Class 11 Political Science Chapter 19 — শান্তি (Peace)
HSLC Guru-লৈ আপোনাক স্বাগতম! এই পাঠত আমি ASSEB (Assam State Board of Secondary Education)-ৰ Class 11 ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ ১৯ অধ্যায় শান্তি (Peace)-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু অতিৰিক্ত আলোচনা পাম। এই অধ্যায়ত শান্তিৰ অৰ্থ, ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক শান্তি, কাঠামোগত হিংসা, যোহান গাল্টুংৰ শান্তি তত্ত্ব, যুদ্ধ আৰু ইয়াৰ পৰিণাম, অহিংসা, গান্ধীৰ সত্যাগ্ৰহ, বৌদ্ধ শান্তি দৰ্শন আৰু বৰ্তমান সময়ৰ শান্তিৰ প্ৰতি ভাবুকি — সন্ত্ৰাসবাদ, আণৱিক অস্ত্ৰ আদিৰ বিষয়ে বিশদ আলোচনা কৰা হৈছে। উচ্চ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ পৰীক্ষাৰ বাবে এই টোকাৰ সকলো প্ৰশ্নৰ উত্তৰ পাঠ্যপুথিৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
শান্তিৰ অৰ্থ: সাধাৰণ অৰ্থত শান্তি বুলিলে যুদ্ধ, হিংসা বা সংঘাতৰ অনুপস্থিতিক বুজোৱা হয়। কিন্তু আধুনিক ৰাজনীতি বিজ্ঞানত শান্তি কেৱল হিংসাৰ অনুপস্থিতি নহয় — ই হৈছে এক ইতিবাচক আদৰ্শ য’ত ন্যায়, সমতা, স্বাধীনতা, সম্প্ৰীতি আৰু মানৱীয় কল্যাণৰ প্ৰতিষ্ঠা ঘটে। শান্তি হৈছে এনে এক সামাজিক অৱস্থা যত মানুহে নিজৰ মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণ কৰিব পাৰে আৰু গৰিমাপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰিব পাৰে। শান্তি স্থায়ী হ’বলৈ হ’লে কেৱল প্ৰত্যক্ষ হিংসা বন্ধ হোৱাটোৱেই যথেষ্ট নহয়, সমাজৰ কাঠামোৰ ভিতৰত থকা শোষণ, বৈষম্য আৰু অন্যায়সমূহো নিৰ্মূল কৰিব লাগে। সেইবাবেই বহুতে শান্তিক “সদ্গুণসমূহৰ এক জটিল সংযোগ” বুলি বৰ্ণনা কৰিছে।
হিংসা আৰু শান্তিৰ সম্পৰ্ক: শান্তিক ভালদৰে বুজিবলৈ হ’লে হিংসাৰ বিভিন্ন ৰূপ বুজা প্ৰয়োজন। হিংসা মূলতঃ তিনি প্ৰকাৰ — প্ৰত্যক্ষ হিংসা (যেনে যুদ্ধ, খুন, অত্যাচাৰ), কাঠামোগত হিংসা (যেনে দাৰিদ্ৰ্য, বৈষম্য, শোষণ) আৰু সাংস্কৃতিক হিংসা (যি সংস্কৃতি, ধৰ্ম বা ভাষাৰ মাধ্যমেৰে হিংসাক বৈধতা প্ৰদান কৰে)। নৰৱেজীয় শান্তি গৱেষক যোহান গাল্টুঙে এই তিনিওটাক একেলগে “হিংসাৰ ত্ৰিভুজ” (Violence Triangle) বুলি অভিহিত কৰিছে।
কাঠামোগত হিংসা: কাঠামোগত হিংসা হৈছে সমাজৰ আৰ্থ-সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত নিহিত হৈ থকা এনে এক হিংসা যি প্ৰত্যক্ষভাৱে দেখা নাযায় কিন্তু লক্ষ লক্ষ মানুহক মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ পৰা বঞ্চিত ৰাখে। ইয়াৰ মুখ্য ৰূপসমূহ হ’ল — জাতি ব্যৱস্থা (য’ত জন্মগত পৰিচয়ৰ ভিত্তিত মানুহক উচ্চ-নীচ ভাগ কৰা হয়), শ্ৰেণী বৈষম্য (য’ত পুঁজিপতি আৰু শ্ৰমজীৱীৰ মাজৰ ব্যৱধান শোষণৰ ৰূপ লয়), পিতৃতন্ত্ৰ (য’ত মহিলাসকল পুৰুষৰ অধীনস্থ হিচাপে গণ্য হয়), ঔপনিৱেশিকতা (য’ত শক্তিশালী দেশে দুৰ্বল দেশসমূহক শোষণ কৰে), সাম্প্ৰদায়িকতা (য’ত ধৰ্মৰ নামত মানুহৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰা হয়) আৰু বৰ্ণবাদ (য’ত গাৰ বৰণৰ ভিত্তিত মানুহক বৈষম্যৰ সন্মুখীন কৰোৱা হয়)। এই সকলো ৰূপৰ কাঠামোগত হিংসাৰ পৰা মুক্তি নাপালে স্থায়ী শান্তি সম্ভৱ নহয়।
ইতিবাচক বনাম নেতিবাচক শান্তি: যোহান গাল্টুঙে শান্তিৰ দুটা প্ৰকাৰ চিহ্নিত কৰিছে। নেতিবাচক শান্তি (Negative Peace) হৈছে কেৱল প্ৰত্যক্ষ হিংসা বা যুদ্ধৰ অনুপস্থিতি — অৰ্থাৎ যুদ্ধ নাই, খুন নাই, কিন্তু সমাজৰ ভিতৰত শোষণ, বৈষম্য, দাৰিদ্ৰ্য থাকিব পাৰে। ই হৈছে অস্থায়ী আৰু পৃষ্ঠীয় শান্তি। আনহাতে ইতিবাচক শান্তি (Positive Peace) হৈছে এনে এক অৱস্থা যত প্ৰত্যক্ষ হিংসা থকাৰ লগতে কাঠামোগত আৰু সাংস্কৃতিক হিংসাও নাথাকে; ন্যায়, সমতা, সহযোগিতা আৰু সকলো মানুহৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ ব্যৱস্থা থাকে। ইতিবাচক শান্তিয়েই হৈছে স্থায়ী আৰু প্ৰকৃত শান্তি।
গাল্টুঙৰ শান্তি তত্ত্ব: নৰৱেজীয় সমাজবিজ্ঞানী যোহান গাল্টুঙক “শান্তি অধ্যয়নৰ পিতৃ” বুলি কোৱা হয়। তেওঁৰ মতে শান্তি হৈছে কেৱল হিংসাৰ অনুপস্থিতি নহয়, ই হৈছে ন্যায়, সমতা আৰু স্বাধীনতাৰ উপস্থিতি। তেওঁ ১৯৬৯ চনত প্ৰকাশিত “Violence, Peace and Peace Research” শীৰ্ষক প্ৰবন্ধত প্ৰথমবাৰৰ বাবে কাঠামোগত হিংসাৰ ধাৰণা আগবঢ়ায়। তেওঁৰ মতে যেতিয়াই কোনো ব্যক্তিৰ প্ৰকৃত শাৰীৰিক বা মানসিক বিকাশ সম্ভাৱনাৰ পৰা কম হয়, তেতিয়াই হিংসা ঘটে। গাল্টুঙৰ মতে স্থায়ী শান্তিৰ বাবে চাৰিটা স্তম্ভ প্ৰয়োজন — শান্তিৰক্ষণ (Peacekeeping), শান্তি স্থাপন (Peacemaking), শান্তি নিৰ্মাণ (Peacebuilding) আৰু সংঘাত ৰূপান্তৰণ (Conflict Transformation)।
