Class 11 Political Science Chapter 18 — ধৰ্মনিৰপেক্ষতা (Secularism)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠটোত আমি ASSEB (Assam State School Education Board)-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান (Political Science) পাঠ্যপুথিৰ Part-B (ৰাজনৈতিক তত্ত্ব / Political Theory)-ৰ অষ্টাদশ অধ্যায় — ধৰ্মনিৰপেক্ষতা (Secularism)-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়ত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ অৰ্থ, ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা, ভাৰতীয় আৰু পশ্চিমীয়া আদৰ্শৰ মাজৰ পাৰ্থক্য, ভাৰতীয় সংবিধানে ধাৰণ কৰা ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বিশেষ ৰূপ, আৰু ইয়াৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপিত সমালোচনাসমূহৰ ওপৰত পূৰ্ণ আলোকপাত কৰা হৈছে। বহু-ধৰ্মীয় সমাজ ভাৰতবৰ্ষৰ বাবে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা কেৱল এক সাংবিধানিক আদৰ্শ নহয় — ই সমাজৰ একতা আৰু শান্তিৰ মূল আধাৰ। উচ্চ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ পৰীক্ষা, প্ৰৱেশিকা পৰীক্ষা আৰু প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাৰ বাবে এই সম্পূৰ্ণ সমাধান অতি উপযোগী।
সাৰাংশ
ধৰ্মনিৰপেক্ষতা কি? ধৰ্মনিৰপেক্ষতা (Secularism) হৈছে এনে এক ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু নৈতিক আদৰ্শ যিয়ে ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ মাজত এক সমদূৰ্তীয় সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে। এই আদৰ্শ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰৰ নিজস্ব কোনো ধৰ্ম নাথাকে; ৰাষ্ট্ৰে সকলো ধৰ্মৰ অনুগামীক সমান অধিকাৰ আৰু সমান সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে; কোনো এক ধৰ্মই অন্য ধৰ্মৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰিব নোৱাৰে। সংক্ষেপে, ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই হৈছে এনে এক নীতি যিয়ে ব্যক্তি স্বাধীনতা, ধৰ্মীয় বহুত্ৱবাদ, সমতা আৰু গণতান্ত্ৰিক আদৰ্শক ৰক্ষা কৰে।
ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্য আৰু ইয়াৰ গুৰুত্ব: পৃথিৱীত হিন্দু, মুছলিম, খ্ৰীষ্টান, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন, পাৰ্চী আদিকে ধৰি বহু ধৰ্মৰ অনুগামী আছে। প্ৰতিটো ধৰ্মৰ ভিতৰতো বিভিন্ন সম্প্ৰদায় আৰু গোষ্ঠী আছে। ভাৰতবৰ্ষ এনে এখন দেশ য’ত প্ৰায় সকলো প্ৰধান ধৰ্মৰ অনুগামী একেলগে বাস কৰে; সেইবাবে ভাৰতক “বহু-ধৰ্মীয় সমাজ”ৰ ক্লাছিকেল উদাহৰণ বুলি কোৱা হয়। এনে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ সমাজত শান্তি, ভ্ৰাতৃত্ব আৰু সম-মৰ্যাদা ৰক্ষা কৰিবলৈ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰীয় আদৰ্শ অপৰিহাৰ্য।
অন্তঃ-ধৰ্মীয় আৰু আন্তঃ-ধৰ্মীয় আধিপত্য: ধৰ্মীয় আধিপত্য (Religious Domination) দুই ধৰণৰ — (i) আন্তঃ-ধৰ্মীয় আধিপত্য (Inter-religious domination): এক ধৰ্মৰ অনুগামীৰ ওপৰত আন এক ধৰ্মৰ অনুগামীৰ আধিপত্য, যেনে — সংখ্যাগৰিষ্ঠ ধৰ্মই সংখ্যালঘু ধৰ্মীয় গোষ্ঠীৰ ওপৰত প্ৰভুত্ব বিস্তাৰ কৰা; (ii) অন্তঃ-ধৰ্মীয় আধিপত্য (Intra-religious domination): একে ধৰ্মৰ ভিতৰতে এটা গোষ্ঠীয়ে আন এটা গোষ্ঠীৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰা, যেনে — হিন্দু ধৰ্মৰ অস্পৃশ্যতা প্ৰথা, ব্ৰাহ্মণ্যবাদ, মহিলাৰ প্ৰতি বৈষম্য বা ইছলাম ধৰ্মৰ ভিতৰৰ বহু-বিৱাহ, তিন-তলাক আদি কু-প্ৰথা। ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মুখ্য লক্ষ্য হৈছে এই দুয়ো ধৰণৰ আধিপত্যৰ পৰা ব্যক্তিক ৰক্ষা কৰা।
পশ্চিমীয়া আদৰ্শ — কঠোৰ পৃথকীকৰণ (Strict Separation): পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতা মূলতঃ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (USA) আৰু ফ্ৰান্সৰ মডেলত প্ৰতিষ্ঠিত। এই আদৰ্শ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ মাজত এক “পাৰস্পৰিক বৰ্জনৰ দেৱাল” (wall of separation) স্থাপিত কৰা হয়। ৰাষ্ট্ৰে ধৰ্মীয় কাৰ্যকলাপত হস্তক্ষেপ নকৰে আৰু ধৰ্মইও ৰাষ্ট্ৰৰ কাৰ্যকলাপত হস্তক্ষেপ নকৰে। আমেৰিকাত প্ৰথম সংবিধান সংশোধনে এই দেৱালৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিছিল। ফ্ৰান্সৰ ক্ষেত্ৰত এই আদৰ্শক “লাইচিতে” (Laïcité) বুলি কোৱা হয় — ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষেত্ৰ ধৰ্মৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত। বিদ্যালয়ত ধৰ্মীয় চিহ্ন (যেনে হিজাব, ক্ৰছ, পাগুৰি) পিন্ধিব নোৱাৰি; ৰাষ্ট্ৰীয় কোনো অনুষ্ঠানত ধৰ্মীয় প্ৰাৰ্থনা চলিব নোৱাৰে।
ভাৰতীয় আদৰ্শ — নীতিগত দূৰত্ব (Principled Distance): ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ অৱধাৰণা পশ্চিমীয়া আদৰ্শতকৈ ভিন্ন। ই কঠোৰ পৃথকীকৰণৰ পৰিৱৰ্তে “নীতিগত দূৰত্ব”ৰ নীতি অনুসৰণ কৰে — এনে এক দৃষ্টিভংগী য’ত ৰাষ্ট্ৰে সকলো ধৰ্মৰ পৰা সমদূৰত্ব বজাই ৰাখে কিন্তু প্ৰয়োজন সাপেক্ষে ধৰ্মীয় কাৰ্যকলাপত প্ৰৱেশ আৰু হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে। ভাৰতীয় আদৰ্শৰ মূল বৈশিষ্ট্য হ’ল — (i) সকলো ধৰ্মৰ সমান সন্মান (Equal respect for all religions / সৰ্ব ধৰ্ম সমভাৱ); (ii) ৰাষ্ট্ৰে আন্তঃ-ধৰ্মীয় আৰু অন্তঃ-ধৰ্মীয় উভয় প্ৰকাৰৰ আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে যুঁজে; (iii) ধৰ্মীয় সংস্কাৰৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰে সক্ৰিয় হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে — যেনে অস্পৃশ্যতা নিষেধ, সতীদাহ নিষেধ, বাল্য বিবাহ আইন, হিন্দু কোড বিল আদি; (iv) ৰাষ্ট্ৰে সংখ্যালঘুক ৰক্ষা কৰে আৰু সংখ্যাগৰিষ্ঠীয় আক্ৰমণৰ পৰা সাৱধান কৰে।
সমালোচনাসমূহ: ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বিৰুদ্ধে কেইবাটাও সমালোচনা আছে — (১) ই খ্ৰীষ্টান ধৰ্মৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা পশ্চিমীয়া ধাৰণা আৰু ভাৰতীয় সমাজত প্ৰাসঙ্গিক নহয়; (২) ই অগণতান্ত্ৰিক — কাৰণ সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ ধৰ্মীয় ভাৱনাক উপেক্ষা কৰে; (৩) ই সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ বুলি কোৱা “মিনঃৰিটিজ্মে” বিভাজন সৃষ্টি কৰে; (৪) ই ব্যক্তিৰ ধৰ্মীয় পৰিচয় অপেক্ষা কেৱল নাগৰিকতাৰ পৰিচয়হে স্বীকাৰ কৰে; (৫) ই অস্থিৰ আৰু আভ্যন্তৰীণভাৱে স্ব-বিৰোধী, কিয়নো ই কেতিয়াবা হস্তক্ষেপ কৰে আৰু কেতিয়াবা নকৰে। তথাপি, এই সমালোচনাৰ বিপৰীতে ই অভিযোজনশীল আৰু বহু-ধৰ্মীয় ভাৰতৰ বাবে অধিক প্ৰাসঙ্গিক।
ভাৰতীয় সংবিধানৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা — অনুচ্ছেদ ২৫–২৮: ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংশোধনীৰ যোগেদি “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” (Secular) শব্দটো সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত সংযোজন কৰা হয়। অনুচ্ছেদ ২৫-এ অন্তৰাত্মাৰ স্বাধীনতা আৰু যিকোনো ধৰ্মৰ স্বতন্ত্ৰ আচৰণ, প্ৰচাৰ আৰু পৰিৱেশৰ অধিকাৰ দিয়ে; অনুচ্ছেদ ২৬-এ ধৰ্মীয় কাৰ্যকলাপ পৰিচালনাৰ অধিকাৰ; অনুচ্ছেদ ২৭-এ যিকোনো ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ-প্ৰসাৰৰ বাবে কৰ আদায় নিদিয়াৰ স্বাধীনতা; আৰু অনুচ্ছেদ ২৮-এ ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষা নিদিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰে। এই চাৰিটা অনুচ্ছেদে একেলগে ভাৰতৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ চৰিত্ৰৰ সাংবিধানিক ভিত্তি গঠন কৰে।
