, ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকা আৰু জাতীয় সংগীতক সন্মান কৰা; স্বাধীনতা আন্দোলনৰ মহান আদৰ্শসমূহ মান্য কৰা; দেশৰ সাৰ্বভৌমত্ব, ঐক্য আৰু অখণ্ডতাক ৰক্ষা কৰা; দেশ ৰক্ষাৰ বাবে প্ৰস্তুত থকা; ভাষা, ধৰ্ম, অঞ্চলৰ মাজত সম্প্ৰীতি বজাই ৰখা; নাৰীৰ মৰ্যাদা ৰক্ষা; মিশ্ৰিত সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণ; প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ সংৰক্ষণ; বৈজ্ঞানিক চিন্তা বিকাশ; ৰাষ্ট্ৰীয় সম্পত্তি সুৰক্ষা; ব্যক্তিগত আৰু সামূহিক উৎকৰ্ষৰ সাধনা; আৰু পিতৃ-মাতৃয়ে নিজৰ সন্তানক শিক্ষাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা।
মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশক তত্ত্বৰ মাজত মৌলিক পাৰ্থক্য আছে — মৌলিক অধিকাৰ প্ৰৱৰ্তনযোগ্য, নিৰ্দেশক তত্ত্ব অপ্ৰৱৰ্তনযোগ্য; মৌলিক অধিকাৰ ৰাষ্ট্ৰৰ ওপৰত নেতিবাচক বাধা, নিৰ্দেশক তত্ত্ব ইতিবাচক নিৰ্দেশ; মৌলিক অধিকাৰে ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠা কৰে, নিৰ্দেশক তত্ত্বে সামাজিক-অৰ্থনৈতিক গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ লক্ষ্যত আগবাঢ়ে। তথাপি দুয়োটাই পৰিপূৰক — সংবিধানৰ আত্মা সম্পূৰ্ণ কৰিবলৈ দুয়োটাই অপৰিহাৰ্য।
Summary
Rights are conditions of social life recognised by the State and considered essential for the all-round development of citizens. The Indian Constitution incorporates a Bill of Rights known as Fundamental Rights in Part III (Articles 12–35). Originally seven Fundamental Rights existed; the Right to Property was removed by the 44th Amendment, 1978, and made an ordinary legal right under Article 300A. Today there are six Fundamental Rights — Right to Equality (Articles 14–18), Right to Freedom (Articles 19–22), Right against Exploitation (Articles 23–24), Right to Freedom of Religion (Articles 25–28), Cultural and Educational Rights (Articles 29–30), and Right to Constitutional Remedies (Article 32). Dr. B.R. Ambedkar called Article 32 the “heart and soul of the Constitution” because it allows citizens to move the Supreme Court directly through writs — Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Quo Warranto, and Certiorari — when their Fundamental Rights are violated.
Directive Principles of State Policy (DPSP) are enshrined in Part IV (Articles 36–51), borrowed from the Irish Constitution. They are non-justiciable but lay down the goal of a welfare State — adequate livelihood, equitable distribution of wealth, equal pay for equal work, free and compulsory education up to 14 years, organisation of village panchayats, public health, environmental protection, Uniform Civil Code, promotion of international peace, etc. Fundamental Duties were added by the 42nd Amendment, 1976 on the recommendation of the Sardar Swaran Singh Committee, in Part IV-A, Article 51A. Originally ten duties; the 86th Amendment (2002) added an 11th duty making parents responsible for educating children aged 6–14. Fundamental Rights and Directive Principles, together with Fundamental Duties, constitute the foundation of Indian democracy — guaranteeing political, social, and economic justice to every citizen.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। অধিকাৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ অধিকাৰ হৈছে সমাজে স্বীকৃতি দিয়া আৰু ৰাষ্ট্ৰে সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা সেই সকলো সুবিধা, দাবী আৰু সুযোগ, যিবোৰ ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্বৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ২। মৌলিক অধিকাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে নাগৰিকক প্ৰদান কৰা আৰু সংবিধানৰ দ্বাৰা সুৰক্ষিত সেই সকলো গুৰুত্বপূৰ্ণ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰ বোলা হয়, যিবোৰ ন্যায়ালয়ৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তনযোগ্য।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন ভাগত মৌলিক অধিকাৰৰ উল্লেখ আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ তৃতীয় ভাগ (Part III)ত — অনুচ্ছেদ ১২ৰ পৰা ৩৫লৈ — মৌলিক অধিকাৰৰ উল্লেখ আছে।
প্ৰশ্ন ৪। বৰ্তমান ভাৰতীয় সংবিধানে কেইটা মৌলিক অধিকাৰ গেৰাণ্টী দিছে?
উত্তৰঃ বৰ্তমান ছটা (৬টা) মৌলিক অধিকাৰ গেৰাণ্টী দিয়া হৈছে।
প্ৰশ্ন ৫। কোনটো মৌলিক অধিকাৰ ৪৪তম সংশোধনীৰ দ্বাৰা বাদ দিয়া হ’ল?
উত্তৰঃ সম্পত্তিৰ অধিকাৰ (Right to Property) — ১৯৭৮ চনৰ ৪৪তম সংবিধান সংশোধনীৰ দ্বাৰা মৌলিক অধিকাৰৰ তালিকাৰ পৰা বাদ দিয়া হ’ল আৰু ইয়াক ৩০০ক অনুচ্ছেদৰ অধীনত আইনি অধিকাৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হ’ল।
প্ৰশ্ন ৬। সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰক কোনে সংবিধানৰ “হৃদয় আৰু আত্মা” বুলি অভিহিত কৰিছিল?