যুদ্ধ আৰু ইয়াৰ পৰিণাম: যুদ্ধ হৈছে শান্তিৰ চৰম প্ৰতিদ্বন্দ্বী। বিংশ শতিকাত সংঘটিত প্ৰথম আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত প্ৰায় ৭ কোটি মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল। হিৰোশিমা আৰু নাগাছাকীত আমেৰিকাই বিস্ফোৰণ ঘটোৱা পাৰমাণৱিক বোমাই মুহূৰ্তৰ ভিতৰত লাখ লাখ মানুহক হত্যা কৰিছিল আৰু ইয়াৰ তেজস্ক্ৰিয় প্ৰভাৱ আজিও বৰ্তমান। যুদ্ধৰ পৰিণাম কেৱল মৃত্যু আৰু ক্ষতিৰ ভিতৰত সীমাবদ্ধ নহয় — ই অৰ্থনৈতিক ধ্বংস, পৰিৱেশগত বিপৰ্যয়, শৰণাৰ্থী সমস্যা, মানসিক ত্ৰাস, সামাজিক বিচ্ছিন্নতা আৰু প্ৰজন্মৰ পিছত প্ৰজন্মলৈ চলি থকা ঘৃণাৰ জন্ম দিয়ে। সেইবাবেই বিশ্ব সমাজে যুদ্ধক বৰ্জন কৰি শান্তিৰ পথ অনুসৰণ কৰাটো অপৰিহাৰ্য বুলি গণ্য কৰিছে।
শান্তি আন্দোলন: বিশ্বজুৰি বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন শান্তি আন্দোলন গঢ়ি উঠিছে। এই আন্দোলনসমূহে যুদ্ধ-বিৰোধী জনমত গঢ়ি তোলা, পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰৰ বিৰুদ্ধে চেতনা বৃদ্ধি কৰা, মানৱ অধিকাৰ সংৰক্ষণ কৰা আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংঘাত শান্তিপূৰ্ণভাৱে সমাধান কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। উল্লেখযোগ্য আন্দোলনসমূহৰ ভিতৰত — চিএনডি (Campaign for Nuclear Disarmament), অহিংসা আন্দোলন, ৱিমেন’ছ ইন্টাৰনেচনেল লীগ ফৰ পিচ এণ্ড ফ্ৰীডম, ছৰ্বদয়, গ্ৰীনপীচ আদি অন্যতম। ভাৰতবৰ্ষত মহাত্মা গান্ধীৰ নেতৃত্বত হোৱা স্বাধীনতা আন্দোলন, বিনোবা ভাৱেৰ ভূদান আন্দোলন, জয়প্ৰকাশ নাৰায়ণৰ সম্পূৰ্ণ ক্ৰান্তি আদি বিশ্ব শান্তি আন্দোলনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।
অহিংসা — গান্ধীৰ সত্যাগ্ৰহ: অহিংসা হৈছে শান্তি অৰ্জনৰ মুখ্য মাধ্যম। মহাত্মা গান্ধীয়ে অহিংসাৰ ভিত্তিত গঢ়ি তুলিছিল সত্যাগ্ৰহ — অৰ্থাৎ “সত্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ”। সত্যাগ্ৰহৰ মূল কথা হ’ল — অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ কৰা, কিন্তু হিংসাৰ আশ্ৰয় নোলোৱাকৈ। ই কাপুৰুষৰ অস্ত্ৰ নহয়, বৰং বীৰ পুৰুষৰ অস্ত্ৰ। গান্ধীয়ে চম্পাৰণ, খেদা, অসহযোগ আন্দোলন, আইন অমান্য আন্দোলন আৰু ভাৰত ছাড়ো আন্দোলনৰ যোগেদি অহিংস উপায়েৰে ব্ৰিটিছ ৰাজৰ পৰা ভাৰতক স্বাধীন কৰি দেখুৱাইছিল যে অহিংসা কেৱল এক নৈতিক আদৰ্শই নহয়, ই এক কাৰ্যকৰী ৰাজনৈতিক হাতিয়াৰো। গান্ধীৰ অহিংসাৰ আদৰ্শই পিছলৈ মাৰ্টিন লুথাৰ কিং জুনিয়ৰ, নেলচন মেণ্ডেলা, ডালাই লামা আদি বিশ্ব নেতাসকলক অনুপ্ৰাণিত কৰিছে।
বৌদ্ধ শান্তি দৰ্শন: ভগৱান বুদ্ধই প্ৰচাৰ কৰা ধৰ্ম মূলতঃ শান্তি, কৰুণা আৰু অহিংসাৰ ধৰ্ম। বৌদ্ধ ধৰ্মৰ মতে দুখৰ মূল কাৰণ হৈছে তৃষ্ণা; তৃষ্ণাক জয় কৰিলেই শান্তি লাভ হয়। বুদ্ধৰ অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ — সম্যক্ দৃষ্টি, সম্যক্ সংকল্প, সম্যক্ বাচন, সম্যক্ কৰ্মান্ত, সম্যক্ আজীৱিকা, সম্যক্ ব্যায়াম, সম্যক্ স্মৃতি আৰু সম্যক্ সমাধি — এজন ব্যক্তিক ব্যক্তিগত শান্তি আৰু সমাজৰ বাবেও শান্তি অৰ্জনৰ পথ দেখুৱায়। সম্ৰাট অশোকে কলিঙ্গ যুদ্ধৰ পিছত বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি ধৰ্ম-বিজয়ৰ ধাৰণা প্ৰচাৰ কৰিছিল — অৰ্থাৎ অস্ত্ৰৰ দ্বাৰা নহয়, ধৰ্মৰ দ্বাৰাহে বিজয় অৰ্জন কৰা উচিত। আধুনিক যুগতো ডালাই লামা, থিচ ন্যাট হান আদি বৌদ্ধ গুৰুসকলে বিশ্বশান্তিৰ বাবে অহৰহ চেষ্টা কৰি আছে।
বৰ্তমান শান্তিৰ প্ৰতি ভাবুকি: একবিংশ শতিকাত বিশ্বশান্তিৰ প্ৰতি কেইবাটাও গুৰুতৰ ভাবুকিৰ সৃষ্টি হৈছে। সন্ত্ৰাসবাদ ইয়াৰ ভিতৰত আটাইতকৈ ভয়ংকৰ — ৯/১১ৰ ৱৰ্ল্ড ট্ৰেড চেণ্টাৰ আক্ৰমণ, মুম্বাইৰ ২৬/১১ আক্ৰমণ, পেৰিছৰ আক্ৰমণ আদিয়ে দেখুৱাইছে যে সন্ত্ৰাসবাদে দেশৰ সীমা চেৰাই বিশ্বব্যাপী ৰূপ লৈছে। আণৱিক অস্ত্ৰৰ বিস্তাৰ এক অপৰটো ডাঙৰ ভাবুকি — বৰ্তমান বিশ্বত প্ৰায় ১৩,০০০ পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ মজুত আছে যিবোৰে গোটেই মানৱ সভ্যতাক বহুবাৰ ধ্বংস কৰিব পাৰে। ইয়াৰ উপৰিও জাতিগত সংঘাত, ধৰ্মীয় চৰমপন্থা, সাইবাৰ যুদ্ধ, পৰিৱেশৰ ক্ষতি, মানৱ অধিকাৰৰ লঙ্ঘন, শৰণাৰ্থী সমস্যা আৰু আৰ্থিক বৈষম্য আদিয়ে বিশ্ব শান্তিৰ প্ৰতি ভাবুকি স্বৰূপ হৈ আছে। এই সকলো প্ৰত্যাহ্বানৰ সমাধানৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা, ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ভূমিকা, নিৰস্ত্ৰীকৰণ, সংলাপ আৰু অহিংসাৰ আদৰ্শৰ চৰ্চা অপৰিহাৰ্য।
Summary (English)