Summary (English)
This chapter explores Secularism as a political and moral ideal essential for a religiously diverse society like India. It distinguishes inter-religious domination (one religion oppressing another) from intra-religious domination (oppression within the same religion, such as caste hierarchy). The Western model — practiced in the USA and France — insists on a strict wall of separation between state and religion, where the state neither helps nor hinders any religion. The Indian model adopts the principle of “principled distance,” allowing the state to engage with religion to promote equality, abolish social evils like untouchability, and protect minority rights. The Indian Constitution (Articles 25–28) guarantees freedom of conscience, religious practice, and prohibits religious instruction in state-funded schools, making secularism the bedrock of India’s democratic order while acknowledging — and answering — its many critics.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Type)
প্ৰশ্ন ১: ধৰ্মনিৰপেক্ষতা মানে কি?
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা হৈছে এনে এক ৰাজনৈতিক আদৰ্শ যিয়ে ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ মাজত পৃথকীকৰণ স্থাপন কৰে আৰু সকলো ধৰ্মৰ অনুগামীৰ মাজত সমতা ও সমান অধিকাৰ নিশ্চিত কৰে। ৰাষ্ট্ৰৰ নিজস্ব কোনো ধৰ্ম নাথাকে।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদে ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ২৫ৰ পৰা ২৮লৈ (Articles 25–28) ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: কোন বছৰত আৰু কোন সংশোধনীৰে “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” শব্দটো ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত যোগ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংবিধান সংশোধনীৰে (42nd Constitutional Amendment, 1976) “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” (Secular) শব্দটো প্ৰস্তাৱনাত যোগ কৰা হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪: লাইচিতে (Laïcité) কি?
উত্তৰঃ লাইচিতে হৈছে ফ্ৰান্সৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বিশেষ ৰূপ য’ত ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষেত্ৰ ধৰ্মৰ প্ৰভাৱৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে মুক্ত। ৰাষ্ট্ৰীয় বিদ্যালয় বা চৰকাৰী কাৰ্যালয়ত ধৰ্মীয় চিহ্ন প্ৰদৰ্শন নিষিদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৫: “নীতিগত দূৰত্ব” (Principled Distance) মানে কি?
উত্তৰঃ নীতিগত দূৰত্ব হৈছে ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল আদৰ্শ য’ত ৰাষ্ট্ৰে সকলো ধৰ্মৰ পৰা সমদূৰত্ব বজাই ৰাখে কিন্তু প্ৰয়োজনত ধৰ্মীয় সংস্কাৰৰ বাবে হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৬: অন্তঃ-ধৰ্মীয় আৰু আন্তঃ-ধৰ্মীয় আধিপত্যৰ মাজত মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ অন্তঃ-ধৰ্মীয় আধিপত্য একে ধৰ্মৰ ভিতৰত এটা গোষ্ঠীয়ে আন এটা গোষ্ঠীৰ ওপৰত (যেনে অস্পৃশ্যতা) আধিপত্য বিস্তাৰ কৰা; আন্তঃ-ধৰ্মীয় আধিপত্য এটা ধৰ্মৰ অনুগামীয়ে আন এটা ধৰ্মৰ অনুগামীৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰা।
প্ৰশ্ন ৭: পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ আদৰ্শৰ দুটা প্ৰধান উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (USA) আৰু ফ্ৰান্স পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ দুটা প্ৰধান উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰৰ কোনো ধৰ্ম আছেনে?
উত্তৰঃ নাই। ভাৰত এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ; ৰাষ্ট্ৰৰ নিজস্ব কোনো ধৰ্ম নাই। ৰাষ্ট্ৰে সকলো ধৰ্মৰ অনুগামীক সমান ব্যৱহাৰ আৰু সমান সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: সাম্প্ৰদায়িকতা (Communalism) মানে কি?
উত্তৰঃ সাম্প্ৰদায়িকতা হৈছে এনে এক উগ্ৰ মতাদৰ্শ য’ত নিজৰ ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ক অন্য সম্প্ৰদায়তকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাৱি ৰাজনৈতিক, সামাজিক বা অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থত আন সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি বিদ্বেষ পোষণ কৰা হয়। সাম্প্ৰদায়িকতা ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বিপৰীত।
প্ৰশ্ন ১০: ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰৰ এটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হৈছে ৰাষ্ট্ৰে যিকোনো ধৰ্মীয় ভিত্তিত কোনো নাগৰিকৰ মাজত বৈষম্য নকৰে আৰু কোনো বিশেষ ধৰ্মক ৰাষ্ট্ৰীয় ধৰ্ম হিচাপে গ্ৰহণ নকৰে।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Type)
প্ৰশ্ন ১: ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা (Secularism) এনে এক আদৰ্শ আৰু অনুশাসন যিয়ে কোনো এক বিশেষ ধৰ্মৰ আধিপত্যৰ পৰা ৰাষ্ট্ৰক মুক্ত ৰখাৰ লগতে সকলো নাগৰিকৰ মাজত ধৰ্মীয় ভিত্তিত সমতা প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শব্দটো লেটিন “ছেকুলাৰিছ” (Saecularis)-ৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ “এই জাগতিক” (this-worldly)। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল — (i) ৰাষ্ট্ৰৰ নিজস্ব ধৰ্ম নাথাকে; (ii) ৰাষ্ট্ৰে সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান ব্যৱহাৰ কৰে; (iii) ব্যক্তিৰ ধৰ্মীয় স্বাধীনতা সুৰক্ষিত; (iv) ৰাষ্ট্ৰে কোনো ধৰ্মীয় গোষ্ঠীক সুবিধা বা বঞ্চনা নকৰে; (v) ৰাজনৈতিক, ন্যায়িক আৰু প্ৰশাসনিক সিদ্ধান্ত ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে।
প্ৰশ্ন ২: ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ হৈছে এনে এখন ৰাষ্ট্ৰ য’ত — (i) কোনো এটা বিশেষ ধৰ্মক ৰাষ্ট্ৰীয় ধৰ্ম হিচাপে গ্ৰহণ কৰা নহয়; (ii) সকলো নাগৰিকৰ মাজত ধৰ্মীয় ভিত্তিত কোনো বৈষম্য নকৰা হয়; (iii) প্ৰতিজন নাগৰিকৰ ধৰ্মীয় স্বাধীনতা থাকে; (iv) ৰাষ্ট্ৰে ধৰ্মীয় কাৰ্যকলাপত প্ৰত্যক্ষ অংশ গ্ৰহণ নকৰে। ভাৰত, আমেৰিকা, ফ্ৰান্স আদি ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰৰ উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৩: ধৰ্মনিৰপেক্ষতা কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ গুৰুত্ব নিম্নলিখিত দিশৰ পৰা আকলন কৰিব পাৰি — (i) সমতা প্ৰতিষ্ঠা: বিভিন্ন ধৰ্মীয় গোষ্ঠীৰ মাজত সমতা ৰক্ষা কৰে; (ii) স্বাধীনতা সুৰক্ষা: ব্যক্তিৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ স্বাধীনতা প্ৰদান কৰে; (iii) সম্প্ৰীতি ৰক্ষা: বিভিন্ন ধৰ্মৰ অনুগামীৰ মাজত শান্তি বজাই ৰাখে; (iv) সংখ্যালঘু সুৰক্ষা: সংখ্যালঘু ধৰ্মীয় গোষ্ঠীক সংখ্যাগৰিষ্ঠীয় আগ্ৰাসনৰ পৰা ৰক্ষা কৰে; (v) গণতন্ত্ৰ সংহতি: বহু-ধৰ্মীয় গণতন্ত্ৰৰ স্থিৰতাৰ বাবে অপৰিহাৰ্য; (vi) সংস্কাৰ: অপ্ৰচলিত ধৰ্মীয় কু-প্ৰথা নিৰ্মূল কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আৰু ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল পাৰ্থক্য কি কি?