উত্তৰঃ সংবিধান প্ৰণয়ন সমিতিৰ অধ্যক্ষ ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰক (অনুচ্ছেদ ৩২) সংবিধানৰ “হৃদয় আৰু আত্মা (Heart and Soul of the Constitution)” বুলি অভিহিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭। নিৰ্দেশক তত্ত্ব ভাৰতীয় সংবিধানে কোন দেশৰ পৰা গ্ৰহণ কৰিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি নিৰ্দেশক তত্ত্ব আয়াৰলেণ্ডৰ সংবিধানৰ পৰা গ্ৰহণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৮। মৌলিক কৰ্তব্য সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদত আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ চতুৰ্থ-ক ভাগ (Part IV-A)ৰ ৫১ক (51A) অনুচ্ছেদত মৌলিক কৰ্তব্যৰ উল্লেখ আছে।
প্ৰশ্ন ৯। মৌলিক কৰ্তব্য কোন সংশোধনীৰ দ্বাৰা সংবিধানত যোগ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংবিধান সংশোধনীৰ দ্বাৰা মৌলিক কৰ্তব্য সংবিধানত যোগ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১০। বৰ্তমান কেইটা মৌলিক কৰ্তব্য আছে?
উত্তৰঃ বৰ্তমান এঘাৰটা (১১টা) মৌলিক কৰ্তব্য আছে। প্ৰাথমিক ভাবে দহটা আছিল; ২০০২ চনৰ ৮৬তম সংশোধনীৰ দ্বাৰা ১১তম কৰ্তব্য যোগ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১১। অস্পৃশ্যতা উচ্ছেদ কোন অনুচ্ছেদত আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৭ অনুচ্ছেদত অস্পৃশ্যতা সম্পূৰ্ণৰূপে উচ্ছেদ কৰা হৈছে আৰু ইয়াৰ যিকোনো প্ৰকাৰৰ পালনক দণ্ডনীয় অপৰাধ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ১২। ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদত জীৱনৰ অধিকাৰ আছে?
উত্তৰঃ ২১ অনুচ্ছেদত জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (Right to Life and Personal Liberty) উল্লেখ আছে।
প্ৰশ্ন ১৩। DPSPৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ DPSPৰ পূৰ্ণৰূপ — Directive Principles of State Policy অৰ্থাৎ ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি নিৰ্দেশক তত্ত্ব।
প্ৰশ্ন ১৪। নিৰ্দেশক তত্ত্বৰ অনুচ্ছেদৰ পৰিসৰ কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ চতুৰ্থ ভাগ (Part IV)ৰ ৩৬ৰ পৰা ৫১ অনুচ্ছেদলৈ নিৰ্দেশক তত্ত্ব বিৱৰিত আছে।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। তলৰ বিবৃতিবোৰৰ মাজৰ পৰা শুদ্ধ-অশুদ্ধ চিনাক্ত কৰা — (ক) অধিকাৰ পত্ৰই (Bill of Rights) নাগৰিকৰ অধিকাৰৰ তালিকা প্ৰদান কৰে। (খ) অধিকাৰ পত্ৰই ব্যক্তিগত স্বাধীনতাক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। (গ) প্ৰতিখন দেশৰ এক অধিকাৰ পত্ৰ আছে। (ঘ) সংবিধানে অধিকাৰ লঘনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিকাৰ প্ৰদান কৰে।
উত্তৰঃ (ক) শুদ্ধ — অধিকাৰ পত্ৰই নাগৰিকৰ অধিকাৰৰ তালিকা প্ৰস্তুত কৰে। (খ) শুদ্ধ — অধিকাৰ পত্ৰৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ সুৰক্ষা। (গ) অশুদ্ধ — সকলো দেশৰ অধিকাৰ পত্ৰ নাই; কেৱল কিছু গণতান্ত্ৰিক দেশতহে অধিকাৰ পত্ৰ আছে। (ঘ) শুদ্ধ — সংবিধানে অধিকাৰ লঘনৰ বিৰুদ্ধে সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ ব্যৱস্থা প্ৰদান কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২। তলৰ কোনটোৱে মৌলিক অধিকাৰক উত্তমভাৱে বৰ্ণনা কৰে — (ক) সকলো অধিকাৰ যিবোৰ ব্যক্তিৰ থকা উচিত। (খ) সংবিধানে নাগৰিকক প্ৰদান কৰা সকলো অধিকাৰ। (গ) সংবিধানে দিয়া আৰু সংৰক্ষণ কৰা অধিকাৰ। (ঘ) এনে অধিকাৰ যিবোৰ কেতিয়াও সীমিত কৰিব নোৱাৰি।
উত্তৰঃ শুদ্ধ উত্তৰ — (গ) সংবিধানে দিয়া আৰু সংৰক্ষণ কৰা অধিকাৰ। কাৰণ মৌলিক অধিকাৰ এনে অধিকাৰ যিবোৰ সংবিধানে নাগৰিকক প্ৰদান কৰে আৰু সংবিধানৰ দ্বাৰাই সুৰক্ষা প্ৰদান কৰা হয়। অধিকাৰ লঘন হ’লে নাগৰিকে ন্যায়ালয়ত যাব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৩। তলৰ ঘটনাৰ ক্ষেত্ৰত কোন মৌলিক অধিকাৰ প্ৰয়োগ হৈছে বা লঘন হৈছে চিনাক্ত কৰা — (ক) এজনী সূচনাচিকা মহিলা গধুৰ হোৱাৰ বাবে চাকৰিৰ পৰা আঁতৰাই দিয়া হ’ল কিন্তু পুৰুষৰ বাবে এনে নিয়ম নাছিল। (খ) চৰকাৰৰ সমালোচনাকাৰী এক প্ৰামাণ্য চিনেমা প্ৰদৰ্শন। (গ) বান্ধৰ ফলত স্থানচ্যুত হোৱা মানুহৰ প্ৰতিবাদী সমাবেশ। (ঘ) অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ বাহিৰত তেলেগু-মাধ্যমৰ বিদ্যালয় প্ৰতিষ্ঠা।