Peace is not merely the absence of war or direct violence; it is a positive condition characterised by justice, equality, harmony and the fulfilment of basic human needs. Norwegian peace researcher Johan Galtung distinguishes between negative peace (absence of direct violence) and positive peace (absence of structural and cultural violence as well). Structural violence is embedded in unjust social systems such as caste, class, patriarchy, colonialism, communalism and racism, which prevent people from realising their full potential. War, terrorism and the proliferation of nuclear weapons are the gravest threats to contemporary peace. Mahatma Gandhi’s philosophy of nonviolence and Satyagraha, along with Buddhist teachings of compassion and the Eightfold Path, offer enduring paths to genuine peace. Achieving lasting peace requires international cooperation, disarmament, dialogue, social justice and a culture of nonviolence at every level of human society.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: শান্তি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সাধাৰণ অৰ্থত শান্তি বুলিলে যুদ্ধ, সংঘাত আৰু হিংসাৰ অনুপস্থিতিক বুজোৱা হয়। কিন্তু আধুনিক ৰাজনীতি বিজ্ঞানত শান্তিৰ অৰ্থ ইয়াতকৈ বহু ব্যাপক। শান্তি হৈছে এনে এক সামাজিক অৱস্থা যত মানুহে নিৰ্ভয়ে, ন্যায্যভাৱে আৰু গৰিমাপূৰ্ণভাৱে জীৱন যাপন কৰিব পাৰে। ই কেৱল হিংসাৰ অনুপস্থিতিয়েই নহয়, লগতে ন্যায়, সমতা, স্বাধীনতা, পাৰস্পৰিক সম্মান আৰু মৌলিক প্ৰয়োজনসমূহ পূৰণৰ পৰিৱেশো বুজায়। যোহান গাল্টুঙৰ ভাষাত শান্তি হৈছে “প্ৰত্যক্ষ, কাঠামোগত আৰু সাংস্কৃতিক হিংসাৰ অনুপস্থিতিৰ লগতে ইতিবাচক সমাজিক অৱস্থাৰ উপস্থিতি”।
প্ৰশ্ন ২: ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক শান্তিৰ মাজত পাৰ্থক্য বুজোৱা।
উত্তৰঃ ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক শান্তিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল —
(ক) নেতিবাচক শান্তি (Negative Peace): ই হৈছে কেৱল প্ৰত্যক্ষ হিংসা বা যুদ্ধৰ অনুপস্থিতি। অৰ্থাৎ যুদ্ধ নাই, খুন নাই, কিন্তু সমাজৰ ভিতৰত শোষণ, বৈষম্য, দাৰিদ্ৰ্য, অসমতা থাকিব পাৰে। ই হৈছে অস্থায়ী, পৃষ্ঠীয় আৰু ভঙ্গুৰ শান্তি।
(খ) ইতিবাচক শান্তি (Positive Peace): ই হৈছে এনে এক অৱস্থা যত প্ৰত্যক্ষ হিংসা থকাৰ লগতে কাঠামোগত আৰু সাংস্কৃতিক হিংসাও নাথাকে। ন্যায়, সমতা, সহযোগিতা, মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ ব্যৱস্থা, মানৱ অধিকাৰৰ সুৰক্ষা, সামাজিক ন্যায় আৰু সম্প্ৰীতি — এই সকলোবোৰ একেলগে বিদ্যমান থাকে। ইয়েই হৈছে স্থায়ী আৰু প্ৰকৃত শান্তি।
প্ৰশ্ন ৩: কাঠামোগত হিংসা বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ মুখ্য ৰূপসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কাঠামোগত হিংসা (Structural Violence) বুলিলে সমাজৰ আৰ্থ-সামাজিক, ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ ভিতৰত নিহিত হৈ থকা এনে এক হিংসাক বুজোৱা হয় যি প্ৰত্যক্ষভাৱে দেখা নাযায় কিন্তু লক্ষ লক্ষ মানুহক মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ পৰা বঞ্চিত ৰাখে। যোহান গাল্টুঙে ১৯৬৯ চনত এই ধাৰণা প্ৰথম আগবঢ়াইছিল। কাঠামোগত হিংসাৰ মুখ্য ৰূপসমূহ হ’ল —
- জাতি ব্যৱস্থা: ভাৰতৰ দৰে দেশত জন্মগত পৰিচয়ৰ ভিত্তিত মানুহক উচ্চ বা নীচ ভাগ কৰা হয় আৰু এক বৃহৎ অংশক শিক্ষা, সমাজিক সম্মান আদিৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হয়।
- শ্ৰেণী বৈষম্য: পুঁজিপতি আৰু শ্ৰমজীৱীৰ মাজৰ ব্যৱধান শোষণৰ ৰূপ লয়; দাৰিদ্ৰ্য, ক্ষুধা আৰু অপুষ্টি ইয়াৰে পৰিণাম।
- পিতৃতন্ত্ৰ: মহিলাসকল পুৰুষৰ অধীনস্থ হিচাপে গণ্য হয়; ঘৰৰ ভিতৰৰ পৰা ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰলৈকে মহিলাৰ অধিকাৰ সীমাবদ্ধ কৰা হয়।
- ঔপনিৱেশিকতা: শক্তিশালী সাম্ৰাজ্যবাদী দেশে দুৰ্বল দেশসমূহক শোষণ কৰে — সম্পদ লুট, সংস্কৃতি বিনাশ আৰু মানসিক দাসত্ব ইয়াৰ পৰিণাম।
- সাম্প্ৰদায়িকতা: ধৰ্মৰ নামত মানুহৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰা হয়; দাঙ্গা, ঘৃণা আৰু বিচ্ছিন্নতা ইয়াৰ ফল।
- বৰ্ণবাদ: গাৰ বৰণৰ ভিত্তিত মানুহক বৈষম্যৰ সন্মুখীন কৰা হয় — দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ এপাৰ্থেইড ইয়াৰ চৰম উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৪: যোহান গাল্টুং কোন? শান্তি অধ্যয়নলৈ তেওঁৰ অৱদান কি?