উত্তৰঃ পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতা ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ মাজত কঠোৰ পৃথকীকৰণৰ আদৰ্শ অনুসৰণ কৰে — “পাৰস্পৰিক বৰ্জনৰ দেৱাল”ৰ সৃষ্টি কৰি ৰাষ্ট্ৰে ধৰ্মৰ কোনো কাৰ্যত হস্তক্ষেপ নকৰে। ই মূলতঃ আন্তঃ-ধৰ্মীয় আধিপত্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। বিপৰীতে, ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা “নীতিগত দূৰত্ব”ৰ আদৰ্শ অনুসৰণ কৰে — ৰাষ্ট্ৰে সকলো ধৰ্মৰ পৰা সমদূৰত্ব বজাই ৰাখে কিন্তু প্ৰয়োজনত ধৰ্মীয় বিষয়ত হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে। ই আন্তঃ-ধৰ্মীয় আৰু অন্তঃ-ধৰ্মীয় উভয় ধৰণৰ আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে যুঁজে।
প্ৰশ্ন ৫: “নীতিগত দূৰত্ব”ৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ “নীতিগত দূৰত্ব” (Principled Distance) হৈছে অধ্যাপক ৰাজীৱ ভাৰ্গৱে প্ৰৱৰ্তন কৰা ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল ধাৰণা। এই আদৰ্শ অনুসৰি ৰাষ্ট্ৰে সকলো ধৰ্মৰ পৰা সমদূৰ বজাই ৰাখে কিন্তু সেই দূৰত্ব নিৰপেক্ষ নহয় — ই কোনো ধৰ্মৰ সৈতে কেতিয়াবা ওচৰ যাব আৰু কেতিয়াবা দূৰত্ব ৰাখিব, যিদৰে স্বাধীনতা, সমতা আৰু ন্যায়ৰ মূল্যবোধ ৰক্ষা হয়। যদি কোনো ধৰ্মীয় প্ৰথাই সমতা বা মানৱ মৰ্যাদাৰ বিৰুদ্ধে যায়, ৰাষ্ট্ৰে হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে; যেনে অস্পৃশ্যতা নিষেধ, বাল্য বিবাহ আইন, সতীদাহ নিষেধ আদি।
প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বিৰুদ্ধে কি কি সমালোচনা উত্থাপন কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰধান সমালোচনাবোৰ হ’ল — (i) খ্ৰীষ্টীয় ধাৰণা: ই খ্ৰীষ্টীয় বিশ্বদৃষ্টিৰ পৰা আহৰিত আৰু ভাৰতীয় ধৰ্মীয় চিন্তাধাৰাৰ অনুকূলে নহয়; (ii) অগণতান্ত্ৰিক: ই সংখ্যাগৰিষ্ঠ ধৰ্মীয় ইচ্ছাক উপেক্ষা কৰে; (iii) সংখ্যালঘু পক্ষপাত: ই “সংখ্যালঘু-পক্ষপাত” প্ৰদৰ্শন কৰে; (iv) আন্তৰিকতাৰ অভাৱ: ই গভীৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ গুৰুত্ব নুবুজে; (v) স্ব-বিৰোধী: ৰাষ্ট্ৰৰ হস্তক্ষেপ আৰু অহস্তক্ষেপৰ অসামঞ্জস্যপূৰ্ণ ব্যৱহাৰ; (vi) পশ্চিমীয়া আমদানি: ভাৰতীয় বাস্তৱতাৰ পৰা পৃথক।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতীয় সংবিধানে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা কিদৰে নিশ্চিত কৰিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে কেইবাটাও পৰিসৰৰ যোগেদি ধৰ্মনিৰপেক্ষতা নিশ্চিত কৰিছে — (i) প্ৰস্তাৱনাত (১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংশোধনীৰ পিছত) “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” শব্দটো অন্তৰ্ভুক্ত; (ii) অনুচ্ছেদ ১৪ আৰু ১৫-এ ধৰ্মীয় ভিত্তিত বৈষম্য নিষেধ কৰে; (iii) অনুচ্ছেদ ২৫–২৮-এ ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে; (iv) অনুচ্ছেদ ২৯–৩০-এ সংখ্যালঘুৰ সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক অধিকাৰ প্ৰদান কৰে; (v) সকলো নাগৰিকক সমান ভোটাধিকাৰ আৰু সমান অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ৮: অনুচ্ছেদ ২৫ৰ মূল বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ২৫ অনুসৰি — “সকলো ব্যক্তিয়ে অন্তৰাত্মাৰ স্বাধীনতা আৰু সম-অধিকাৰৰে যিকোনো ধৰ্ম স্বীকাৰ, আচৰণ আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ অধিকাৰ লাভ কৰিব”। তথাপি সাৰ্বজনীন শৃঙ্খলা, নৈতিকতা আৰু স্বাস্থ্যৰ স্বাৰ্থত ৰাষ্ট্ৰে এই অধিকাৰক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে। ৰাষ্ট্ৰে সামাজিক সংস্কাৰৰ বাবেও আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৯: অনুচ্ছেদ ২৬, ২৭ আৰু ২৮-এ কি কি অধিকাৰ প্ৰদান কৰে?