উত্তৰঃ (ক) সমতাৰ অধিকাৰ লঘন হৈছে — কাৰণ লিংগ আৰু শাৰীৰিক বৈশিষ্ট্যৰ ভিত্তিত বৈষম্য কৰা হৈছে (অনুচ্ছেদ ১৪–১৫)। (খ) বাক্ আৰু অভিব্যক্তিৰ স্বাধীনতা প্ৰয়োগ হৈছে (অনুচ্ছেদ ১৯)। (গ) শান্তিপূৰ্ণ সমাবেশৰ অধিকাৰ আৰু মতপ্ৰকাশৰ স্বাধীনতা প্ৰয়োগ হৈছে (অনুচ্ছেদ ১৯)। (ঘ) সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক অধিকাৰ প্ৰয়োগ হৈছে — সংখ্যালঘু ভাষীয়ে নিজৰ ভাষা সংৰক্ষণ আৰু শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পাৰে (অনুচ্ছেদ ২৯–৩০)।
প্ৰশ্ন ৪। ভাৰতীয় সংবিধানৰ সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক অধিকাৰৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ২৯ আৰু ৩০ৰ অধীনত ভাষাগত আৰু ধৰ্মীয় সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ে — (ক) নিজৰ স্বকীয় ভাষা, লিপি আৰু সংস্কৃতি সংৰক্ষণ কৰাৰ অধিকাৰ পায়; (খ) চৰকাৰী বা চৰকাৰী অনুদানপ্ৰাপ্ত শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত কেৱল ধৰ্ম, জাতি, ভাষাৰ ভিত্তিত ভৰ্তি অস্বীকাৰ হ’ব নোৱাৰে; (গ) নিজৰ পচন্দৰ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠা আৰু পৰিচালনা কৰিব পাৰে। চৰকাৰে এনে প্ৰতিষ্ঠানক বৈষম্য নকৰাকৈ অনুদান প্ৰদান কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৫। তলৰ কোনটো মৌলিক অধিকাৰৰ লঘন বুলি গণ্য কৰা হ’ব — (ক) ন্যূনতম মজুৰি প্ৰদান নকৰা। (খ) এখন কিতাপ নিষিদ্ধ কৰা। (গ) ৰাত নটাৰ পিছত লাউডস্পিকাৰৰ ব্যৱহাৰ নিষেধ। (ঘ) দলিতৰ বিৰুদ্ধে উচ্ছ-জাতিৰ লোকৰ ভাষণ?
উত্তৰঃ শুদ্ধ উত্তৰ — (ক) ন্যূনতম মজুৰি প্ৰদান নকৰা — এইটো শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৩)ৰ সৰাসৰি লঘন। (ঘ) দলিতৰ বিৰুদ্ধে ভাষণো অস্পৃশ্যতা আৰু সমতাৰ অধিকাৰৰ লঘন। (খ) আৰু (গ) আৰোপণযোগ্য যুক্তিসংগত সীমাৰ আশ্ৰয়ত পৰিব পাৰে; সেই বাবে এইবোৰ অপৰিহাৰ্যভাৱে অধিকাৰৰ লঘন নহয়।
প্ৰশ্ন ৬। সমতাৰ অধিকাৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ১৪ৰ পৰা ১৮লৈ — সমতাৰ অধিকাৰৰ অন্তৰ্গত বিষয়সমূহ হ’ল: (ক) আইনৰ দৃষ্টিত সকলো নাগৰিক সমান; (খ) ধৰ্ম, জাতি, লিংগ, জন্মস্থানৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষেধ; (গ) চৰকাৰী চাকৰিত সমান সুযোগ; (ঘ) অস্পৃশ্যতাৰ উচ্ছেদ; আৰু (ঙ) সামৰিক আৰু শৈক্ষিক উপাধিৰ বাহিৰে অন্য সকলো উপাধি বিলোপ।
প্ৰশ্ন ৭। শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ কি?
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ২৩ আৰু ২৪ৰ অধীনত — (ক) মানৱ ক্ৰয়-বিক্ৰয়, বেগাৰ আৰু বলপূৰ্বক শ্ৰম নিষিদ্ধ; (খ) ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক কাৰখানা, খনি বা আন বিপজ্জনক কামত নিযুক্ত কৰা সম্পূৰ্ণৰূপে নিষিদ্ধ। ইয়াৰ যিকোনো লঘন আইনত দণ্ডনীয়।
প্ৰশ্ন ৮। সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ৩২ৰ অধীনত — যদি কোনো নাগৰিকৰ মৌলিক অধিকাৰ লঘন হয়, তেওঁ সৰাসৰি সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় (Supreme Court) আৰু উচ্চ ন্যায়ালয়ত (High Court — অনুচ্ছেদ ২২৬) আবেদন কৰি প্ৰতিকাৰ পাব পাৰে। ন্যায়ালয়ে পাঁচ প্ৰকাৰৰ লেখ (writ) জাৰি কৰিব পাৰে — Habeas Corpus, Mandamus, Prohibition, Quo Warranto, আৰু Certiorari। ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে ইয়াক সংবিধানৰ “হৃদয় আৰু আত্মা” বুলি অভিহিত কৰিছিল।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