উত্তৰঃ যোহান গাল্টুং (১৯৩০–২০২৪) এজন বিখ্যাত নৰৱেজীয় সমাজবিজ্ঞানী আৰু গণিতজ্ঞ। তেওঁক “শান্তি অধ্যয়নৰ পিতৃ” (Father of Peace Studies) বুলি অভিহিত কৰা হয়। ১৯৫৯ চনত তেওঁ অছ’লোত (Oslo) International Peace Research Institute (PRIO) প্ৰতিষ্ঠা কৰে আৰু ১৯৬৪ চনত Journal of Peace Research সম্পাদনা আৰম্ভ কৰে। তেওঁৰ মুখ্য অৱদানসমূহ —
- “কাঠামোগত হিংসা” আৰু “সাংস্কৃতিক হিংসা”ৰ ধাৰণা আগবঢ়োৱা।
- ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক শান্তিৰ পাৰ্থক্য নিৰূপণ কৰা।
- “হিংসাৰ ত্ৰিভুজ” (Violence Triangle) ধাৰণা প্ৰচলন কৰা।
- শান্তি প্ৰতিষ্ঠাৰ চাৰিটা স্তম্ভ — শান্তিৰক্ষণ, শান্তি স্থাপন, শান্তি নিৰ্মাণ আৰু সংঘাত ৰূপান্তৰণ — আগবঢ়োৱা।
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংঘাত সমাধানৰ TRANSCEND পদ্ধতি বিকশিত কৰা।
- ১৯৮৭ চনত তেওঁ Right Livelihood Award (Alternative Nobel Prize) লাভ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: হিংসাৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ যোহান গাল্টুঙৰ মতে হিংসা মূলতঃ তিনি প্ৰকাৰ —
(ক) প্ৰত্যক্ষ হিংসা (Direct Violence): এনে হিংসা যাৰ এজন দৃশ্যমান কৰোঁতা আৰু ভোক্তা থাকে। যেনে — যুদ্ধ, খুন, অত্যাচাৰ, বলাৎকাৰ, মাৰপিট আদি। ই দৃশ্যমান আৰু চিনাক্ত কৰিব পৰা।
(খ) কাঠামোগত হিংসা (Structural Violence): এনে হিংসা যি সমাজৰ কাঠামোৰ ভিতৰত নিহিত হৈ থাকে আৰু দৃশ্যমান নহ’লেও মানুহৰ জীৱন বিনাশ কৰে। যেনে — দাৰিদ্ৰ্য, বৈষম্য, শোষণ, জাতিভেদ, লিঙ্গ বৈষম্য আদি।
(গ) সাংস্কৃতিক হিংসা (Cultural Violence): সমাজৰ সংস্কৃতি, ধৰ্ম, ভাষা, কলা, বিজ্ঞান আদিৰ মাধ্যমেৰে যেতিয়া প্ৰত্যক্ষ আৰু কাঠামোগত হিংসাক বৈধতা প্ৰদান কৰা হয়, তেতিয়া সেইটোক সাংস্কৃতিক হিংসা বোলা হয়। যেনে — ধৰ্মীয় চৰমপন্থী মতবাদ, জাতি ব্যৱস্থাৰ ধৰ্মীয় ন্যায্যতা, লিঙ্গবৈষম্যমূলক প্ৰথা আদি।
প্ৰশ্ন ৬: যুদ্ধৰ পৰিণামসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ যুদ্ধৰ পৰিণাম অতি ভয়ংকৰ আৰু দীৰ্ঘস্থায়ী। ইয়াৰ মুখ্য পৰিণামসমূহ হ’ল —
- জনসংহাৰ: প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত প্ৰায় ২ কোটি আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত প্ৰায় ৭ কোটি মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল।
- অৰ্থনৈতিক ধ্বংস: ঘৰ-বাৰী, কল-কাৰখানা, ৰাস্তা-ঘাট, সম্পদ ধ্বংস হয়; বাণিজ্য আৰু শিল্প বিনষ্ট হয়।
- পৰিৱেশগত বিপৰ্যয়: জল, বায়ু আৰু মাটি প্ৰদূষিত হয়; বনাঞ্চল ধ্বংস হয়; পাৰমাণৱিক বিকিৰণৰ প্ৰভাৱ প্ৰজন্মান্তৰলৈ চলে।
- শৰণাৰ্থী সমস্যা: লাখ লাখ মানুহ গৃহহীন হয় আৰু বিদেশলৈ পলাবলগীয়া হয়।
- মানসিক ত্ৰাস: যুদ্ধৰ পিছত মানুহৰ মাজত PTSD (Post-Traumatic Stress Disorder), হতাশা, আত্মহত্যা আদি বাঢ়ি যায়।
- সামাজিক বিচ্ছিন্নতা: পৰিয়াল ভাঙি যায়, শিশুসকল অনাথ হয়, মহিলাসকল বিধৱা হয়।
- ঘৃণাৰ জন্ম: এক প্ৰজন্মৰ যুদ্ধই পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মত ঘৃণাৰ বীজ ৰোপণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৭: শান্তি আন্দোলন বুলিলে কি বুজা? কেইটামান উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ শান্তি আন্দোলন বুলিলে যুদ্ধ, হিংসা আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে গঢ়ি উঠা সংগঠিত জনসমাজিক প্ৰচেষ্টাকেই বুজোৱা হয়। শান্তি আন্দোলনৰ লক্ষ্য হ’ল — যুদ্ধ ৰোধ কৰা, পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ বিলোপ কৰা, মানৱ অধিকাৰ সংৰক্ষণ কৰা আৰু সামাজিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰা। উদাহৰণ —
- চিএনডি (Campaign for Nuclear Disarmament): ১৯৫৭ চনত ব্ৰিটেইনত আৰম্ভ হোৱা পাৰমাণৱিক নিৰস্ত্ৰীকৰণ আন্দোলন।
- গান্ধীৰ অহিংসা আন্দোলন: ভাৰতৰ স্বাধীনতা যুঁজত সত্যাগ্ৰহ আৰু অহিংসাৰ ভিত্তিত আন্দোলন।
- ৱিমেন’ছ ইন্টাৰনেচনেল লীগ ফৰ পিচ এণ্ড ফ্ৰীডম (WILPF): ১৯১৫ চনত প্ৰতিষ্ঠিত হোৱা মহিলাৰ নেতৃত্বত শান্তি আন্দোলন।
- ছৰ্বদয় আন্দোলন: বিনোবা ভাৱেৰ নেতৃত্বত গান্ধীয়ান আদৰ্শৰ আন্দোলন।