উত্তৰঃ অনুচ্ছেদ ২৬: ধৰ্মীয় বিষয় পৰিচালনাৰ স্বাধীনতা — ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠান গঠন, পৰিচালনা, সম্পত্তি অৰ্জন আৰু ৰক্ষাৰ অধিকাৰ। অনুচ্ছেদ ২৭: কোনো ধৰ্মৰ প্ৰচাৰ-প্ৰসাৰৰ বাবে কোনো নাগৰিকক বিশেষ কৰ আদায় দিব নালাগে। অনুচ্ছেদ ২৮: চৰকাৰী টকাৰে পৰিচালিত শিক্ষানুষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষা দিব নোৱাৰি; তথাপি, যদি কোনো ব্যক্তিগত বা সংখ্যালঘু প্ৰতিষ্ঠানে ধৰ্মীয় শিক্ষা দিয়ে, কোনো ছাত্ৰক বাধ্যতামূলকভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰাব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ১০: ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা পশ্চিমীয়া আদৰ্শতকৈ কেনেকৈ অধিক গণতান্ত্ৰিক?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা পশ্চিমীয়া আদৰ্শতকৈ অধিক গণতান্ত্ৰিক — কাৰণ ই কেৱল আন্তঃ-ধৰ্মীয় সমতাত সীমাবদ্ধ নাথাকি অন্তঃ-ধৰ্মীয় সমতাৰো সংগ্ৰাম কৰে। ই অস্পৃশ্যতা, লিংগ বৈষম্য, বাল্য বিবাহ আদি কু-প্ৰথা নিৰ্মূল কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপৰ অনুমতি দিয়ে। লগতে ই সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ সাংস্কৃতিক, ভাষিক আৰু ধৰ্মীয় অধিকাৰক বিশেষ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে। এনেদৰে ই বহু-ধৰ্মীয়, বহু-জাতীয় ভাৰতীয় সমাজৰ বাস্তৱতাৰ লগত খাপ খুৱাইছে।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Type)
প্ৰশ্ন ১: ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ সংজ্ঞা দিয়া। ই কিয় বহু-ধৰ্মীয় সমাজৰ বাবে অপৰিহাৰ্য — সবিস্তাৰে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা (Secularism) হৈছে এনে এক ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু নৈতিক আদৰ্শ যিয়ে ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ মাজত পৃথকীকৰণ স্থাপন কৰি বহু-ধৰ্মীয় সমাজত শান্তি, সমতা আৰু স্বাধীনতা ৰক্ষা কৰে। ইয়াৰ মূল আদৰ্শ — ৰাষ্ট্ৰৰ নিজৰ কোনো ধৰ্ম নাথাকে; সকলো নাগৰিকে যিকোনো ধৰ্ম গ্ৰহণ, পালন, পৰিৱৰ্তন বা প্ৰচাৰ কৰাৰ অধিকাৰ লাভ কৰে; ৰাষ্ট্ৰে কোনো ধৰ্মীয় ভিত্তিত নাগৰিকৰ মাজত বৈষম্য নকৰে।
বহু-ধৰ্মীয় সমাজৰ বাবে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা অপৰিহাৰ্য — কেইবাটাও কাৰণত —
- স্বাধীনতা ৰক্ষা: এনে সমাজত প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰিবলৈ ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰীয় আদৰ্শ প্ৰয়োজন।
- সমতা প্ৰতিষ্ঠা: বিভিন্ন ধৰ্মীয় গোষ্ঠীৰ মাজত আইনৰ সমান সুৰক্ষা আৰু সমান সুযোগ প্ৰদান কৰে।
- সংখ্যালঘু ৰক্ষা: সংখ্যাগৰিষ্ঠীয় আগ্ৰাসনৰ পৰা সংখ্যালঘু ধৰ্মীয় গোষ্ঠীক সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
- সামাজিক ঐক্য: বিভিন্ন ধৰ্মৰ অনুগামীক একে ৰাষ্ট্ৰৰ সমান নাগৰিক হিচাপে গণ্য কৰি জাতীয় ঐক্য বজাই ৰাখে।
- সম্প্ৰদায়িক হিংসা প্ৰতিৰোধ: বিভিন্ন ধৰ্মৰ মাজৰ দ্বন্দ্ব, বিদ্বেষ আৰু হিংসা প্ৰতিৰোধ কৰে।
- সংস্কাৰৰ সুযোগ: ৰাষ্ট্ৰে আভ্যন্তৰীণ ধৰ্মীয় কু-প্ৰথা সংস্কাৰৰ অধিকাৰ লাভ কৰে।
- গণতন্ত্ৰৰ সংহতি: ধৰ্মনিৰপেক্ষতা ব্যতিৰেকে বহু-ধৰ্মীয় গণতন্ত্ৰৰ অস্তিত্ব সম্ভৱ নহয়।
- মানৱ অধিকাৰ: এই আদৰ্শই প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ মূল মানৱ অধিকাৰ ৰক্ষা কৰে।
ভাৰত এনে এখন বিশাল বহু-ধৰ্মীয় ৰাষ্ট্ৰ য’ত হিন্দু, মুছলিম, খ্ৰীষ্টান, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন, পাৰ্চী, যিহুদী আদি বহু সম্প্ৰদায়ৰ অনুগামী আছে। এনে বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ সমাজত ধৰ্মনিৰপেক্ষতা কেৱল আদৰ্শ নহয় — ই অস্তিত্ব ৰক্ষাৰ অপৰিহাৰ্য চৰ্ত। যদি ভাৰতে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা পৰিত্যাগ কৰে, সংখ্যালঘু গোষ্ঠী বঞ্চিত হ’ব আৰু সাম্প্ৰদায়িক হিংসা বৃদ্ধি পাব। সেইবাবেই সংবিধানে ধৰ্মনিৰপেক্ষতাক জাতীয় আদৰ্শ ৰূপে গ্ৰহণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২: পশ্চিমীয়া (আমেৰিকা/ফ্ৰান্স) ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আৰু ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আৰু ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ আদৰ্শগত ও ব্যৱহাৰিক পাৰ্থক্য আছে। দুয়োটাৰে লক্ষ্য ৰাষ্ট্ৰৰ পৰা ধৰ্মৰ পৃথকীকৰণ হ’লেও পথ ভিন্ন।
(ক) পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতা — কঠোৰ পৃথকীকৰণ:
- পাৰস্পৰিক বৰ্জন (Mutual Exclusion): ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ মাজত সম্পূৰ্ণ পৃথকীকৰণ; প্ৰত্যেকেই অন্যৰ ক্ষেত্ৰত হস্তক্ষেপ নকৰে।
- ৰাষ্ট্ৰীয় তটস্থতা: ৰাষ্ট্ৰে কোনো ধৰ্মৰ পৃষ্ঠপোষকতা নকৰে আৰু কোনো ধৰ্মীয় কাৰ্যকলাপত অংশ গ্ৰহণ নকৰে।
- আমেৰিকান মডেল: প্ৰথম সংবিধান সংশোধনে কোনো ৰাষ্ট্ৰীয় ধৰ্ম প্ৰতিষ্ঠা কৰিব নোৱাৰে আৰু ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ ওপৰত হস্তক্ষেপ কৰিব নোৱাৰে।
- ফ্ৰান্সৰ লাইচিতে: ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষেত্ৰক ধৰ্মৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত কৰি ৰখা; বিদ্যালয়ত ধৰ্মীয় চিহ্ন (যেনে হিজাব, পাগুৰি, ক্ৰছ) পিন্ধা নিষেধ।
- মূল লক্ষ্য: মূলতঃ আন্তঃ-ধৰ্মীয় সমতা; অন্তঃ-ধৰ্মীয় সংস্কাৰত হস্তক্ষেপ নকৰে।
- ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক: ব্যক্তিৰ ধৰ্মীয় স্বাধীনতাত গুৰুত্ব দিয়ে; সম্প্ৰদায়ৰ অধিকাৰক বিশেষভাৱে স্বীকৃতি নিদিয়ে।
(খ) ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা — নীতিগত দূৰত্ব:
- সৰ্বধৰ্ম সমভাৱ: সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান সন্মান আৰু সম-আদৰ।
- নীতিগত হস্তক্ষেপ: ৰাষ্ট্ৰে যথাযথ প্ৰয়োজন সাপেক্ষে ধৰ্মীয় বিষয়ত হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে — যেনে অস্পৃশ্যতা নিষেধ, সতীদাহ আইন, বাল্য বিবাহ আইন, হিন্দু কোড বিল আদি।