প্ৰশ্ন ১। ভাৰতীয় সংবিধানে গেৰাণ্টী দিয়া ছটা মৌলিক অধিকাৰ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ তৃতীয় ভাগৰ (অনুচ্ছেদ ১২–৩৫) অধীনত নাগৰিকক বৰ্তমান ছটা মৌলিক অধিকাৰ প্ৰদান কৰা হৈছে —
(১) সমতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৪–১৮): অনুচ্ছেদ ১৪ — আইনৰ দৃষ্টিত সমতা আৰু আইনৰ সমান সুৰক্ষা; অনুচ্ছেদ ১৫ — ধৰ্ম, জাতি, বৰ্ণ, লিংগ, জন্মস্থানৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষেধ; অনুচ্ছেদ ১৬ — চৰকাৰী চাকৰিত সমান সুযোগ; অনুচ্ছেদ ১৭ — অস্পৃশ্যতাৰ সম্পূৰ্ণ উচ্ছেদ; অনুচ্ছেদ ১৮ — সামৰিক আৰু শৈক্ষিক উপাধিৰ বাহিৰে আন উপাধি বিলোপ।
(২) স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ১৯–২২): অনুচ্ছেদ ১৯ৰ অধীনত ছয় ধৰণৰ স্বাধীনতা — (ক) বাক্ আৰু অভিব্যক্তিৰ স্বাধীনতা; (খ) শান্তিপূৰ্ণ সমাবেশৰ স্বাধীনতা; (গ) সমিতি বা সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা; (ঘ) ভাৰতৰ যিকোনো অংশলৈ অবাধে যাত্ৰাৰ স্বাধীনতা; (ঙ) ভাৰতৰ যিকোনো অংশত বসবাসৰ স্বাধীনতা; (চ) যিকোনো বৃত্তি, ব্যৱসায় বা ব্যৱসায় গ্ৰহণৰ স্বাধীনতা। অনুচ্ছেদ ২০ — অপৰাধৰ ক্ষেত্ৰত সুৰক্ষা; অনুচ্ছেদ ২১ — জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ; অনুচ্ছেদ ২১ক — শিক্ষাৰ অধিকাৰ (৮৬তম সংশোধনী, ২০০২); অনুচ্ছেদ ২২ — গ্ৰেপ্তাৰ আৰু আটকৰ ক্ষেত্ৰত সুৰক্ষা।
(৩) শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৩–২৪): মানৱ ক্ৰয়-বিক্ৰয়, বেগাৰ আৰু বলপূৰ্বক শ্ৰম নিষেধ; ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক বিপজ্জনক কামত নিয়োজন কৰা নিষেধ। (৪) ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৫–২৮): অনুচ্ছেদ ২৫ — বিবেকৰ স্বাধীনতা আৰু ধৰ্ম পালন, প্ৰচাৰৰ স্বাধীনতা; অনুচ্ছেদ ২৬ — ধৰ্মীয় বিষয় ব্যৱস্থাপনাৰ স্বাধীনতা; অনুচ্ছেদ ২৭ — কোনো বিশেষ ধৰ্মৰ প্ৰচাৰৰ বাবে কৰ আদায় নিদিয়া; অনুচ্ছেদ ২৮ — চৰকাৰী শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ স্বাধীনতা।
(৫) সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ২৯–৩০): ভাষাগত আৰু ধৰ্মীয় সংখ্যালঘুৰ স্বকীয় সংস্কৃতি, ভাষা সংৰক্ষণ আৰু পচন্দৰ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠাৰ অধিকাৰ। (৬) সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ (অনুচ্ছেদ ৩২): মৌলিক অধিকাৰ লঘন হ’লে সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয়ত সৰাসৰি প্ৰতিকাৰৰ আবেদন কৰাৰ অধিকাৰ; পাঁচ প্ৰকাৰৰ লেখ জাৰিৰ ব্যৱস্থা।
প্ৰশ্ন ২। মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশক তত্ত্বৰ মাজত পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মৌলিক অধিকাৰ আৰু নিৰ্দেশক তত্ত্ব দুয়োটাই ভাৰতীয় সংবিধানৰ অপৰিহাৰ্য অংশ; কিন্তু ইহঁতৰ মাজত কেইবাটাও মৌলিক পাৰ্থক্য আছে —
(ক) স্থান: মৌলিক অধিকাৰ সংবিধানৰ তৃতীয় ভাগ (অনুচ্ছেদ ১২–৩৫)ত আছে, কিন্তু নিৰ্দেশক তত্ত্ব চতুৰ্থ ভাগ (অনুচ্ছেদ ৩৬–৫১)ত আছে।
(খ) প্ৰৱৰ্তনযোগ্যতা: মৌলিক অধিকাৰ প্ৰৱৰ্তনযোগ্য (justiciable) — লঘন হ’লে ন্যায়ালয়ত যাব পাৰি; কিন্তু নিৰ্দেশক তত্ত্ব অপ্ৰৱৰ্তনযোগ্য (non-justiciable) — লঘন হ’লে ন্যায়ালয়ত যাব নোৱাৰি।
(গ) প্ৰকৃতি: মৌলিক অধিকাৰ ৰাষ্ট্ৰৰ ওপৰত নেতিবাচক বাধা (ৰাষ্ট্ৰে কি কৰিব নোৱাৰে); নিৰ্দেশক তত্ত্ব ৰাষ্ট্ৰৰ ওপৰত ইতিবাচক নিৰ্দেশ (ৰাষ্ট্ৰে কি কৰিব লাগে)।
(ঘ) উদ্দেশ্য: মৌলিক অধিকাৰে ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰ প্ৰতিষ্ঠাৰ উদ্দেশ্যে; নিৰ্দেশক তত্ত্বে সামাজিক-অৰ্থনৈতিক গণতন্ত্ৰ তথা কল্যাণমূলক ৰাষ্ট্ৰ গঢ়াৰ উদ্দেশ্যে।
(ঙ) উৎস: মৌলিক অধিকাৰ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ সংবিধানৰ পৰা; নিৰ্দেশক তত্ত্ব আয়াৰলেণ্ডৰ সংবিধানৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা।
