Class 11 Political Science Chapter 17 জাতীয়তাবাদ – প্ৰশ্নোত্তৰ
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম! এই পাঠত আমি ASSEB-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান (Political Theory) পাঠ্যপুথিৰ সপ্তদশ অধ্যায় জাতীয়তাবাদ (Nationalism)-ৰ বিশদ প্ৰশ্নোত্তৰ সাঁচিপৰ্ব্বে উপস্থাপন কৰিছোঁ। এই অধ্যায়ত ৰাষ্ট্ৰ আৰু জাতীয়তাবাদৰ সংজ্ঞা, ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ উপাদান, আত্ম-নিৰ্ণয়ৰ অধিকাৰ, জাতীয়তাবাদৰ ভিন্ন প্ৰকাৰ, ইয়াৰ গুণ-দোষ, ফেচিজম-জিংগইজমৰ দৰে বিপদ, ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ আৰু মহাত্মা গান্ধীৰ জাতীয়তাবাদ সম্পৰ্কীয় চিন্তা, বহুত্ববাদ, আৰু ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ বিকাশৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। উচ্চতৰ মাধ্যমিকৰ পৰীক্ষাত উত্তম ফলাফল লাভ কৰাৰ বাবে এই প্ৰশ্নোত্তৰসমূহ অতিকৈ উপযোগী।
সাৰাংশ
ৰাষ্ট্ৰ কি (What is a Nation): ৰাষ্ট্ৰ (Nation) শব্দটো লেটিন ভাষাৰ “Natio” বা “Natus” শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ হৈছে “জন্ম”। ৰাষ্ট্ৰ হ’ল এনে এক জনগোষ্ঠী যাৰ মাজত সাধাৰণ ইতিহাস, সাধাৰণ ভাষা, সাধাৰণ সংস্কৃতি, সাধাৰণ ঐতিহ্য, সাধাৰণ স্বাৰ্থ, সাধাৰণ আশা-আকাংক্ষা আৰু সাধাৰণ মাতৃভূমিৰ প্ৰতি গভীৰ মমতা থাকে। বাৰ্কাৰৰ মতে, “ৰাষ্ট্ৰ হৈছে নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ডত বসবাস কৰা মানুহৰ এনে এক সম্প্ৰদায় যিসকল পাৰস্পৰিক প্ৰেমৰ বান্ধোনে আবদ্ধ”। পৰিয়াল ৰক্ত-সম্পৰ্কত আধাৰিত আৰু সমাজ পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতাত আধাৰিত হ’লেও ৰাষ্ট্ৰ হৈছে এক মানসিক, সাংস্কৃতিক আৰু আধ্যাত্মিক একতাৰ প্ৰতীক।
ৰাষ্ট্ৰ আৰু আত্ম-নিৰ্ণয় (Nation and Self-determination): আত্ম-নিৰ্ণয়ৰ অধিকাৰ জাতীয়তাবাদৰ এক মূল ধাৰণা। ই দাবী কৰে যে প্ৰতিটো ৰাষ্ট্ৰৰ নিজস্ব ৰাজনৈতিক ভাগ্য নিৰূপণ কৰাৰ অধিকাৰ আছে। এই অধিকাৰে ৰাষ্ট্ৰক স্বাধীনভাৱে অস্তিত্ব ৰক্ষা কৰাৰ, নিজৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাৰ আৰু ঐতিহ্য সংৰক্ষণ কৰাৰ স্বাধীনতা প্ৰদান কৰে। ভাৰতীয় স্বাধীনতা সংগ্ৰাম, এছিয়া আৰু আফ্ৰিকাৰ বহু দেশৰ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ পৰা মুক্তি, এইসকলো আত্ম-নিৰ্ণয়ৰ অধিকাৰৰ ফল। কিন্তু এই অধিকাৰৰ অসীম প্ৰয়োগে দ্বন্দ্বৰো সৃষ্টি কৰিব পাৰে—যেনে কাশ্মীৰ, পঞ্জাব, শ্ৰীলংকাত LTTE, যুগোশ্লাভিয়া আৰু ছোভিয়েট সংঘৰ বিভাজন।
ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্য (Nation-State): আধুনিক যুগৰ এক বিশিষ্ট ধাৰণা হৈছে “ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্য” (Nation-State), যত এক ৰাষ্ট্ৰৰ সকলো নাগৰিক এক ৰাজনৈতিক সাৰ্বভৌম এককৰ অধীনত বাস কৰে। ৰাজ্যৰ চাৰিটা মুখ্য উপাদান হ’ল—জনসংখ্যা, নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ড, চৰকাৰ আৰু সাৰ্বভৌমত্ব। ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষেত্ৰত এই উপাদানসমূহ অপৰিহাৰ্য নহয়; বৰঞ্চ ৰাষ্ট্ৰ সাংস্কৃতিক একাত্মতাৰ ভিত্তিত গঢ় ল’ব পাৰে। ১৭শ শতিকাৰ পৰা ইউৰোপত ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যৰ ধাৰণা প্ৰচলিত হয় আৰু ১৯শ শতিকাত জাৰ্মানি, ইটালিৰ একত্ৰীকৰণৰ যোগেদি ই পূৰ্ণতা লাভ কৰে।
জাতীয়তাবাদৰ প্ৰকাৰ (Types of Nationalism): জাতীয়তাবাদৰ মুখ্যতঃ চাৰি ধৰণৰ ৰূপ পোৱা যায়—(১) সম্প্ৰসাৰণবাদী জাতীয়তাবাদ (Expansionist Nationalism), যিয়ে দেশপ্ৰেমৰ লগতে সাম্ৰাজ্যবাদৰ দিশলৈ গতি কৰে—যেনে নাজি জাৰ্মানি; (২) ৰোমাণ্টিক জাতীয়তাবাদ (Romantic Nationalism), য’ত ৰাজ্যৰ বৈধতা ভাষাগত-জাতিগত পৰিচয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে; (৩) সাংস্কৃতিক জাতীয়তাবাদ (Cultural Nationalism), য’ত সাধাৰণ সংস্কৃতিৰ মাধ্যমে ৰাষ্ট্ৰৰ পৰিচয় নিৰ্ণয় হয়; আৰু (৪) উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক জাতীয়তাবাদ (Post-colonial Nationalism), যি ঔপনিৱেশিক শোষণৰ বিৰুদ্ধে গঢ়ি উঠা প্ৰতিৰোধৰ মাজেৰে আত্মপ্ৰকাশ কৰে।
জাতীয়তাবাদৰ বিপদ (Dangers of Nationalism): জাতীয়তাবাদে যেনেকৈ একতা আনে, তেনেকৈ উগ্ৰ ৰূপত ই বিপজ্জনকো হ’ব পাৰে। (ক) ফেচিজম (Fascism)—ইটালিৰ মুছোলিনি আৰু জাৰ্মানিৰ হিটলাৰৰ নেতৃত্বত গঢ়ি উঠা ফেচিজমে নিজৰ ৰাষ্ট্ৰক শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবি অন্য ৰাষ্ট্ৰৰ ওপৰত আক্ৰমণ কৰিছিল আৰু দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ সৃষ্টি কৰিছিল। (খ) জিংগইজম (Jingoism)—অতিৰিক্ত আগ্ৰাসী দেশপ্ৰেম, যিয়ে যুদ্ধৰ আহ্বান কৰে আৰু বিদেশী জাতিৰ প্ৰতি ঘৃণা সৃষ্টি কৰে। (গ) জাতিগত সংঘৰ্ষ—এক ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰৰ বিভিন্ন ভাষিক, ধৰ্মীয়, জাতিগত গোটৰ মাজত হিংসা; যেনে ৰোৱাণ্ডাৰ গণহত্যা, যুগোশ্লাভিয়াৰ যুদ্ধ। (ঘ) বিভাজন—অধিক উগ্ৰ আত্ম-নিৰ্ণয়ৰ দাবীয়ে ৰাষ্ট্ৰৰ ঐক্য ভংগ কৰে, যেনে ভাৰত-পাকিস্তান বিভাজন, ছোভিয়েট সংঘৰ ভাঙোন।
টেগোৰৰ জাতীয়তাবাদৰ সমালোচনা (Tagore’s Critique of Nationalism): ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ১৯১৭ চনত প্ৰকাশিত “Nationalism” নামৰ গ্ৰন্থত পশ্চিমীয়া জাতীয়তাবাদৰ তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, পশ্চিমীয়া জাতীয়তাবাদ এক “যান্ত্ৰিক সংগঠন” যি মানৱ আত্মাৰ স্বাধীনতা আৰু নৈতিকতা ধ্বংস কৰে। ই সাম্ৰাজ্যবাদ আৰু যুদ্ধৰ জন্ম দিয়ে। ভাৰতৰ মৌলিক সমস্যা ৰাজনৈতিক নহয়, সামাজিক—জাতি-পাতি, অস্পৃশ্যতা, দৰিদ্ৰতা; তেওঁৰ মতে যান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰবাদে এই সমস্যাৰ সমাধান নকৰে। তেওঁ “মানৱতাবাদ” আৰু “বিশ্ব-ভাতৃত্ববাদ”-ৰ পক্ষপাতী আছিল। তেওঁৰ গ্ৰন্থ “ঘৰে-বাইৰে”-ত উগ্ৰ জাতীয়তাবাদৰ বিপদ চিত্ৰিত কৰিছে।