- গ্ৰীনপীচ: পৰিৱেশ আৰু শান্তিৰ বাবে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংগঠন।
- মাৰ্টিন লুথাৰ কিঙৰ চিভিল ৰাইটছ মুভমেণ্ট: আমেৰিকাত বৰ্ণবাদৰ বিৰুদ্ধে অহিংস আন্দোলন।
প্ৰশ্ন ৮: গান্ধীৰ সত্যাগ্ৰহৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ “সত্যাগ্ৰহ” শব্দটো দুটা শব্দৰ সংমিশ্ৰণ — “সত্য” আৰু “আগ্ৰহ”। অৰ্থাৎ সত্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বা দৃঢ়তা। মহাত্মা গান্ধীয়ে দক্ষিণ আফ্ৰিকাত ভাৰতীয়সকলৰ অধিকাৰৰ যুঁজত সত্যাগ্ৰহৰ ধাৰণা প্ৰথমবাৰৰ বাবে প্ৰয়োগ কৰিছিল। সত্যাগ্ৰহৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ —
- সত্যৰ আদৰ্শ: সত্যাগ্ৰহী সদায় সত্যৰ পক্ষত থাকে আৰু মিছাৰ বিৰোধিতা কৰে।
- অহিংসা: সত্যাগ্ৰহত হিংসাৰ ঠাই নাই; বিৰোধীক ঘৃণা নকৰি ভালপোৱাৰে জিনিব লাগে।
- আত্মকষ্ট: সত্যাগ্ৰহী অন্যক কষ্ট নিদি নিজে কষ্ট ভোগ কৰি বিৰোধীৰ মন পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
- নিৰ্ভয়তা: সত্যাগ্ৰহী মৃত্যুৰো ভয় নকৰে; ই কাপুৰুষৰ অস্ত্ৰ নহয়, বীৰ পুৰুষৰ অস্ত্ৰ।
- আত্মশুদ্ধি: সত্যাগ্ৰহী নিজকে শুদ্ধ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে — ব্ৰহ্মচৰ্য, অপৰিগ্ৰহ, ক্ষমাশীলতা আদি।
- ৰচনাত্মক কাৰ্যসূচী: চৰখা, খাদী, গ্ৰাম-উন্নয়ন আদিৰ যোগেদি ৰচনাত্মক কাম।
প্ৰশ্ন ৯: বৌদ্ধ ধৰ্মৰ শান্তি দৰ্শনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বৌদ্ধ ধৰ্ম মূলতঃ শান্তি, কৰুণা আৰু অহিংসাৰ ধৰ্ম। ভগৱান বুদ্ধই প্ৰচাৰ কৰা মুখ্য শিক্ষাসমূহ —
- চাৰি আৰ্য সত্য: দুখ আছে; দুখৰ কাৰণ আছে; দুখৰ নিবৃত্তি সম্ভৱ; দুখ নিবাৰণৰ পথ আছে।
- অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ: সম্যক্ দৃষ্টি, সম্যক্ সংকল্প, সম্যক্ বাচন, সম্যক্ কৰ্মান্ত, সম্যক্ আজীৱিকা, সম্যক্ ব্যায়াম, সম্যক্ স্মৃতি আৰু সম্যক্ সমাধি।
- পঞ্চশীল: অহিংসা, অস্তেয়, ব্ৰহ্মচৰ্য, সত্য আৰু অপৰিগ্ৰহ।
- মেত্ৰী আৰু কৰুণা: সকলো জীৱৰ প্ৰতি প্ৰেম আৰু দয়া।
- মধ্যম পথ: অতি ভোগ আৰু অতি ত্যাগ — দুয়োটাৰ মাজৰ পথ।
সম্ৰাট অশোকে কলিঙ্গ যুদ্ধৰ পিছত বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰি “ধৰ্ম-বিজয়”ৰ ধাৰণা বিশ্বলৈ ছড়াই দিছিল। আধুনিক যুগতো ডালাই লামা, থিচ ন্যাট হান আদি বৌদ্ধ গুৰুসকলে বিশ্বশান্তিৰ বাবে অহৰহ চেষ্টা কৰি আছে।
প্ৰশ্ন ১০: সন্ত্ৰাসবাদ কি? ইয়াক বিশ্বশান্তিৰ প্ৰতি ভাবুকি বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ সন্ত্ৰাসবাদ (Terrorism) হৈছে এনে এক হিংসাত্মক কাৰ্যকলাপ য’ত নিৰীহ মানুহক হত্যা কৰি বা আতংকিত কৰি ৰাজনৈতিক, ধৰ্মীয় বা মতাদৰ্শগত উদ্দেশ্য পূৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰা হয়। সন্ত্ৰাসবাদীসকলে চৰকাৰক নিজৰ দাবী মানিবলৈ বাধ্য কৰিবলৈ, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় গণমাধ্যমৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ আৰু গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাক দুৰ্বল কৰিবলৈ আতংক সৃষ্টি কৰে।
সন্ত্ৰাসবাদক বিশ্বশান্তিৰ প্ৰতি ভাবুকি বুলি কোৱাৰ কাৰণসমূহ —
- ই দেশৰ সীমা চেৰাই বিশ্বব্যাপী হৈ পৰিছে — আল-কায়দা, আই-চিচ আদিৰ দৰে সংগঠনে বিভিন্ন দেশত একে সময়তে আক্ৰমণ চলায়।
- আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত সন্ত্ৰাসবাদীসকলে অতি ভয়ংকৰ অস্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে — জৈৱিক, ৰাসায়নিক বা পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ।
- ৯/১১ৰ ৱৰ্ল্ড ট্ৰেড চেণ্টাৰ আক্ৰমণ, মুম্বাইৰ ২৬/১১ আক্ৰমণ, পেৰিছৰ আক্ৰমণে দেখুৱাইছে যে কোনো দেশেই সম্পূৰ্ণ সুৰক্ষিত নহয়।
- ই অৰ্থনৈতিক ক্ষতি, পৰ্যটন বিনাশ, বিনিয়োগ হ্ৰাস কৰি বিশ্ব অৰ্থনীতিত ক্ষতি কৰে।
- ই দেশসমূহৰ মাজত অবিশ্বাস আৰু শত্ৰুতা সৃষ্টি কৰে যাৰ ফলত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উত্তেজনা বাঢ়ি যায়।
- ই গণতন্ত্ৰ আৰু মানৱ অধিকাৰৰ মৌলিক মূল্যবোধৰ ওপৰত আঘাত হানে।
প্ৰশ্ন ১১: পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰৰ বিস্তাৰে কেনেদৰে বিশ্বশান্তিৰ প্ৰতি ভাবুকি স্বৰূপ?