(চ) স্থগিত কৰাৰ ক্ষমতা: জৰুৰীকালত মৌলিক অধিকাৰ স্থগিত কৰিব পাৰি, কিন্তু নিৰ্দেশক তত্ত্ব স্থগিত কৰিব নোৱাৰি। তথাপি দুয়োটাই পৰিপূৰক — সংবিধানৰ আত্মা গঠনত দুয়োটাই অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৩। সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ আৰু পাঁচ প্ৰকাৰৰ লেখ (writ) ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ৩২ৰ অধীনত প্ৰদত্ত সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰক ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে সংবিধানৰ “হৃদয় আৰু আত্মা” বুলি অভিহিত কৰিছিল। মৌলিক অধিকাৰ লঘন হ’লে নাগৰিকে সৰাসৰি সৰ্বোচ্চ ন্যায়ালয় (অনুচ্ছেদ ৩২) বা উচ্চ ন্যায়ালয়লৈ (অনুচ্ছেদ ২২৬) আবেদন কৰিব পাৰে। ন্যায়ালয়ে পাঁচ প্ৰকাৰৰ লেখ (writ) জাৰি কৰিব পাৰে —
(১) বন্দী প্ৰত্যক্ষীকৰণ লেখ (Habeas Corpus): অৰ্থ — “আপুনি দেহটো লৈ আহক”। কাৰোবাক বে-আইনীভাৱে আটক কৰিলে ন্যায়ালয়ে আটককাৰীক বন্দীক ন্যায়ালয়ত উপস্থিত কৰিবলৈ আদেশ দিয়ে।
(২) পৰমাদেশ লেখ (Mandamus): অৰ্থ — “আমি আদেশ দিওঁ”। কোনো চৰকাৰী বিষয়াই নিজৰ সাংবিধানিক বা আইনি কৰ্তব্য পালন নকৰিলে ন্যায়ালয়ে কৰ্তব্য পালন কৰাৰ আদেশ দিয়ে।
(৩) প্ৰতিষেধ লেখ (Prohibition): উচ্চ ন্যায়ালয়ে নিম্ন ন্যায়ালয় বা ট্ৰাইব্যুনেলক নিজ ক্ষেত্ৰাধিকাৰৰ বাহিৰৰ মামলা গ্ৰহণ নকৰিবলৈ নিষেধাজ্ঞা দিয়ে।
(৪) কোন অধিকাৰে লেখ (Quo Warranto): অৰ্থ — “কি অধিকাৰত?”। কোনো অযোগ্য ব্যক্তিয়ে কোনো চৰকাৰী পদৰ অধিকাৰ লোৱা প্ৰশ্নবিদ্ধ কৰিবলৈ ন্যায়ালয়ে এই লেখ জাৰি কৰে।
(৫) উৎপ্ৰেষণ লেখ (Certiorari): অৰ্থ — “প্ৰমাণিত হ’বলৈ”। উচ্চ ন্যায়ালয়ে কোনো নিম্ন ন্যায়ালয়ত বিচাৰাধীন মামলা নিজলৈ স্থানান্তৰিত কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৪। ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি নিৰ্দেশক তত্ত্বৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য আৰু লক্ষ্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি নিৰ্দেশক তত্ত্ব (DPSP) সংবিধানৰ চতুৰ্থ ভাগৰ (অনুচ্ছেদ ৩৬–৫১) অন্তৰ্গত। ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যবোৰ হ’ল —
বৈশিষ্ট্য: (ক) এইবোৰ অপ্ৰৱৰ্তনযোগ্য, কিন্তু সংবিধানৰ অপৰিহাৰ্য অংশ; (খ) ৰাষ্ট্ৰক কল্যাণমূলক ৰাষ্ট্ৰ গঢ়িবলৈ প্ৰেৰণা যোগায়; (গ) আয়াৰলেণ্ডৰ সংবিধানৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা; (ঘ) ইয়াক তিনি ভাগত ভাগ কৰা যায় — সমাজবাদী, গান্ধীবাদী আৰু উদাৰনৈতিক-বুদ্ধিজীৱী।
প্ৰধান লক্ষ্যসমূহ: (১) সকলো নাগৰিকক যথেষ্ট জীৱিকাৰ ব্যৱস্থা (অনুচ্ছেদ ৩৯ক); (২) সম্পদ আৰু উৎপাদনৰ সমান বিতৰণ; (৩) একে কামৰ বাবে নাৰী-পুৰুষৰ একে দৰমহা; (৪) শ্ৰমিকৰ বাবে ন্যায্য বেতন আৰু ভাল কামৰ পৰিৱেশ; (৫) ১৪ বছৰ পৰ্যন্ত ফ্ৰী আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষা (অনুচ্ছেদ ৪৫); (৬) গ্ৰাম পঞ্চায়তৰ সংগঠন (অনুচ্ছেদ ৪০); (৭) দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ আৰ্থিক আৰু শৈক্ষিক উন্নয়ন (অনুচ্ছেদ ৪৬); (৮) জনস্বাস্থ্য, পুষ্টি আৰু জীৱনযাত্ৰাৰ মানদণ্ডৰ উন্নতি (অনুচ্ছেদ ৪৭); (৯) কৃষি আৰু পশুপালনৰ আধুনিকীকৰণ; (১০) পৰিবেশ আৰু বনাঞ্চল সুৰক্ষা (অনুচ্ছেদ ৪৮ক); (১১) ঐতিহাসিক স্মৃতিচিহ্ন সুৰক্ষা (অনুচ্ছেদ ৪৯); (১২) একক দেৱানী বিধি প্ৰতিষ্ঠা (অনুচ্ছেদ ৪৪); (১৩) ন্যায়পালিকা আৰু কাৰ্যপালিকা পৃথকীকৰণ (অনুচ্ছেদ ৫০); (১৪) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তি আৰু সুৰক্ষাৰ প্ৰচাৰ (অনুচ্ছেদ ৫১)।
প্ৰশ্ন ৫। মৌলিক কৰ্তব্যৰ ধাৰণা আৰু বিষয়সমূহ বিতংভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মূল ভাৰতীয় সংবিধানত মৌলিক কৰ্তব্যৰ উল্লেখ নাছিল। ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংবিধান সংশোধনীৰ দ্বাৰা সদৰ্ণ স্বৰণ সিং কমিটীৰ পৰামৰ্শক্ৰমে চতুৰ্থ-ক ভাগৰ (Part IV-A) ৫১ক অনুচ্ছেদত মৌলিক কৰ্তব্য সন্নিৱিষ্ট কৰা হ’ল। ২০০২ চনৰ ৮৬তম সংশোধনীৰ দ্বাৰা ১১তম কৰ্তব্য যোগ কৰা হ’ল। বৰ্তমান এঘাৰটা মৌলিক কৰ্তব্য আছে —