- সংখ্যালঘু ৰক্ষা: সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ ধৰ্মীয়, সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক অধিকাৰৰ বিশেষ সংৰক্ষণ।
- উভয় আধিপত্যৰ বিৰোধিতা: আন্তঃ-ধৰ্মীয় ও অন্তঃ-ধৰ্মীয় উভয় ধৰণৰ আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে যুঁজে।
- সম্প্ৰদায়কেন্দ্ৰিক ও ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক উভয় দিশ: ব্যক্তিৰ লগতে ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ অধিকাৰকো স্বীকৃতি দিয়ে।
- ধৰ্মীয় চিহ্ন স্বাধীনতা: বিদ্যালয় বা চৰকাৰী কাৰ্যালয়ত ধৰ্মীয় চিহ্ন প্ৰদৰ্শনত বাধা নাই।
- প্ৰাসঙ্গিকতা: বহু-ধৰ্মীয়, বহু-জাতীয় ভাৰতীয় বাস্তৱতাৰ লগত খাপ খুৱাইছে।
সাৰাংশত, পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতা “পৃথকীকৰণ”ত গুৰুত্ব দিয়ে আৰু ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা “সম-দূৰ্তীয় হস্তক্ষেপ”ত গুৰুত্ব দিয়ে। দুয়োটা মডেলে সমান বৈধতা পায় কিন্তু প্ৰতিটো নিজ নিজ ঐতিহাসিক ও সামাজিক প্ৰেক্ষাপটত ৰচিত।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ অনন্য বৈশিষ্ট্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ অনন্য বৈশিষ্ট্যসমূহ —
- সৰ্বধৰ্ম সমভাৱ: ৰাষ্ট্ৰে কোনো এক ধৰ্মক বিশেষ মৰ্যাদা নিদি সকলো ধৰ্মক সমান গুৰুত্ব দিয়ে।
- নীতিগত দূৰত্ব: ৰাষ্ট্ৰে সকলো ধৰ্মৰ পৰা সমদূৰত্ব বজাই ৰাখে; কিন্তু সংস্কাৰ বা সমতাৰ স্বাৰ্থত হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে।
- উভয় আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ: আন্তঃ-ধৰ্মীয় ও অন্তঃ-ধৰ্মীয় দুয়োটা ধৰণৰ আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে যুঁজা।
- সংখ্যালঘু সংৰক্ষণ: সাংবিধানিকভাৱে সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ অধিকাৰ সংৰক্ষণ।
- সাংস্কৃতিক বহুত্ৱবাদ: ভিন্নতাৰ মাজত ঐক্যৰ আদৰ্শ গ্ৰহণ।
- সাংবিধানিক স্বীকৃতি: অনুচ্ছেদ ২৫–২৮ আৰু ২৯–৩০ৰ যোগেদি ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি।
- সক্ৰিয় হস্তক্ষেপ: অস্পৃশ্যতা নিষেধ, সমান নাগৰিক আইন, ধৰ্মীয় কু-প্ৰথা নিৰ্মূল আদিৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰীয় সক্ৰিয় ভূমিকা।
- সমান নাগৰিকতা: ধৰ্ম, জাতি, ভাষা নিৰ্বিশেষে সকলো নাগৰিকৰ সমান অধিকাৰ।
- ব্যক্তিগত আইন স্বাধীনতা: বিভিন্ন ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ নিজস্ব ব্যক্তিগত আইনৰ অনুমতি।
- অভিযোজনশীলতা: পৰিৱৰ্তিত পৰিস্থিতিৰ লগত খাপ খাব পৰা ক্ষমতা।
প্ৰশ্ন ৪: “নীতিগত দূৰত্ব” (Principled Distance)-ৰ ধাৰণাটো আলোচনা কৰি ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ প্ৰাসঙ্গিকতা প্ৰতিপাদন কৰা।
উত্তৰঃ “নীতিগত দূৰত্ব”ৰ ধাৰণাটো অধ্যাপক ৰাজীৱ ভাৰ্গৱে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল আৰু ই ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল আদৰ্শক বুজাইছে। এই আদৰ্শ অনুসৰি — ৰাষ্ট্ৰে সকলো ধৰ্মৰ পৰা সমদূৰত্ব বজাই ৰাখে কিন্তু সেই দূৰত্ব নিৰপেক্ষ আৰু কঠোৰ নহয়। ৰাষ্ট্ৰে কেতিয়াবা ধৰ্মীয় বিষয়ৰ ওচৰলৈ যাব আৰু কেতিয়াবা দূৰত্ব ৰাখিব — যিদৰে স্বাধীনতা, সমতা আৰু ন্যায়ৰ মূল্যবোধ সংৰক্ষিত হয়।
মুখ্য বৈশিষ্ট্য:
- ৰাষ্ট্ৰে সকলো ধৰ্মৰ পৰা সমদূৰত্ব বজাই ৰাখে।
- সংস্কাৰৰ স্বাৰ্থত ৰাষ্ট্ৰে ধৰ্মীয় বিষয়ত হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে।
- সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰে বিশেষ সুবিধা প্ৰদান কৰিব পাৰে।
- উভয় আন্তঃ-ধৰ্মীয় আৰু অন্তঃ-ধৰ্মীয় আধিপত্যৰ বিৰুদ্ধে যুঁজে।
- ই কঠোৰ পৃথকীকৰণৰ পৰিৱৰ্তে নিয়ন্ত্ৰিত সংযুক্তিৰ আদৰ্শ।
প্ৰাসঙ্গিকতা: ভাৰতীয় সমাজৰ বহু-ধৰ্মীয় চৰিত্ৰ, সম্প্ৰদায়িক জটিলতা, অস্পৃশ্যতা আৰু লিংগ বৈষম্যৰ ঐতিহাসিক উপস্থিতি বিবেচনা কৰিলে — এই ধাৰণা অতিকে প্ৰাসঙ্গিক। উদাহৰণস্বৰূপে, ১৯৫৫ চনৰ অস্পৃশ্যতা (অপৰাধ) আইন, ১৯৫৬ চনৰ হিন্দু উত্তৰাধিকাৰ আইন, ১৯৬১ চনৰ যৌতুক প্ৰথা প্ৰতিৰোধ আইন, ১৯৭৮ চনৰ বাল্য বিবাহ আইন, ২০১৭ চনৰ তিন-তলাক ৰদ আইন আদি ৰাষ্ট্ৰে নীতিগত দূৰত্বৰ আদৰ্শৰ ভিত্তিত প্ৰণয়ন কৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ আইন। এই আইনসমূহে কেৱল ধৰ্মীয় কু-প্ৰথা নিৰ্মূলেই কৰা নাই — সমাজৰ অগ্ৰগতিও সাধন কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বিৰুদ্ধে উত্থাপিত সমালোচনাসমূহ আলোচনা কৰি প্ৰত্যেকটাৰ উত্তৰ দিয়া।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ বিৰুদ্ধে কেইবাটাও সমালোচনা উত্থাপন কৰা হৈছে; প্ৰত্যেকটাৰ উত্তৰ আছে —
- সমালোচনা — ই ধৰ্ম-বিৰোধী: কিছুমানে কয় যে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা ধৰ্মৰ বিৰুদ্ধে। উত্তৰ: ই ধৰ্ম-বিৰোধী নহয় — ই ধৰ্মীয় স্বাধীনতাকেই ৰক্ষা কৰে। ই কেৱল ধৰ্মীয় আধিপত্যৰ বিৰোধী।
- সমালোচনা — পশ্চিমীয়া আমদানি: ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা পশ্চিমীয়া পৰম্পৰাৰ পৰা আমদানি কৰা ধাৰণা। উত্তৰ: ই সঁচা নহয়। অশোকৰ সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সম-সন্মানৰ নীতি, আকবৰৰ “দিন-ই-ইলাহী”, ভক্তি আৰু ছুফী আন্দোলনত ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল আছে।
- সমালোচনা — সংখ্যাগৰিষ্ঠ-বিৰোধী: ই সংখ্যাগৰিষ্ঠ ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ স্বাৰ্থক উপেক্ষা কৰে। উত্তৰ: ই সংখ্যাগৰিষ্ঠীয় আধিপত্যৰহে বিৰোধিতা কৰে; সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ স্বতন্ত্ৰ অধিকাৰক হানি কৰা নাই।
- সমালোচনা — সংখ্যালঘু পক্ষপাত: ই অতিৰিক্ত সংখ্যালঘু-প্ৰীতি দেখুৱায়। উত্তৰ: সংখ্যালঘুৰ ধৰ্মীয়, ভাষিক, সাংস্কৃতিক অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে এই সুবিধা প্ৰদান কৰিবই লাগিব — অন্যথা সমতা সম্ভৱ নহয়।