উত্তৰঃ পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ মানৱ ইতিহাসৰ আটাইতকৈ ভয়ংকৰ অস্ত্ৰ। ১৯৪৫ চনত আমেৰিকাই হিৰোশিমা আৰু নাগাছাকীত পাৰমাণৱিক বোমা নিক্ষেপ কৰি প্ৰায় ২ লাখ মানুহক মুহূৰ্তৰ ভিতৰত হত্যা কৰিছিল। ইয়াৰ তেজস্ক্ৰিয় প্ৰভাৱ আজিও বৰ্তমান। বৰ্তমান বিশ্বত প্ৰায় ১৩,০০০ পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ মজুত আছে আৰু ৯ খন দেশৰ হাতত পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ আছে — আমেৰিকা, ৰাছিয়া, ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, চীন, ভাৰত, পাকিস্তান, ইজৰাইল আৰু উত্তৰ কোৰিয়া। ইয়াৰ ভাবুকিসমূহ —
- মাত্ৰ এক ক্ষুদ্ৰ পাৰমাণৱিক বিস্ফোৰণে লাখ লাখ মানুহক মৃত্যুমুখলৈ ঠেলি দিব পাৰে।
- তেজস্ক্ৰিয় প্ৰভাৱ প্ৰজন্মান্তৰলৈ প্ৰভাৱিত কৰে — কৰ্কট ৰোগ, জন্মদোষ আদি বাঢ়ে।
- সম্পূৰ্ণ পৰিৱেশগত বিপৰ্যয় ঘটিব পাৰে — “Nuclear Winter”ৰ আশংকা।
- সন্ত্ৰাসবাদীসকলে পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ লাভ কৰিলে বিপদ কল্পনাতীত।
- পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰৰ দৌৰে দেশসমূহৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ পুঁজি ক্ষয় কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: শান্তি প্ৰতিষ্ঠাত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ ১৯৪৫ চনৰ ২৪ অক্টোবৰত প্ৰতিষ্ঠা হোৱা ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ মূল উদ্দেশ্যই হৈছে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তি আৰু সুৰক্ষা ৰক্ষা কৰা। ইয়াৰ ভূমিকাসমূহ —
- সংঘাত প্ৰতিৰোধ: দেশসমূহৰ মাজৰ মতবিৰোধ সংলাপৰ মাধ্যমেৰে সমাধান কৰা।
- শান্তিৰক্ষী বাহিনী প্ৰেৰণ: সংঘাতপূৰ্ণ অঞ্চলত শান্তিৰক্ষী বাহিনী মোতায়েন কৰা — Blue Helmets।
- নিৰস্ত্ৰীকৰণ: পাৰমাণৱিক, ৰাসায়নিক আৰু জৈৱিক অস্ত্ৰ নিৰস্ত্ৰীকৰণৰ চেষ্টা।
- মানৱ অধিকাৰ: ১৯৪৮ চনৰ মানৱ অধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন ঘোষণাপত্ৰ।
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় ন্যায়ালয়: দেশৰ মাজৰ বিবাদ সমাধান।
- উন্নয়ন কাৰ্যসূচী: দাৰিদ্ৰ্য নিৰাকৰণ, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আদিৰ ক্ষেত্ৰত SDG-2030।
প্ৰশ্ন ১৩: পঞ্চশীলৰ পাঁচটা নীতি কি কি?
উত্তৰঃ ১৯৫৪ চনত ভাৰত আৰু চীনৰ মাজত স্বাক্ষৰিত পঞ্চশীল চুক্তিত উল্লিখিত পাঁচটা নীতি হ’ল —
- পৰস্পৰৰ ভৌগোলিক অখণ্ডতা আৰু সাৰ্বভৌমত্বৰ প্ৰতি সন্মান।
- পৰস্পৰৰ প্ৰতি অনাক্ৰমণ।
- পৰস্পৰৰ অভ্যন্তৰীণ বিষয়ত হস্তক্ষেপ নকৰা।
- সমতা আৰু পাৰস্পৰিক লাভ।
- শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান।
প্ৰশ্ন ১৪: অহিংসা কাপুৰুষৰ অস্ত্ৰ নে বীৰৰ অস্ত্ৰ?
উত্তৰঃ মহাত্মা গান্ধীৰ মতে অহিংসা কোনোমতে কাপুৰুষৰ অস্ত্ৰ নহয় — ই হৈছে প্ৰকৃত বীৰ পুৰুষৰ অস্ত্ৰ। কাপুৰুষে ভয়ত যুঁজ কৰিব নোৱাৰে আৰু পলাই যায় — সেইটো অহিংসা নহয়, ভীৰুতা। অহিংসাৰ জন্য মন আৰু আত্মাৰ অসীম সাহস লাগে। সত্যাগ্ৰহীয়ে শত্ৰুক ঘৃণা নকৰি ভালপোৱা দিয়ে, নিজৰ কষ্ট সহি শত্ৰুৰ মন পৰিৱৰ্তন কৰে। গান্ধীৰ ভাষাত — “If one has no courage, I want him to cultivate the art of killing and being killed rather than in a cowardly manner flee from danger.” অৰ্থাৎ অহিংসা সম্ভৱ নহ’লে যুঁজি মৰাও কাপুৰুষোচিত পলায়নতকৈ ভাল।
প্ৰশ্ন ১৫: শীতল যুদ্ধ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছৰ পৰা ১৯৯১ চনত ছ’ভিয়েট ইউনিয়নৰ পতনলৈকে আমেৰিকা-নেতৃত্বাধীন পশ্চিমীয় গোট আৰু ছ’ভিয়েট-নেতৃত্বাধীন পূৱ গোটৰ মাজত যি উত্তেজনা, প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা আৰু বৈৰিতা চলিছিল কিন্তু প্ৰত্যক্ষ যুদ্ধ হোৱা নাছিল — সেইটোকে শীতল যুদ্ধ বোলা হয়। এই সময়ত পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ দৌৰ, প্ৰক্সি যুদ্ধ (যেনে কোৰিয়া, ভিয়েটনাম), গুপ্তচৰৰ কাৰ্যকলাপ আদি চলিছিল। শীতল যুদ্ধই বিশ্বশান্তিৰ প্ৰতি বহু ভাবুকি সৃষ্টি কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৬: হিংসাৰ ত্ৰিভুজ (Violence Triangle) কি?
উত্তৰঃ যোহান গাল্টুঙে প্ৰচলন কৰা “হিংসাৰ ত্ৰিভুজ” ধাৰণাত হিংসাৰ তিনিটা প্ৰকাৰ একে লগে সংযুক্ত হৈ আছে — প্ৰত্যক্ষ হিংসা, কাঠামোগত হিংসা আৰু সাংস্কৃতিক হিংসা। এই তিনিটা একে অপৰৰ পৰিপোষক — কাঠামোগত হিংসাই প্ৰত্যক্ষ হিংসাৰ জন্ম দিয়ে আৰু সাংস্কৃতিক হিংসাই দুয়োটাকে ন্যায্যতা প্ৰদান কৰে। এই ত্ৰিভুজ ভাঙি দিলেহে স্থায়ী শান্তি সম্ভৱ।
প্ৰশ্ন ১৭: শান্তি প্ৰতিষ্ঠাৰ গাল্টুঙৰ চাৰিটা স্তম্ভ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ যোহান গাল্টুঙে শান্তি প্ৰতিষ্ঠাৰ বাবে চাৰিটা স্তম্ভৰ কথা কৈছে —
- শান্তিৰক্ষণ (Peacekeeping): চলি থকা যুদ্ধ বা সংঘাতক ৰোধ কৰি যুদ্ধবিৰতি বজাই ৰখা। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ Blue Helmet এই কামৰ উদাহৰণ।
- শান্তি স্থাপন (Peacemaking): বিবাদৰ পক্ষসমূহক আলোচনাৰ টেবুললৈ আনি চুক্তিৰ মাধ্যমেৰে সংঘাত সমাধান কৰা।
- শান্তি নিৰ্মাণ (Peacebuilding): যুদ্ধ-পৰৱৰ্তী সমাজত শিক্ষা, স্বাস্থ্য, অৰ্থনীতি, ন্যায় ব্যৱস্থা পুনৰ্নিৰ্মাণ কৰি স্থায়ী শান্তিৰ ভেটি গঢ়ি তোলা।
- সংঘাত ৰূপান্তৰণ (Conflict Transformation): সংঘাতৰ মূল কাৰণসমূহ — অসমতা, বৈষম্য, শোষণ আদি দূৰ কৰি সমাজৰ কাঠামো ৰূপান্তৰিত কৰা।
প্ৰশ্ন ১৮: শান্তি প্ৰতিষ্ঠাত যুৱসমাজে কি ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে?