গান্ধীৰ জাতীয়তাবাদ (Gandhi’s Nationalism): মহাত্মা গান্ধীয়ে এক বিশিষ্ট ৰূপৰ জাতীয়তাবাদৰ প্ৰচাৰ কৰিছিল যাক “মানৱতাবাদী জাতীয়তাবাদ” (Humanistic Nationalism) বুলিও কোৱা হয়। তেওঁ কৈছিল, “মোৰ জাতীয়তাবাদ মানৱতাবাদৰ অংগীকাৰ”। তেওঁৰ মতে, প্ৰকৃত জাতীয়তাবাদ আক্ৰমণাত্মক নহয়, ই অহিংসা, সত্য, সহিষ্ণুতা আৰু বিশ্ব-ভ্ৰাতৃত্বৰ ওপৰত আধাৰিত হ’ব লাগে। তেওঁ ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনত হিন্দু-মুছলমান ঐক্য, অস্পৃশ্যতা নিবাৰণ, স্বদেশী আন্দোলন আৰু গ্ৰাম স্বৰাজৰ কথা প্ৰচাৰ কৰিছিল। তেওঁ মনে কৰিছিল ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদ সংকীৰ্ণ নহয়, ই বিশ্বৰ সকলো জাতিৰ কল্যাণৰ বাবে।
বহুত্ববাদ (Pluralism): বহুত্ববাদ হ’ল এনে এক চিন্তাধাৰা যিয়ে বিভিন্ন ভাষা, ধৰ্ম, সংস্কৃতি আৰু জাতিগত গোটৰ সহাৱস্থান আৰু সমান মৰ্যাদা গ্ৰহণ কৰে। ভাৰতৰ দৰে বহু-ভাষিক, বহু-ধৰ্মীয় আৰু বহু-সাংস্কৃতিক দেশত বহুত্ববাদ অপৰিহাৰ্য। ই সংখ্যালঘু সকলৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰে আৰু সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ আধিপত্য প্ৰতিৰোধ কৰে। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, মৌলিক অধিকাৰ, সংখ্যালঘু অধিকাৰ আদিৰ মাজেৰে বহুত্ববাদৰ আদৰ্শ প্ৰতিফলিত হৈছে।
ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদ (Indian Nationalism): ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষ ১৯শ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা আৰম্ভ হয়। বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ৰ “আনন্দমঠ” (১৮৮২ চন)-ৰ “বন্দে মাতৰম্” গীতে দেশভক্তিৰ এক প্ৰবল উন্মাদনা সৃষ্টি কৰিছিল। এই গীতে মাতৃভূমিক “মা” হিচাপে কল্পনা কৰি কোটি কোটি ভাৰতীয়ক স্বাধীনতা সংগ্ৰামত প্ৰেৰিত কৰিছিল। স্বদেশী আন্দোলন (১৯০৫), অসহযোগ আন্দোলন (১৯২০-২২), আইন অমান্য আন্দোলন (১৯৩০) আৰু ভাৰত ছাড়ো আন্দোলন (১৯৪২)—এই সকলোবোৰ ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ স্পষ্ট প্ৰকাশ। ৰবীন্দ্ৰনাথৰ “জনগণমন“, বঙ্কিমৰ “বন্দে মাতৰম্” আদি ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ প্ৰতীক হৈ পৰিছে। ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদ পশ্চিমীয়া আক্ৰমণাত্মক জাতীয়তাবাদৰ বিপৰীতে অহিংস, সমন্বয়মূলক আৰু বহুত্ববাদী।