(১) সংবিধান, ইয়াৰ আদৰ্শ, প্ৰতিষ্ঠান, ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকা আৰু জাতীয় সংগীতক সন্মান কৰা; (২) স্বাধীনতা আন্দোলনৰ মহান আদৰ্শসমূহ মান্য আৰু অনুসৰণ কৰা; (৩) দেশৰ সাৰ্বভৌমত্ব, ঐক্য আৰু অখণ্ডতা ৰক্ষা কৰা; (৪) আহ্বান হ’লে দেশ ৰক্ষাৰ বাবে আগবাঢ়ি অহা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় সেৱা প্ৰদান কৰা; (৫) ভাৰতবাসীৰ মাজত সম্প্ৰীতি আৰু ভাতৃত্ব বজাই ৰখা; নাৰীৰ মৰ্যাদাৰ অপমান কৰা প্ৰথা পৰিত্যাগ কৰা; (৬) ভাৰতৰ মিশ্ৰিত সংস্কৃতিৰ ঐতিহ্যক মূল্য দিয়া আৰু সংৰক্ষণ কৰা; (৭) প্ৰাকৃতিক পৰিবেশ — বনাঞ্চল, হ্ৰদ, নদী, বন্যপ্ৰাণী আদি সংৰক্ষণ আৰু উন্নতি ঘটোৱা; (৮) বৈজ্ঞানিক চিন্তাধাৰা, মানৱতাবোধ আৰু অনুসন্ধান-সংস্কাৰৰ মনোভাৱ গঢ়ি তোলা; (৯) ৰাষ্ট্ৰীয় সম্পত্তি ৰক্ষা কৰা আৰু হিংসা ত্যাগ কৰা; (১০) ব্যক্তিগত আৰু সামূহিক সকলো ক্ষেত্ৰত উৎকৰ্ষৰ পথত আগবাঢ়ি যোৱা; (১১) ৬ৰ পৰা ১৪ বছৰৰ সন্তানক শিক্ষাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা — অভিভাৱকৰ কৰ্তব্য (২০০২ৰ ৮৬তম সংশোধনী)। মৌলিক কৰ্তব্যবোৰ আইনি বাধ্যতামূলক নহ’লেও নৈতিকভাৱে প্ৰতিজন নাগৰিকৰ পালন কৰা উচিত।
গুৰুত্বপূৰ্ণ অনুচ্ছেদৰ তালিকা (Important Articles)
| অনুচ্ছেদ (Article) | বিষয় / অধিকাৰ |
|---|---|
| অনুচ্ছেদ ১৪ | আইনৰ দৃষ্টিত সমতা আৰু আইনৰ সমান সুৰক্ষা |
| অনুচ্ছেদ ১৫ | ধৰ্ম, জাতি, বৰ্ণ, লিংগ, জন্মস্থানৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষেধ |
| অনুচ্ছেদ ১৬ | চৰকাৰী চাকৰিত সমান সুযোগ |
| অনুচ্ছেদ ১৭ | অস্পৃশ্যতাৰ উচ্ছেদ |
| অনুচ্ছেদ ১৮ | উপাধি বিলোপ |
| অনুচ্ছেদ ১৯ | ছয় ধৰণৰ স্বাধীনতা — বাক্, সমাবেশ, সমিতি, যাত্ৰা, বসবাস, বৃত্তি |
| অনুচ্ছেদ ২০ | অপৰাধৰ ক্ষেত্ৰত সুৰক্ষা |
| অনুচ্ছেদ ২১ | জীৱন আৰু ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ |
| অনুচ্ছেদ ২১ক | শিক্ষাৰ অধিকাৰ (৮৬তম সংশোধনী, ২০০২) |
| অনুচ্ছেদ ২২ | গ্ৰেপ্তাৰ আৰু আটকৰ ক্ষেত্ৰত সুৰক্ষা |
| অনুচ্ছেদ ২৩ | মানৱ ক্ৰয়-বিক্ৰয় আৰু বলপূৰ্বক শ্ৰম নিষেধ |
| অনুচ্ছেদ ২৪ | ১৪ বছৰৰ তলৰ শিশুক বিপজ্জনক কামত নিযুক্তি নিষেধ |
| অনুচ্ছেদ ২৫ | বিবেক, ধৰ্ম পালন আৰু প্ৰচাৰৰ স্বাধীনতা |
| অনুচ্ছেদ ২৬ | ধৰ্মীয় বিষয় ব্যৱস্থাপনাৰ স্বাধীনতা |
| অনুচ্ছেদ ২৭ | ধৰ্মীয় কৰ আদায় নিদিয়াৰ স্বাধীনতা |
| অনুচ্ছেদ ২৮ | চৰকাৰী শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ স্বাধীনতা |
| অনুচ্ছেদ ২৯ | সংখ্যালঘুৰ ভাষা, লিপি, সংস্কৃতি সংৰক্ষণ |
| অনুচ্ছেদ ৩০ | সংখ্যালঘুৰ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান প্ৰতিষ্ঠাৰ অধিকাৰ |
| অনুচ্ছেদ ৩২ | সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ — “সংবিধানৰ হৃদয় আৰু আত্মা” |
| অনুচ্ছেদ ৩৬–৫১ | ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি নিৰ্দেশক তত্ত্ব (DPSP) |
| অনুচ্ছেদ ৪০ | গ্ৰাম পঞ্চায়ত গঠন |
| অনুচ্ছেদ ৪৪ | একক দেৱানী বিধি (Uniform Civil Code) |
| অনুচ্ছেদ ৪৫ | ৬ বছৰৰ তলৰ শিশুৰ বাবে শিক্ষা আৰু যত্ন |
| অনুচ্ছেদ ৪৮ক | পৰিবেশ আৰু বন সুৰক্ষা |
| অনুচ্ছেদ ৫১ | আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তি আৰু সুৰক্ষাৰ প্ৰচাৰ |
| অনুচ্ছেদ ৫১ক | মৌলিক কৰ্তব্য (১১টা) |
| অনুচ্ছেদ ৩০০ক | সম্পত্তিৰ অধিকাৰ — আইনি অধিকাৰ (৪৪তম সংশোধনী, ১৯৭৮) |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন (Additional Questions)
বহু বিকল্পযুক্ত প্ৰশ্ন (MCQ — Multiple Choice Questions)
১। ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন ভাগত মৌলিক অধিকাৰ আছে?
(ক) প্ৰথম ভাগ (খ) দ্বিতীয় ভাগ (গ) তৃতীয় ভাগ (ঘ) চতুৰ্থ ভাগ
উত্তৰঃ (গ) তৃতীয় ভাগ।
২। বৰ্তমান ভাৰতীয় সংবিধানে কেইটা মৌলিক অধিকাৰ গেৰাণ্টী দিছে?