উত্তৰঃ যুৱসমাজে শান্তি প্ৰতিষ্ঠাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে —
- শিক্ষা আৰু সচেতনতাৰ মাধ্যমেৰে অহিংসা আৰু সহিষ্ণুতাৰ ধাৰণা প্ৰচাৰ কৰা।
- সামাজিক মাধ্যমত শান্তিৰ বাৰ্তা প্ৰচাৰ আৰু ঘৃণাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিৰোধ।
- সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি গঢ়ি তোলা।
- স্বেচ্ছাসেৱী কামত অংশগ্ৰহণ — দাৰিদ্ৰ্য, শিক্ষা, পৰিৱেশ ৰক্ষা আদি।
- আন্তঃসাংস্কৃতিক সংলাপৰ ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা।
- ভোটদান আৰু গণতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ।
- মাদক, হিংসা আদিৰ পৰা আঁতৰি থকা।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: “শান্তি অধ্যয়নৰ পিতৃ” কাক বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰঃ নৰৱেজীয় সমাজবিজ্ঞানী যোহান গাল্টুংক “শান্তি অধ্যয়নৰ পিতৃ” বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২: “Violence, Peace and Peace Research” শীৰ্ষক প্ৰবন্ধটি কোনে কেতিয়া লিখিছিল?
উত্তৰঃ যোহান গাল্টুঙে ১৯৬৯ চনত এই প্ৰবন্ধটি লিখিছিল — য’ত প্ৰথমবাৰৰ বাবে কাঠামোগত হিংসাৰ ধাৰণা আগবঢ়োৱা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৩: হিৰোশিমা আৰু নাগাছাকীত পাৰমাণৱিক বোমা কেতিয়া আৰু কোনে নিক্ষেপ কৰিছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৫ চনৰ ৬ আৰু ৯ আগষ্টত আমেৰিকাই ক্ৰমে হিৰোশিমা আৰু নাগাছাকীত পাৰমাণৱিক বোমা নিক্ষেপ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: ৰাষ্ট্ৰসংঘ কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৫ চনৰ ২৪ অক্টোবৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘ প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৫: পঞ্চশীল চুক্তি কেতিয়া আৰু কোনৰ মাজত স্বাক্ষৰিত হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৫৪ চনত ভাৰত আৰু চীনৰ মাজত পঞ্চশীল চুক্তি স্বাক্ষৰিত হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৬: “অহিংসা পৰম ধৰ্ম” — এই উক্তি কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ “অহিংসা পৰম ধৰ্ম” এই উক্তি ভাৰতীয় সংস্কৃতিৰ এক প্ৰাচীন আদৰ্শ; ইয়াক জৈন ধৰ্মৰ মূল আদৰ্শ হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হৈছে আৰু মহাত্মা গান্ধীৰ জীৱন-দৰ্শনৰ আধাৰ।
প্ৰশ্ন ৭: সত্যাগ্ৰহ শব্দটোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “সত্যাগ্ৰহ” দুটা শব্দৰ সংযোগ — “সত্য” + “আগ্ৰহ”, অৰ্থাৎ সত্যৰ প্ৰতি দৃঢ়তা বা আগ্ৰহ।
প্ৰশ্ন ৮: অশোকে কোন যুদ্ধৰ পিছত বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰঃ খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ২৬১ চনৰ কলিঙ্গ যুদ্ধৰ পিছত সম্ৰাট অশোকে বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৯: চিএনডি (CND)ৰ পূৰ্ণৰূপ কি?
উত্তৰঃ Campaign for Nuclear Disarmament — পাৰমাণৱিক নিৰস্ত্ৰীকৰণ অভিযান।
প্ৰশ্ন ১০: TRANSCEND পদ্ধতি কোনে আৰম্ভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ যোহান গাল্টুঙে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংঘাত সমাধানৰ বাবে TRANSCEND পদ্ধতি বিকশিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১১: প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধ আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত কিমান মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল?
উত্তৰঃ প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত (১৯১৪–১৯১৮) প্ৰায় ২ কোটি আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধত (১৯৩৯–১৯৪৫) প্ৰায় ৭ কোটি মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল।
প্ৰশ্ন ১২: বৰ্তমান বিশ্বত কিমানখন দেশৰ হাতত পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ আছে?
উত্তৰঃ বৰ্তমান ৯ খন দেশৰ হাতত পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ আছে — আমেৰিকা, ৰাছিয়া, ব্ৰিটেইন, ফ্ৰান্স, চীন, ভাৰত, পাকিস্তান, ইজৰাইল আৰু উত্তৰ কোৰিয়া।
প্ৰশ্ন ১৩: “শান্তি কেৱল লক্ষ্য নহয়, ই লক্ষ্যলৈ যোৱাৰ পথো” — এই উক্তি কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ এই বিখ্যাত উক্তি মহাত্মা গান্ধীৰ — “There is no path to peace; peace is the path.”
প্ৰশ্ন ১৪: এপাৰ্থেইড কি? ইয়াৰ বিৰুদ্ধে কোনে নেতৃত্ব দিছিল?
উত্তৰঃ এপাৰ্থেইড হৈছে দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ বৰ্ণবিদ্বেষী চৰকাৰী নীতি (১৯৪৮–১৯৯৪) যত গাৰ বৰণৰ ভিত্তিত মানুহক বিভিন্ন শ্ৰেণীত ভাগ কৰি বৈষম্যমূলক আচৰণ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ বিৰুদ্ধে নেলচন মেণ্ডেলাই দীৰ্ঘ ২৭ বছৰ কাৰাবাস ভোগ কৰি অৱশেষত শান্তিপূৰ্ণ সমাধান উলিয়াইছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: গান্ধীৰ অহিংসাৰ আদৰ্শৰ দ্বাৰা প্ৰভাৱিত হৈ কোনে কোনে আন্দোলন কৰিছিল?