Summary: Chapter 17 of Class 11 Political Theory explores Nationalism as one of the most powerful political ideologies of the modern world. A nation is a community of people united by shared history, language, culture, territory and aspirations, distinguishing it from family, society or state. The right to self-determination empowers nations to govern themselves, but its unrestricted application can also lead to fragmentation. Nationalism takes various forms—expansionist, romantic, cultural, and post-colonial. While it has unified people and liberated colonies, in extreme forms like Fascism and Jingoism it has produced wars, ethnic conflict, and partition. Rabindranath Tagore criticized Western nationalism as a soulless mechanical organisation, while Mahatma Gandhi promoted a humanistic nationalism rooted in non-violence, truth, and universal brotherhood. Pluralism accommodates diverse identities within a nation, and India’s nationalism—shaped by texts like Bankim’s Anandamath and the song Vande Mataram—has been broadly inclusive, secular and anti-colonial.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
১। “Nation” শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ “Nation” শব্দটো লেটিন ভাষাৰ “Natio” বা “Natus” শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ “জন্ম”।
২। ৰাষ্ট্ৰৰ এটা সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ বাৰ্কাৰৰ মতে, “ৰাষ্ট্ৰ হ’ল নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ডত বসবাস কৰা মানুহৰ এনে এক সম্প্ৰদায় যিসকল পাৰস্পৰিক প্ৰেমৰ বান্ধোনে আবদ্ধ।”
৩। জাতীয়তাবাদ কি?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদ হ’ল এনে এক ভাৱনা যাৰ দ্বাৰা এক ৰাষ্ট্ৰৰ লোকসকলে নিজকে এক একক জাতি হিচাপে অনুভৱ কৰে আৰু নিজৰ ৰাষ্ট্ৰৰ স্বাধীনতা, একতা আৰু উন্নতিৰ বাবে কাম কৰে।
৪। ৰাজ্যৰ চাৰিটা অপৰিহাৰ্য উপাদান কি কি?
উত্তৰঃ ৰাজ্যৰ চাৰিটা অপৰিহাৰ্য উপাদান হ’ল— (ক) জনসংখ্যা, (খ) নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ড, (গ) চৰকাৰ, আৰু (ঘ) সাৰ্বভৌমত্ব।
৫। আত্ম-নিৰ্ণয়ৰ অধিকাৰ মানে কি?
উত্তৰঃ আত্ম-নিৰ্ণয়ৰ অধিকাৰ মানে প্ৰতিটো ৰাষ্ট্ৰৰ নিজৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক ভাগ্য নিজে নিৰ্ণয় কৰাৰ স্বাধীনতা।
৬। “জাতীয়তাবাদ” গ্ৰন্থৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ “জাতীয়তাবাদ” (Nationalism, ১৯১৭) গ্ৰন্থৰ লেখক হ’ল বিশ্বকবি ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ।
৭। “বন্দে মাতৰম্” গীতটো কিহৰ পৰা গৃহীত?
উত্তৰঃ “বন্দে মাতৰম্” গীতটো বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ৰ “আনন্দমঠ” (১৮৮২) উপন্যাসৰ পৰা গৃহীত।
৮। ফেচিজমৰ জনক কোন?
উত্তৰঃ ফেচিজমৰ জনক হ’ল ইটালিৰ বেনিটো মুছোলিনি।
৯। জিংগইজম মানে কি?