- সমালোচনা — অস্থিৰ আৰু স্ব-বিৰোধী: ই কেতিয়াবা হস্তক্ষেপ কৰে আৰু কেতিয়াবা নকৰে — গতিকে স্ব-বিৰোধী। উত্তৰ: ই অস্থিৰ নহয় — “নীতিগত দূৰত্ব” এক স্পষ্ট নৈতিক ভিত্তিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত — সমতা, ন্যায় আৰু স্বাধীনতা ৰক্ষাৰ স্বাৰ্থত হস্তক্ষেপ; অন্যথা অহস্তক্ষেপ।
- সমালোচনা — সম্প্ৰদায়িকতাবাদৰ জনক: ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ ব্যৰ্থতাই সাম্প্ৰদায়িকতাৰ জন্ম দিয়ে। উত্তৰ: বৰং সাম্প্ৰদায়িকতাৰ বিৰুদ্ধে ধৰ্মনিৰপেক্ষতা সবল প্ৰতিষেধক। ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্যৰ বাবে কিছু ব্যক্তিয়ে ধৰ্মক ব্যৱহাৰ কৰিলেও সেয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ দোষ নহয়।
- সমালোচনা — ব্যক্তিগত আইনত হস্তক্ষেপ: ই ব্যক্তিগত আইনত হস্তক্ষেপ কৰে। উত্তৰ: কেৱল মানৱ মৰ্যাদা আৰু সমতাৰ স্বাৰ্থত হস্তক্ষেপ; ই অগ্ৰহণযোগ্য নহয়।
সাৰাংশত, ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা সম্পূৰ্ণ নিৰ্দোষ নহয় আৰু ই অভিযোজনশীল আদৰ্শ — সময়ৰ লগে লগে উন্নতিৰ প্ৰয়োজন আছে। কিন্তু সমালোচনাবোৰ সঠিক বুজাবুজিৰ পৰা নহয় বৰং ভ্ৰান্ত ধাৰণা আৰু ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে।
প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতীয় সংবিধানে অনুচ্ছেদ ২৫–২৮ৰ যোগেদি কেনেদৰে ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে — সবিস্তাৰে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে অনুচ্ছেদ ২৫ৰ পৰা ২৮লৈ এক বিস্তৃত ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰিছে যিয়ে ভাৰতৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ চৰিত্ৰৰ সাংবিধানিক ভিত্তি গঠন কৰে।
অনুচ্ছেদ ২৫ — অন্তৰাত্মা আৰু স্বতন্ত্ৰ ধৰ্ম পালনৰ স্বাধীনতা:
- সকলো ব্যক্তিৰ অন্তৰাত্মাৰ স্বাধীনতা।
- যিকোনো ধৰ্ম স্বীকাৰ, পালন আৰু প্ৰচাৰ কৰাৰ অধিকাৰ।
- সাৰ্বজনীন শৃঙ্খলা, নৈতিকতা আৰু স্বাস্থ্যৰ স্বাৰ্থত ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীন।
- সামাজিক সংস্কাৰৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰে আইন প্ৰণয়ন কৰিব পাৰে।
- হিন্দু ধৰ্মৰ ক্ষেত্ৰত শিখ, জৈন, বৌদ্ধ অন্তৰ্ভুক্ত।
অনুচ্ছেদ ২৬ — ধৰ্মীয় বিষয় পৰিচালনাৰ স্বাধীনতা:
- ধৰ্মীয় আৰু দাতব্য উদ্দেশ্যৰে প্ৰতিষ্ঠান গঠন আৰু পৰিচালনা।
- ধৰ্মীয় বিষয় পৰিচালনাৰ স্বতন্ত্ৰ ক্ষমতা।
- চল আৰু অচল সম্পত্তি অৰ্জন আৰু ৰক্ষা।
- আইন অনুসৰি সম্পত্তিৰ প্ৰশাসন।
অনুচ্ছেদ ২৭ — ধৰ্মীয় কাৰ্যৰ বাবে কৰ আদায় নিদিয়াৰ স্বাধীনতা:
- কোনো ব্যক্তিক বাধ্য কৰাব নোৱাৰি কোনো বিশেষ ধৰ্ম বা সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰচাৰ-প্ৰসাৰৰ বাবে কৰ আদায় কৰিবলৈ।
- সাধাৰণ কৰৰ পৰা ধৰ্মীয় কাৰ্যৰ বাবে অৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি কিন্তু কোনো বিশেষ কৰ আদায় কৰিব নোৱাৰি।
অনুচ্ছেদ ২৮ — ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ স্বাধীনতা:
- চৰকাৰী টকাৰে পৰিচালিত শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষা প্ৰদান কৰিব নোৱাৰি।
- ব্যক্তিগত বা সংখ্যালঘু পৰিচালিত শিক্ষানুষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ অনুমতি।
- চৰকাৰী সাহায্যপ্ৰাপ্ত (Aided) শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত ছাত্ৰৰ অনুমতি অবিহনে ধৰ্মীয় শিক্ষাত অংশগ্ৰহণ কৰাব নোৱাৰি।
- প্ৰতিজন ছাত্ৰৰ ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ স্বাধীনতা সংৰক্ষিত।
এই চাৰিটা অনুচ্ছেদৰ লগতে অনুচ্ছেদ ২৯ আৰু ৩০-এ সংখ্যালঘুৰ সাংস্কৃতিক আৰু শৈক্ষিক অধিকাৰ সংৰক্ষণ কৰে। অনুচ্ছেদ ১৪ আৰু ১৫-এ ধৰ্মীয় ভিত্তিত বৈষম্য নিষেধ কৰে। ফলত ভাৰতীয় সংবিধানে এক বহু-স্তৰীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষ ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছে।
প্ৰশ্ন ৭: সাম্প্ৰদায়িকতা কাক বোলে? সাম্প্ৰদায়িকতাৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰি ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই কেনেদৰে ইয়াৰ প্ৰতিষেধক হ’ব পাৰে — ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সাম্প্ৰদায়িকতা (Communalism) হৈছে এনে এক উগ্ৰ মতাদৰ্শ য’ত নিজৰ ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ক অন্য সম্প্ৰদায়তকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাৱি ৰাজনৈতিক, সামাজিক বা অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থৰ বাবে আন সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰতি বিদ্বেষ আৰু হিংসা পোষণ কৰা হয়। এই মতাদৰ্শ ধৰ্মৰ পৰা পৃথক — এয়া ৰাজনৈতিক ধৰ্মৰ অপব্যৱহাৰ।
সাম্প্ৰদায়িকতাৰ কাৰণসমূহ:
- ব্ৰিটিছ ভাগ-বাটো নীতি (Divide and Rule): ব্ৰিটিছ শাসনে হিন্দু-মুছলিম মাজত বিভাজন সৃষ্টি কৰিছিল।
- ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ: ৰাজনীতিৱিদসকলে সাম্প্ৰদায়িক সমৰ্থন আদায়ৰ বাবে ধৰ্মৰ ব্যৱহাৰ।
- অৰ্থনৈতিক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা: চাকৰি, ব্যৱসায় আৰু শৈক্ষিক সুযোগৰ বাবে প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা।
- ঐতিহাসিক ভ্ৰান্ত ধাৰণা: অতীতৰ ধৰ্মীয় হিংসাৰ ভুল ব্যাখ্যা।
- ধৰ্মীয় শিক্ষাৰ অভাৱ: ধৰ্মৰ যথাযথ বুজাবুজিৰ অভাৱ।
- সংবাদ মাধ্যম: উত্তেজক সংবাদ প্ৰকাশ।
- সামাজিক বিভাজন: জাতি, ভাষা, আঞ্চলিকতাৰ বিভাজন।
- চৰকাৰী ব্যৰ্থতা: সাম্প্ৰদায়িক হিংসা প্ৰতিৰোধত প্ৰশাসনৰ ব্যৰ্থতা।
ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ ভূমিকা — প্ৰতিষেধক হিচাপে:
- ৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থাত ধৰ্মৰ প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰি সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতিৰ স্থান হ্ৰাস কৰে।