উত্তৰঃ মাৰ্টিন লুথাৰ কিং জুনিয়ৰে আমেৰিকাত বৰ্ণবাদ-বিৰোধী আন্দোলন; নেলচন মেণ্ডেলাই দক্ষিণ আফ্ৰিকাত এপাৰ্থেইড-বিৰোধী আন্দোলন; ডালাই লামাই তিব্বতৰ স্বাধীনতা আন্দোলন আৰু অং চান চু কীয়ে মায়ানমাৰৰ গণতন্ত্ৰ আন্দোলন গান্ধীৰ অহিংসাৰ ভিত্তিত পৰিচালনা কৰিছিল।
হিংসাৰ প্ৰকাৰসমূহ
| হিংসাৰ প্ৰকাৰ | সংজ্ঞা | উদাহৰণ |
|---|---|---|
| প্ৰত্যক্ষ হিংসা (Direct Violence) | দৃশ্যমান, কৰোঁতা আৰু ভোক্তা চিনাক্ত কৰিব পৰা শাৰীৰিক বা মানসিক হিংসা। | যুদ্ধ, খুন, অত্যাচাৰ, বলাৎকাৰ, মাৰপিট। |
| কাঠামোগত হিংসা (Structural Violence) | সমাজৰ আৰ্থ-সামাজিক কাঠামোৰ ভিতৰত নিহিত অদৃশ্য হিংসা। | দাৰিদ্ৰ্য, জাতিভেদ, লিঙ্গ বৈষম্য, শোষণ। |
| সাংস্কৃতিক হিংসা (Cultural Violence) | সংস্কৃতি, ধৰ্ম, ভাষা, কলাৰ মাধ্যমেৰে হিংসাৰ ন্যায্যতা প্ৰদান। | ধৰ্মীয় চৰমপন্থা, বৰ্ণবাদী মতবাদ, পুৰুষতান্ত্ৰিক প্ৰথা। |
| আত্মঘাতী হিংসা (Self-directed Violence) | নিজকে হানি কৰা। | আত্মহত্যা, আত্মপীড়ন। |
| সম্মিলিত হিংসা (Collective Violence) | একাধিক ব্যক্তিৰ সমষ্টিগত হিংসা। | দাঙ্গা, যুদ্ধ, গণহত্যা। |
| সাইবাৰ হিংসা (Cyber Violence) | ইন্টাৰনেট আৰু সামাজিক মাধ্যমৰ মাধ্যমেৰে হিংসা। | চাইবাৰ-বুলিং, হেকিং, অনলাইন হাৰাছমেণ্ট। |
শান্তি আৰু হিংসাৰ তুলনা
| বিষয় | নেতিবাচক শান্তি | ইতিবাচক শান্তি |
|---|---|---|
| সংজ্ঞা | প্ৰত্যক্ষ হিংসাৰ অনুপস্থিতি। | প্ৰত্যক্ষ, কাঠামোগত আৰু সাংস্কৃতিক হিংসাৰ অনুপস্থিতি; ন্যায়ৰ উপস্থিতি। |
| স্থায়িত্ব | অস্থায়ী, ভঙ্গুৰ। | স্থায়ী আৰু দৃঢ়। |
| লক্ষ্য | যুদ্ধ ৰোধ কৰা। | ন্যায়, সমতা, কল্যাণ প্ৰতিষ্ঠা। |
| অৱস্থা | শোষণ, বৈষম্য থাকিব পাৰে। | শোষণ, বৈষম্য নাথাকে। |
| পদ্ধতি | চুক্তি, যুদ্ধবিৰতি। | সামাজিক ৰূপান্তৰণ, সংস্কাৰ। |
| উদাহৰণ | দুটা যুদ্ধৰ মাজৰ যুদ্ধবিৰতি। | স্কেণ্ডিনেভিয়ান দেশসমূহৰ সমাজ। |
মূখ্য শব্দ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| শান্তি (Peace) | হিংসা, যুদ্ধ আৰু অন্যায়ৰ অনুপস্থিতিৰ লগতে ন্যায় আৰু সম্প্ৰীতিৰ উপস্থিতি। |
| হিংসা (Violence) | প্ৰাণী বা ব্যক্তিৰ ক্ষতি কৰা যিকোনো প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষ কাৰ্য। |
| নেতিবাচক শান্তি (Negative Peace) | কেৱল প্ৰত্যক্ষ হিংসা বা যুদ্ধৰ অনুপস্থিতি। |
| ইতিবাচক শান্তি (Positive Peace) | হিংসাৰ অনুপস্থিতিৰ লগতে ন্যায়, সমতা আৰু কল্যাণৰ উপস্থিতি। |
| কাঠামোগত হিংসা (Structural Violence) | সমাজৰ কাঠামোৰ ভিতৰত নিহিত অদৃশ্য হিংসা। |
| সাংস্কৃতিক হিংসা (Cultural Violence) | সংস্কৃতিৰ মাধ্যমেৰে হিংসাৰ ন্যায্যতা। |
| অহিংসা (Non-violence) | মন, কথা আৰু কামত হিংসা পৰিহাৰ কৰা। |
| সত্যাগ্ৰহ (Satyagraha) | সত্যৰ প্ৰতি দৃঢ়তা; অহিংস প্ৰতিৰোধ। |
| হিংসাৰ ত্ৰিভুজ (Violence Triangle) | প্ৰত্যক্ষ, কাঠামোগত আৰু সাংস্কৃতিক হিংসাৰ পৰস্পৰৰ সংযোগ। |
| শান্তিৰক্ষণ (Peacekeeping) | চলি থকা সংঘাত ৰোধ কৰি যুদ্ধবিৰতি বজাই ৰখা। |
| শান্তি স্থাপন (Peacemaking) | সংলাপৰ যোগেৰে সংঘাতৰ সমাধান। |
| শান্তি নিৰ্মাণ (Peacebuilding) | যুদ্ধ-পৰৱৰ্তী সমাজৰ পুনৰ্নিৰ্মাণ। |
| সংঘাত ৰূপান্তৰণ (Conflict Transformation) | সংঘাতৰ মূল কাৰণ দূৰ কৰা। |
| সন্ত্ৰাসবাদ (Terrorism) | আতংক সৃষ্টিৰ মাধ্যমেৰে ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্য পূৰণৰ চেষ্টা। |
| পাৰমাণৱিক অস্ত্ৰ (Nuclear Weapon) | পৰমাণু বিভাজন বা সংযোজনৰ ফলত উৎপন্ন বিপুল শক্তিৰ অস্ত্ৰ। |
| নিৰস্ত্ৰীকৰণ (Disarmament) | অস্ত্ৰ-শস্ত্ৰৰ সংখ্যা হ্ৰাস বা বিলোপ কৰা। |
| পঞ্চশীল (Panchsheel) | শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থানৰ পাঁচটা নীতি। |
| শীতল যুদ্ধ (Cold War) | আমেৰিকা আৰু ছ’ভিয়েট ইউনিয়নৰ মাজৰ অপ্ৰত্যক্ষ যুদ্ধ-সদৃশ উত্তেজনা। |
| এপাৰ্থেইড (Apartheid) | দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ বৰ্ণবিদ্বেষী চৰকাৰী নীতি। |
| অষ্টাঙ্গিক মাৰ্গ (Eightfold Path) | বৌদ্ধ ধৰ্মৰ আঠটা সম্যক্ মাৰ্গ। |
| মেত্ৰী আৰু কৰুণা | সকলো জীৱৰ প্ৰতি প্ৰেম আৰু দয়া (বৌদ্ধ ধৰ্ম)। |
| ৰাষ্ট্ৰসংঘ (United Nations) | আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তি আৰু সুৰক্ষাৰ বাবে গঢ় খোৱা সংস্থা। |
HSLC Guru-ৰ লগত থকা বাবে ধন্যবাদ। উচ্চ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ আন আন অধ্যায়ৰ প্ৰশ্নোত্তৰৰ বাবে আমাৰ ৱেবছাইট চাওক। সফলতাৰ কামনাৰে।