উত্তৰঃ জিংগইজম হ’ল উগ্ৰ আৰু আগ্ৰাসী দেশপ্ৰেম, যিয়ে নিজৰ দেশক শ্ৰেষ্ঠ বুলি ভাবি অন্য দেশৰ প্ৰতি যুদ্ধৰ আহ্বান জনায়।
১০। বহুত্ববাদ মানে কি?
উত্তৰঃ বহুত্ববাদ হ’ল এনে এক ভাৱনা যিয়ে এক ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত বিভিন্ন ভাষা, ধৰ্ম, জাতি আৰু সংস্কৃতিৰ সহাৱস্থান আৰু সমান মৰ্যাদা স্বীকাৰ কৰে।
১১। ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গান কোন?
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গান হ’ল ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ ৰচিত “জনগণমন”।
১২। গান্ধীজীৰ জাতীয়তাবাদ কেনে ধৰণৰ আছিল?
উত্তৰঃ গান্ধীজীৰ জাতীয়তাবাদ আছিল মানৱতাবাদী, অহিংস আৰু বিশ্ব-ভাতৃত্বমূলক।
১৩। জাৰ্মানি আৰু ইটালিৰ একত্ৰীকৰণ কোন শতিকাত হৈছিল?
উত্তৰঃ জাৰ্মানি আৰু ইটালিৰ একত্ৰীকৰণ ১৯শ শতিকাত হৈছিল।
১৪। ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে অপৰিহাৰ্য কিন্তু ৰাজ্যৰ বাবে অপৰিহাৰ্য নোহোৱা উপাদানটো কি?
উত্তৰঃ “একতাৰ অনুভূতি” (Idea of Oneness) ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে অপৰিহাৰ্য কিন্তু ৰাজ্যৰ বাবে অপৰিহাৰ্য নহয়।
১৫। কৌটিল্যৰ “সপ্তাঙ্গ তত্ত্ব”ত ৰাজ্যৰ কেইটা উপাদান উল্লেখ আছে?
উত্তৰঃ কৌটিল্যৰ “সপ্তাঙ্গ তত্ত্ব”ত ৰাজ্যৰ সাতটা উপাদান উল্লেখ আছে—স্বামী, অমাত্য, জনপদ, দুৰ্গ, কোষ, দণ্ড আৰু মিত্ৰ।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২-৩ নম্বৰ)
১। ৰাষ্ট্ৰ আৰু ৰাজ্যৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰ (Nation) আৰু ৰাজ্য (State)-ৰ মাজত পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল—
| বিষয় | ৰাষ্ট্ৰ (Nation) | ৰাজ্য (State) |
|---|---|---|
| প্ৰকৃতি | সাংস্কৃতিক, আধ্যাত্মিক, আবেগিক | ৰাজনৈতিক, আইনী |
| উপাদান | সাধাৰণ ভাষা, সংস্কৃতি, ইতিহাস | জনসংখ্যা, ভূখণ্ড, চৰকাৰ, সাৰ্বভৌমত্ব |
| ভূখণ্ড | নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ড অপৰিহাৰ্য নহয় | নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ড অপৰিহাৰ্য |
| সাৰ্বভৌমত্ব | স্বাধীনতাৰ পিছত আহে | প্ৰাৰম্ভিক উপাদান |
| ভাৱনা | পাৰস্পৰিক প্ৰেম, একতা | আইন আৰু শাসন |
২। ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ মুখ্য উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ মুখ্য উপাদানসমূহ হ’ল—
- সাধাৰণ মাতৃভূমি—এক ভূখণ্ডৰ প্ৰতি গভীৰ মমত্ববোধ;
- সাধাৰণ ভাষা—মানুহৰ মাজত যোগাযোগ সহজ কৰে;
- সাধাৰণ সংস্কৃতি—ৰীতি, পৰম্পৰা, কলা-সাহিত্য;
- সাধাৰণ ধৰ্ম—আধ্যাত্মিক একতা প্ৰদান কৰে;