- সকলো ধৰ্মৰ অনুগামীক সমান অধিকাৰ আৰু সমান সুৰক্ষা প্ৰদান কৰি বিদ্বেষ হ্ৰাস কৰে।
- সংখ্যালঘু ৰক্ষা কৰি গণআক্ৰমণ প্ৰতিৰোধ কৰে।
- আইনৰ যোগেদি ধৰ্মীয় কু-প্ৰথা নিৰ্মূলৰ যোগেদি সমাজত সম্প্ৰীতি বৃদ্ধি কৰে।
- শিক্ষা ব্যৱস্থাত ধৰ্ম-নিৰপেক্ষ মূল্যবোধ প্ৰৱেশ কৰাই নাগৰিকৰ মাজত সহিষ্ণুতা বৃদ্ধি কৰে।
- ধৰ্ম আৰু ৰাজনীতি পৃথক ৰাখি ৰাজনৈতিক হেতু ধৰ্মৰ অপব্যৱহাৰ ৰোধ কৰে।
সাৰাংশত, সাম্প্ৰদায়িকতা ভাৰতৰ গণতন্ত্ৰ আৰু ঐক্যৰ সৰ্ববৃহৎ আশংকা; কিন্তু সবল ধৰ্মনিৰপেক্ষ ব্যৱস্থাৰ যোগেদি ইয়াক প্ৰতিৰোধ কৰিব পাৰি।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
শূন্যস্থান পূৰণ কৰা (Fill in the Blanks)
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত _______ চনৰ সংশোধনীৰে “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” শব্দটো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।
উত্তৰঃ ১৯৭৬
প্ৰশ্ন ২: পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ দুটা প্ৰধান উদাহৰণ হ’ল _______ আৰু _______।
উত্তৰঃ আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ; ফ্ৰান্স
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল আদৰ্শ হৈছে _______।
উত্তৰঃ নীতিগত দূৰত্ব (Principled Distance)
প্ৰশ্ন ৪: ফ্ৰান্সৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ আদৰ্শক _______ বুলি কোৱা হয়।
উত্তৰঃ লাইচিতে (Laïcité)
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ _______-এ ধৰ্মীয় বিষয় পৰিচালনাৰ স্বাধীনতা প্ৰদান কৰে।
উত্তৰঃ ২৬
প্ৰশ্ন ৬: একে ধৰ্মৰ ভিতৰত এটা গোষ্ঠীয়ে আন এটা গোষ্ঠীৰ ওপৰত আধিপত্য বিস্তাৰ কৰাক _______ আধিপত্য বোলে।
উত্তৰঃ অন্তঃ-ধৰ্মীয়
প্ৰশ্ন ৭: “নীতিগত দূৰত্ব”ৰ ধাৰণাটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল অধ্যাপক _______-এ।
উত্তৰঃ ৰাজীৱ ভাৰ্গৱ
শুদ্ধ/অশুদ্ধ (True/False)
প্ৰশ্ন ১: ভাৰত এখন ধৰ্মীয় ৰাষ্ট্ৰ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। ভাৰত এখন ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰ।
প্ৰশ্ন ২: পশ্চিমীয়া ধৰ্মনিৰপেক্ষতা ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ মাজত কঠোৰ পৃথকীকৰণৰ আদৰ্শ অনুসৰণ কৰে।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰে কোনো পৰিস্থিতিতে ধৰ্মীয় বিষয়ত হস্তক্ষেপ কৰিব নোৱাৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। সংস্কাৰ আৰু সমতাৰ স্বাৰ্থত ৰাষ্ট্ৰে হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন ৪: অনুচ্ছেদ ২৮ ব্যক্তিগত শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষা নিষেধ কৰে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। কেৱল চৰকাৰী টকাৰে পৰিচালিত শিক্ষানুষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষা নিষেধ।
প্ৰশ্ন ৫: লাইচিতে আমেৰিকান ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ আদৰ্শ।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ। লাইচিতে ফ্ৰান্সৰ আদৰ্শ।
বহু-বিকল্প প্ৰশ্ন (MCQ)
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদে ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে?
(ক) অনুচ্ছেদ ১৪–১৮ (খ) অনুচ্ছেদ ১৯–২২ (গ) অনুচ্ছেদ ২৫–২৮ (ঘ) অনুচ্ছেদ ২৯–৩২
উত্তৰঃ (গ) অনুচ্ছেদ ২৫–২৮
প্ৰশ্ন ২: “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” শব্দটো ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত কোন বছৰত যোগ কৰা হৈছিল?
(ক) ১৯৫০ (খ) ১৯৬১ (গ) ১৯৭৬ (ঘ) ১৯৮২
উত্তৰঃ (গ) ১৯৭৬
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূল ধাৰণা কি?
(ক) কঠোৰ পৃথকীকৰণ (খ) নীতিগত দূৰত্ব (গ) ধৰ্ম-পৃষ্ঠপোষকতা (ঘ) লাইচিতে
উত্তৰঃ (খ) নীতিগত দূৰত্ব
প্ৰশ্ন ৪: তলৰ কোনটো অন্তঃ-ধৰ্মীয় আধিপত্যৰ উদাহৰণ?
(ক) হিন্দু-মুছলিম দ্বন্দ্ব (খ) অস্পৃশ্যতা (গ) ৰাজনৈতিক প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা (ঘ) আৰ্থিক বৈষম্য
উত্তৰঃ (খ) অস্পৃশ্যতা
প্ৰশ্ন ৫: লাইচিতে কোন দেশৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ আদৰ্শ?
(ক) আমেৰিকা (খ) ব্ৰিটেইন (গ) ফ্ৰান্স (ঘ) ভাৰত
উত্তৰঃ (গ) ফ্ৰান্স
প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদে ৰাষ্ট্ৰীয় শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠানত ধৰ্মীয় শিক্ষা নিষেধ কৰে?
(ক) অনুচ্ছেদ ২৫ (খ) অনুচ্ছেদ ২৬ (গ) অনুচ্ছেদ ২৭ (ঘ) অনুচ্ছেদ ২৮
উত্তৰঃ (ঘ) অনুচ্ছেদ ২৮
প্ৰশ্ন ৭: “নীতিগত দূৰত্ব”ৰ ধাৰণাটো প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল কোনে?
(ক) আম্বেদকৰ (খ) ৰাজীৱ ভাৰ্গৱ (গ) জৱাহৰলাল নেহেৰু (ঘ) মহাত্মা গান্ধী
উত্তৰঃ (খ) ৰাজীৱ ভাৰ্গৱ
অতিৰিক্ত দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতীয় সমাজৰ ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্যৰ স্বৰূপ আলোচনা কৰি ই কেনেদৰে ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ প্ৰয়োজনীয়তা সৃষ্টি কৰে — বুজোৱা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সমাজৰ ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্য বিশ্বৰ ভিতৰতে এক বিৰল উদাহৰণ। ২০১১ চনৰ জনগণনাৰ মতে ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৭৯.৮% হিন্দু, ১৪.২% মুছলিম, ২.৩% খ্ৰীষ্টান, ১.৭% শিখ, ০.৭% বৌদ্ধ আৰু ০.৪% জৈন। ইয়াৰ লগতে পাৰ্চী, যিহুদী, বাহাই আৰু বহু আদিবাসী ধৰ্মীয় বিশ্বাসৰ অনুগামীও আছে। প্ৰতিটো প্ৰধান ধৰ্মৰ ভিতৰতে অসংখ্য সম্প্ৰদায়, পন্থ আৰু আঞ্চলিক বৈচিত্ৰ্য আছে।
বৈচিত্ৰ্যৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য:
- সকলো প্ৰধান বিশ্বধৰ্মৰ অনুগামীৰ সহাৱস্থান।
- প্ৰতিটো ধৰ্মৰ ভিতৰৰ আভ্যন্তৰীণ বৈচিত্ৰ্য (যেনে শৈৱ-বৈষ্ণৱ, ছুন্নী-ছিয়া, কেথলিক-প্ৰটেষ্টেণ্ট আদি)।
- ভৌগোলিক ভিন্নতা — কেৰেলাত খ্ৰীষ্টান, পঞ্জাৱত শিখ, মণিপুৰ-মিজোৰামত খ্ৰীষ্টান প্ৰাধান্য।