(ক) ৫ (খ) ৬ (গ) ৭ (ঘ) ৮
উত্তৰঃ (খ) ৬।
৩। কোনে সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰক “সংবিধানৰ হৃদয় আৰু আত্মা” বুলি কৈছিল?
(ক) জৱাহৰলাল নেহৰু (খ) মহাত্মা গান্ধী (গ) ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ (ঘ) ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ
উত্তৰঃ (ঘ) ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ।
৪। মৌলিক কৰ্তব্য সংবিধানত কোন সংশোধনীৰ দ্বাৰা যোগ হ’ল?
(ক) ৪০তম (খ) ৪২তম (গ) ৪৪তম (ঘ) ৮৬তম
উত্তৰঃ (খ) ৪২তম সংশোধনী, ১৯৭৬।
৫। নিৰ্দেশক তত্ত্ব ভাৰতীয় সংবিধানে কোন দেশৰ পৰা গ্ৰহণ কৰিছে?
(ক) আমেৰিকা (খ) ব্ৰিটেইন (গ) আয়াৰলেণ্ড (ঘ) ফ্ৰান্স
উত্তৰঃ (গ) আয়াৰলেণ্ড।
৬। অস্পৃশ্যতাৰ উচ্ছেদ কোন অনুচ্ছেদত আছে?
(ক) অনুচ্ছেদ ১৫ (খ) অনুচ্ছেদ ১৬ (গ) অনুচ্ছেদ ১৭ (ঘ) অনুচ্ছেদ ১৮
উত্তৰঃ (গ) অনুচ্ছেদ ১৭।
৭। সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা বাদ দিয়া হ’ল কোন সংশোধনীৰ দ্বাৰা?
(ক) ৪২তম (খ) ৪৩তম (গ) ৪৪তম (ঘ) ৪৬তম
উত্তৰঃ (গ) ৪৪তম সংশোধনী, ১৯৭৮।
৮। জীৱনৰ অধিকাৰ কোন অনুচ্ছেদত আছে?
(ক) অনুচ্ছেদ ১৯ (খ) অনুচ্ছেদ ২০ (গ) অনুচ্ছেদ ২১ (ঘ) অনুচ্ছেদ ২২
উত্তৰঃ (গ) অনুচ্ছেদ ২১।
৯। শিক্ষাৰ অধিকাৰ মৌলিক অধিকাৰৰ মৰ্যাদা পালে কোন সংশোধনীৰ দ্বাৰা?
(ক) ৪২তম (খ) ৭৩তম (গ) ৮৬তম (ঘ) ৯২তম
উত্তৰঃ (গ) ৮৬তম সংশোধনী, ২০০২।
১০। বৰ্তমান কেইটা মৌলিক কৰ্তব্য আছে?
(ক) ৯ (খ) ১০ (গ) ১১ (ঘ) ১২
উত্তৰঃ (গ) ১১টা।
১১। অনুচ্ছেদ ১৯ৰ অধীনত কেইটা স্বাধীনতা গেৰাণ্টী দিয়া হৈছে?
(ক) ৪ (খ) ৫ (গ) ৬ (ঘ) ৭
উত্তৰঃ (গ) ৬টা।
১২। সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদত একক দেৱানী বিধিৰ কথা আছে?
(ক) অনুচ্ছেদ ৪০ (খ) অনুচ্ছেদ ৪২ (গ) অনুচ্ছেদ ৪৪ (ঘ) অনুচ্ছেদ ৪৬
উত্তৰঃ (গ) অনুচ্ছেদ ৪৪।
১৩। মৌলিক কৰ্তব্য সংবিধানৰ কোন ভাগত আছে?
(ক) তৃতীয় ভাগ (খ) চতুৰ্থ ভাগ (গ) চতুৰ্থ-ক ভাগ (ঘ) পঞ্চম ভাগ
উত্তৰঃ (গ) চতুৰ্থ-ক ভাগ (Part IV-A)।
১৪। মৌলিক কৰ্তব্যৰ সংখ্যা ১০ৰ পৰা ১১লৈ বঢ়োৱা হ’ল কোন সংশোধনীৰ দ্বাৰা?
(ক) ৭৩তম (খ) ৮৬তম (গ) ৯২তম (ঘ) ১০৩তম
উত্তৰঃ (খ) ৮৬তম সংশোধনী, ২০০২।
১৫। কোন লেখক “আপুনি দেহটো লৈ আহক” বুলি অৰ্থ কৰে?