- সাধাৰণ ইতিহাস—যুগ্ম স্মৃতি আৰু গৌৰৱবোধ;
- সাধাৰণ স্বাৰ্থ আৰু আশা—ভৱিষ্যতৰ যুগ্ম স্বপ্ন;
- সাধাৰণ ৰাজনৈতিক চেতনা—একেই ৰাজনৈতিক ভাগ্যৰ অনুভৱ।
৩। জাতীয়তাবাদৰ প্ৰকাৰভেদসমূহ চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদৰ মুখ্যতঃ চাৰি প্ৰকাৰ পোৱা যায়—
- সম্প্ৰসাৰণবাদী জাতীয়তাবাদ (Expansionist Nationalism)—দেশপ্ৰেমৰ লগতে সাম্ৰাজ্যবাদ; যেনে নাজি জাৰ্মানি, “Manifest Destiny” আমেৰিকা।
- ৰোমাণ্টিক জাতীয়তাবাদ (Romantic Nationalism)—ভাষা-জাতিগত পৰিচয়ৰ ভিত্তিত ৰাষ্ট্ৰৰ বৈধতা।
- সাংস্কৃতিক জাতীয়তাবাদ (Cultural Nationalism)—সাধাৰণ সংস্কৃতিৰ ভিত্তিত জাতীয়তাবাদ।
- উত্তৰ-ঔপনিৱেশিক জাতীয়তাবাদ (Post-colonial Nationalism)—ঔপনিৱেশিক শাসনৰ বিৰুদ্ধে গঢ়ি উঠা জাতীয়তাবাদ; যেনে ভাৰত, ইন্দোনেছিয়া।
৪। জাতীয়তাবাদৰ গুণাবলী কি কি?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদৰ গুণাবলী হ’ল—
- দেশৰ প্ৰতি ত্যাগ আৰু কৰ্তব্যবোধ সৃষ্টি কৰে;
- ৰাষ্ট্ৰৰ সম্পদ বিকাশ কৰি স্বাৱলম্বী কৰি তোলে;
- সাংস্কৃতিক উন্নয়নৰ পথ মুকলি কৰে;
- ঔপনিৱেশিক আৰু বৈদেশিক শাসনৰ পৰা মুক্তি দিয়ে;
- ৰাষ্ট্ৰীয় ঐক্য আৰু একতা গঢ়ে;
- আত্ম-গৌৰৱ আৰু আত্ম-সন্মানৰ ভাৱ জগায়।
৫। জাতীয়তাবাদৰ দোষবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদৰ দোষসমূহ হ’ল—
- উগ্ৰ ৰূপত সাম্ৰাজ্যবাদ আৰু আক্ৰমণৰ জন্ম দিয়ে;
- যুদ্ধ আৰু হিংসা সৃষ্টি কৰে;
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা ব্যাহত কৰে;
- সংখ্যালঘু সকলৰ অধিকাৰ ক্ষুণ্ণ কৰে;
- ফেচিজম, নাজিজম, জিংগইজমৰ দৰে অনিষ্টকাৰী আদৰ্শক প্ৰশ্ৰয় দিয়ে;
- জাতিগত হিংসা আৰু বিভাজনৰ সৃষ্টি কৰে।
৬। ফেচিজম কি? ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ফেচিজম হ’ল উগ্ৰ জাতীয়তাবাদৰ এক চৰম ৰূপ যিয়ে নিজৰ জাতিক অন্য সকলো জাতিতকৈ শ্ৰেষ্ঠ বুলি ঘোষণা কৰে। ইটালিৰ মুছোলিনি ফেচিজমৰ প্ৰতিষ্ঠাতা। ফেচিজমৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য হ’ল—এনাযুক্ত নেতৃত্ব, একদলীয় শাসন, গণতন্ত্ৰ আৰু ব্যক্তিস্বাধীনতা অস্বীকাৰ, যুদ্ধক গৌৰৱান্বিত কৰা, সাম্ৰাজ্য সম্প্ৰসাৰণ, প্ৰচাৰ আৰু চেন্সৰৰ ব্যৱহাৰ, আৰু বিৰোধী মত দমন। দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ মুখ্য কাৰণ আছিল ফেচিজম আৰু নাজিজম।
৭। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ জাতীয়তাবাদ সম্পৰ্কীয় চিন্তা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ১৯১৭ চনত প্ৰকাশিত “Nationalism” গ্ৰন্থত পশ্চিমীয়া জাতীয়তাবাদৰ তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, পশ্চিমীয়া জাতীয়তাবাদ এক “যান্ত্ৰিক সংগঠন” যি মানৱ আত্মাৰ স্বাধীনতা ধ্বংস কৰে আৰু সাম্ৰাজ্যবাদ-যুদ্ধৰ জন্ম দিয়ে। তেওঁ মনে কৰিছিল ভাৰতৰ মূল সমস্যা ৰাজনৈতিক নহয়, সামাজিক—জাতি-পাতি, অস্পৃশ্যতা, দৰিদ্ৰতা। ইয়াৰ সমাধান জাতীয়তাবাদে নকৰে; প্ৰয়োজন বিশ্ব-ভাতৃত্ববাদ আৰু মানৱতাবাদৰ।