- সংস্কৃতিক সংমিশ্ৰণ — সৰ্বধৰ্ম মৰ্যাদা।
- ভাষাগত ও জাতিগত সংযুক্তি।
ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ প্ৰয়োজনীয়তা: এনে বিশাল বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ সমাজত শান্তিপূৰ্ণ সহাৱস্থান নিশ্চিত কৰিবলৈ — (i) সকলো ধৰ্মৰ অনুগামীক সমান অধিকাৰ, (ii) সংখ্যালঘু ৰক্ষা, (iii) সাম্প্ৰদায়িক হিংসা প্ৰতিৰোধ, (iv) সাংস্কৃতিক বহুত্ৱবাদ ৰক্ষা, (v) ব্যক্তিৰ ধৰ্মীয় স্বাধীনতা সুৰক্ষা — অপৰিহাৰ্য। সেইবাবেই ভাৰতীয় সংবিধানে ধৰ্মনিৰপেক্ষতাক জাতীয় আদৰ্শ ৰূপে গ্ৰহণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ চৰিত্ৰৰ ঐতিহাসিক পটভূমি আৰু আদৰ্শগত ভিত্তি বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষ চৰিত্ৰৰ এক দীৰ্ঘ আৰু উন্মেষপূৰ্ণ ঐতিহাসিক পটভূমি আছে।
(ক) প্ৰাচীন ভাৰতীয় ঐতিহ্য: অশোক সম্ৰাটৰ (খ্ৰীঃ পূৰ্ব ২৬৮–২৩২) ১২তম পৰ্বত-শাসনে সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান সন্মানৰ নীতি ঘোষণা কৰিছিল। গুপ্ত আৰু হৰ্ষ যুগতো এই আদৰ্শ অনুসৰণ কৰা হৈছিল।
(খ) মধ্যযুগীয় পৰ্যায়: সম্ৰাট আকবৰৰ (১৫৫৬–১৬০৫) “দিন-ই-ইলাহী” আৰু “ছুলহ-ই-কুল” (সৰ্বজনীন শান্তি)-ৰ আদৰ্শ। ভক্তি আন্দোলনৰ সন্ত (যেনে কবীৰ, নানক) আৰু ছুফী সম্প্ৰদায়ৰ ঐক্যৰ সন্দেশ।
(গ) আধুনিক যুগ: ৰাজা ৰামমোহন ৰায়, স্বামী বিবেকানন্দ, মহাত্মা গান্ধী, জৱাহৰলাল নেহেৰু, ড° ভীমৰাও আম্বেদকৰ আদিৰ চিন্তাধাৰাত ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ আদৰ্শ স্পষ্ট।
(ঘ) সাংবিধানিক অভিব্যক্তি: ১৯৪৬–৪৯ চনৰ গণপৰিষদে অনুচ্ছেদ ১৪–১৮ (সমতা), ২৫–২৮ (ধৰ্মীয় স্বাধীনতা), ২৯–৩০ (সংখ্যালঘু সংৰক্ষণ) অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল। ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংশোধনীৰে প্ৰস্তাৱনাত “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” শব্দটো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।
আদৰ্শগত ভিত্তি: (i) সৰ্বধৰ্ম সমভাৱ; (ii) মানৱ মৰ্যাদা; (iii) সমতা আৰু ন্যায়; (iv) ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা; (v) সংস্কৃতিক বহুত্ৱবাদ; (vi) সংখ্যালঘু সুৰক্ষা; (vii) সামাজিক সংস্কাৰ। এই আদৰ্শসমূহে ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাক এক স্বতন্ত্ৰ চৰিত্ৰ প্ৰদান কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩: ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আৰু গণতন্ত্ৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আৰু গণতন্ত্ৰ পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক — দুয়ো মূল্যবোধে একে আদৰ্শৰ ফ্ৰেমৰ ভিতৰত কাম কৰে।
- সমান নাগৰিকতা: গণতন্ত্ৰে সকলো নাগৰিকৰ সমান অধিকাৰ স্বীকাৰ কৰে; ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই ধৰ্মীয় ভিত্তিত বৈষম্য নিষেধ কৰে।
- স্বাধীনতা: গণতন্ত্ৰে ব্যক্তিগত স্বাধীনতা গ্যাৰাণ্টি কৰে; ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই ধৰ্মীয় স্বাধীনতা সুৰক্ষিত কৰে।
- সংখ্যালঘু সুৰক্ষা: গণতন্ত্ৰৰ সবলতা সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ ৰক্ষাত নিহিত; ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই সেই কাৰ্যত প্ৰত্যক্ষ ভাৱে অৱদান যোগায়।
- সহিষ্ণুতা: দুয়ো আদৰ্শই বহু-ধাৰাবাহী সমাজৰ বিভিন্ন মতামতক সম্মান কৰে।
- আইনৰ শাসন: দুয়ো আদৰ্শই আইনৰ সমান প্ৰয়োগৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
- সামাজিক ন্যায়: দুয়ো আদৰ্শই অন্তঃ-ধৰ্মীয় বৈষম্য (যেনে অস্পৃশ্যতা)-ৰ বিৰুদ্ধে যুঁজে।
- স্বাধীন সংবাদ মাধ্যম: দুয়ো আদৰ্শই গণতান্ত্ৰিক বিতৰ্ক আৰু খোলা সমালোচনাৰ পক্ষপাতী।
ধৰ্মনিৰপেক্ষতা ব্যতিৰেকে গণতন্ত্ৰ এক ধৰ্মীয় গোষ্ঠীৰ আধিপত্যৰ মাধ্যমলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ব পাৰে — যেনে কোনো এক ধৰ্মীয় ৰাষ্ট্ৰত সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ ক্ষুণ্ণ হোৱা। গতিকে সবল ধৰ্মনিৰপেক্ষতা গণতন্ত্ৰৰ সাৰ্থক ৰূপে ক্ৰিয়াকলাপৰ অপৰিহাৰ্য চৰ্ত।
পশ্চিমীয়া বনাম ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা — তুলনামূলক চাৰ্ট
| বৈশিষ্ট্য | পশ্চিমীয়া আদৰ্শ (USA / ফ্ৰান্স) | ভাৰতীয় আদৰ্শ |
|---|---|---|
| মূল ধাৰণা | কঠোৰ পৃথকীকৰণ (Strict Separation) / লাইচিতে | নীতিগত দূৰত্ব (Principled Distance) |
| ৰাষ্ট্ৰ-ধৰ্ম সম্পৰ্ক | “পাৰস্পৰিক বৰ্জনৰ দেৱাল” | সম-সম্পৰ্ক, প্ৰয়োজনৰ ভিত্তিত হস্তক্ষেপ |
| ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপ | সম্পূৰ্ণ অহস্তক্ষেপ | সংস্কাৰৰ স্বাৰ্থত হস্তক্ষেপ গ্ৰহণযোগ্য |
| মুখ্য লক্ষ্য | আন্তঃ-ধৰ্মীয় সমতা | আন্তঃ-ধৰ্মীয় ও অন্তঃ-ধৰ্মীয় উভয় সমতা |
| সংস্কাৰ | ৰাষ্ট্ৰে ধৰ্মীয় সংস্কাৰ নকৰে | ৰাষ্ট্ৰে অস্পৃশ্যতা, সতীদাহ আদি নিষেধ কৰে |
| সংখ্যালঘু সংৰক্ষণ | ব্যক্তিগত স্বাধীনতাৰ অধীনত | সম্প্ৰদায়িক অধিকাৰৰ আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি |
| ধৰ্মীয় চিহ্ন | ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষেত্ৰত নিষিদ্ধ (ফ্ৰান্স) | স্বাধীনভাৱে ব্যৱহাৰৰ অনুমতি |
| ব্যক্তিগত আইন | সমান নাগৰিক আইন | ভিন্ন সম্প্ৰদায়ৰ ভিন্ন ব্যক্তিগত আইন |
| ধৰ্মীয় শিক্ষা | ৰাষ্ট্ৰীয় বিদ্যালয়ত নিষেধ | চৰকাৰী টকাৰে পৰিচালিত প্ৰতিষ্ঠানত নিষেধ |
| উপযুক্ত প্ৰয়োগ | একক-ধৰ্মীয় বা মৃদু-বহু-ধৰ্মীয় সমাজ | বহু-ধৰ্মীয়, বহু-জাতীয় সমাজ |
| আদৰ্শগত প্ৰভাৱ | খ্ৰীষ্টীয় সংস্কাৰ আন্দোলন, জ্ঞানালোক | প্ৰাচীন ভাৰতীয় ঐতিহ্য + আধুনিক চিন্তা |
HSLC Guru-ৰ লগত থাকি Class 11 Political Science Chapter 18 — ধৰ্মনিৰপেক্ষতা — অধ্যয়ন কৰাৰ বাবে ধন্যবাদ। ASSEB ৰাজনীতি বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ অন্যান্য অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে আমাৰ ৱেবছাইট চাওক।