(ক) Mandamus (খ) Habeas Corpus (গ) Quo Warranto (ঘ) Certiorari
উত্তৰঃ (খ) Habeas Corpus।
খালী ঠাই পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
- ভাৰতীয় সংবিধানৰ তৃতীয় ভাগত মৌলিক অধিকাৰৰ উল্লেখ আছে।
- বৰ্তমান ভাৰতীয় সংবিধানে ৬টা (ছটা) মৌলিক অধিকাৰ গেৰাণ্টী দিছে।
- সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰক ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে “সংবিধানৰ হৃদয় আৰু আত্মা” বুলি অভিহিত কৰিছিল।
- মৌলিক কৰ্তব্য ৪২তম সংবিধান সংশোধনীৰ দ্বাৰা সংবিধানত যোগ কৰা হৈছিল।
- ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি নিৰ্দেশক তত্ত্ব আয়াৰলেণ্ডৰ সংবিধানৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হৈছে।
- অস্পৃশ্যতাৰ উচ্ছেদ অনুচ্ছেদ ১৭ত আছে।
- জীৱনৰ অধিকাৰ অনুচ্ছেদ ২১ত উল্লেখ আছে।
- মৌলিক কৰ্তব্য সংবিধানৰ ৫১ক অনুচ্ছেদৰ অধীনত আছে।
- সম্পত্তিৰ অধিকাৰক ৪৪তম সংবিধান সংশোধনীৰ দ্বাৰা মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা বাদ দিয়া হ’ল।
- সদৰ্ণ স্বৰণ সিং কমিটীয়ে মৌলিক কৰ্তব্যৰ পৰামৰ্শ দিছিল।
শুদ্ধ-অশুদ্ধ চিনাক্ত কৰা (True/False)
- মৌলিক অধিকাৰ ভাৰতীয় সংবিধানৰ চতুৰ্থ ভাগত আছে। — অশুদ্ধ (তৃতীয় ভাগত)।
- সম্পত্তিৰ অধিকাৰ এতিয়া এক মৌলিক অধিকাৰ। — অশুদ্ধ (এতিয়া আইনি অধিকাৰ)।
- মৌলিক কৰ্তব্য আইনি বাধ্যতামূলক নহয়। — শুদ্ধ।
- নিৰ্দেশক তত্ত্ব ন্যায়ালয়ৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তনযোগ্য। — অশুদ্ধ (অপ্ৰৱৰ্তনযোগ্য)।
- অনুচ্ছেদ ৩২ক ড° আম্বেদকাৰে “সংবিধানৰ হৃদয় আৰু আত্মা” বুলিছিল। — শুদ্ধ।
- ৪২তম সংশোধনীৰ দ্বাৰা মৌলিক কৰ্তব্য যোগ কৰা হ’ল। — শুদ্ধ।
- অস্পৃশ্যতাৰ উচ্ছেদ অনুচ্ছেদ ১৪ত আছে। — অশুদ্ধ (অনুচ্ছেদ ১৭ত)।
- শিক্ষাৰ অধিকাৰ ৮৬তম সংশোধনীৰ দ্বাৰা মৌলিক অধিকাৰ হ’ল। — শুদ্ধ।
মুখ্য শব্দ আৰু অৰ্থ (Key Terms and Meanings)
| মুখ্য শব্দ (Key Term) | অৰ্থ / ব্যাখ্যা (Meaning) |
|---|---|
| অধিকাৰ (Right) | সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰে স্বীকৃতি দিয়া এনে সুবিধা যিবোৰ ব্যক্তিৰ সৰ্বাংগীণ বিকাশৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। |
| অধিকাৰ পত্ৰ (Bill of Rights) | সংবিধানে নাগৰিকক প্ৰদান কৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ অধিকাৰৰ সুসংগঠিত তালিকা। |
| মৌলিক অধিকাৰ (Fundamental Rights) | সংবিধানৰ তৃতীয় ভাগৰ অধীনত গেৰাণ্টীযুক্ত আৰু ন্যায়ালয়ত প্ৰৱৰ্তনযোগ্য অধিকাৰ। |
| প্ৰৱৰ্তনযোগ্য (Justiciable) | লঘন হ’লে ন্যায়ালয়ৰ সহায় ল’ব পৰা অধিকাৰ। |
| অপ্ৰৱৰ্তনযোগ্য (Non-Justiciable) | লঘন হ’লে ন্যায়ালয়ৰ সহায় ল’ব নোৱাৰা নিৰ্দেশনা। |
| নিৰ্দেশক তত্ত্ব (DPSP) | সংবিধানৰ চতুৰ্থ ভাগ — ৰাষ্ট্ৰক কল্যাণমূলক ৰাষ্ট্ৰ গঢ়িবলৈ পথ-প্ৰদৰ্শক নীতি। |
| মৌলিক কৰ্তব্য (Fundamental Duties) | সংবিধানৰ ৫১ক অনুচ্ছেদৰ অধীনত প্ৰতিজন নাগৰিকৰ এঘাৰটা নৈতিক দায়িত্ব। |
| লেখ (Writ) | মৌলিক অধিকাৰ লঘন হ’লে ন্যায়ালয়ে দিয়া আনুষ্ঠানিক নিৰ্দেশ। |
| Habeas Corpus | “আপুনি দেহটো লৈ আহক” — বে-আইনী আটকৰ বিৰুদ্ধে লেখ। |
| Mandamus | “আমি আদেশ দিওঁ” — বিষয়াক কৰ্তব্য পালনৰ আদেশ। |
| Quo Warranto | “কি অধিকাৰত?” — অযোগ্য পদাধিকাৰীৰ বিৰুদ্ধে লেখ। |
| Prohibition | নিম্ন ন্যায়ালয়ক ক্ষেত্ৰাধিকাৰ অতিক্ৰমৰ বিৰুদ্ধে নিষেধাজ্ঞা। |
| Certiorari | “প্ৰমাণিত হ’বলৈ” — মামলা উচ্চ ন্যায়ালয়লৈ স্থানান্তৰ। |
| ৪২তম সংশোধনী | ১৯৭৬ — মৌলিক কৰ্তব্য যোগ; “মিনি-সংবিধান” নামেৰে প্ৰসিদ্ধ। |
| ৪৪তম সংশোধনী | ১৯৭৮ — সম্পত্তিৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা বাদ। |
| ৮৬তম সংশোধনী | ২০০২ — শিক্ষাৰ অধিকাৰ (২১ক) আৰু একাদশ মৌলিক কৰ্তব্য যোগ। |
| স্বৰণ সিং কমিটী | মৌলিক কৰ্তব্য সংবিধানত সন্নিৱিষ্ট কৰাৰ পৰামৰ্শ দিয়া কমিটী (১৯৭৬)। |
| অস্পৃশ্যতা (Untouchability) | জাতিৰ ভিত্তিত মানুহক হেয় কৰি ৰখা প্ৰথা; অনুচ্ছেদ ১৭-ৰ দ্বাৰা উচ্ছেদ। |
| সাৰ্বভৌমত্ব (Sovereignty) | ৰাষ্ট্ৰৰ চূড়ান্ত আৰু স্বাধীন ক্ষমতা। |
| একক দেৱানী বিধি (UCC) | সকলো ধৰ্মৰ নাগৰিকৰ বাবে এক অভিন্ন ব্যক্তিগত আইন (অনুচ্ছেদ ৪৪)। |
HSLC Guru-ত উপলব্ধ ASSEB Class 11 Political Science Chapter 2 — ভাৰতীয় সংবিধানৰ অধিকাৰসমূহ (Rights in the Indian Constitution)ৰ এই সমাধান আপোনাৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত সহায়ক হ’ব বুলি আশা কৰোঁ। অধিক অধ্যায় আৰু বিষয়ৰ বাবে আমাৰ ৱেবচাইট চাই থাকক — hslcguru.com।