৮। মহাত্মা গান্ধীৰ জাতীয়তাবাদ চিন্তা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মহাত্মা গান্ধীৰ মতে, জাতীয়তাবাদ আক্ৰমণাত্মক হ’ব নালাগে; ই অহিংসা, সত্য, সহিষ্ণুতা আৰু বিশ্ব-ভাতৃত্বৰ আদৰ্শৰ ওপৰত আধাৰিত হ’ব লাগে। তেওঁ কৈছিল, “মোৰ জাতীয়তাবাদ মানৱতাবাদৰ অংগীকাৰ”। ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদ সংকীৰ্ণ নহয়, ই বিশ্বৰ সকলো জাতিৰ কল্যাণৰ অংগ। হিন্দু-মুছলমান ঐক্য, অস্পৃশ্যতা নিবাৰণ, খাদী-চৰখা, গ্ৰাম স্বৰাজ আৰু সত্যাগ্ৰহ গান্ধীৰ জাতীয়তাবাদৰ মূল আদৰ্শ।
৯। বহুত্ববাদ মানে কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বহুত্ববাদ হ’ল এনে চিন্তাধাৰা যিয়ে এক ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰৰ বিভিন্ন ভাষা, ধৰ্ম, জাতি, সংস্কৃতিৰ সহাৱস্থান আৰু সমান মৰ্যাদা স্বীকাৰ কৰে। ইয়াৰ গুৰুত্ব হ’ল—(ক) সংখ্যালঘু সকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰে; (খ) সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ আধিপত্য প্ৰতিৰোধ কৰে; (গ) বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত একতা গঢ়ে; (ঘ) গণতন্ত্ৰ সবল কৰে; (ঙ) সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যক ৰাষ্ট্ৰৰ সম্পদ হিচাপে গণ্য কৰে। ভাৰত, কানাডা, চুইজাৰলেণ্ড আদি দেশৰ সফলতা বহুত্ববাদৰ ফল।
১০। “বন্দে মাতৰম্” গীতৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ “বন্দে মাতৰম্” গীতটো বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ৰ “আনন্দমঠ” (১৮৮২) উপন্যাসৰ পৰা গৃহীত। এই গীতে মাতৃভূমিক “মা” হিচাপে কল্পনা কৰি ভাৰতীয়ৰ মাজত গভীৰ দেশভক্তিৰ ভাৱ উদ্বুদ্ধ কৰিছিল। স্বদেশী আন্দোলন, অসহযোগ আন্দোলন, ভাৰত ছাড়ো আন্দোলনত এই গীতে বিপ্লৱীসকলৰ মন্ত্ৰ হৈ পৰিছিল। বৰ্তমান এই গীত ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় গীত (National Song) হিচাপে স্বীকৃত।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫-৬ নম্বৰ)
১। ৰাষ্ট্ৰৰ সংজ্ঞা দিয়া। ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ অপৰিহাৰ্য উপাদানসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ “Nation” শব্দটো লেটিন “Natio” বা “Natus” শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ “জন্ম”। ৰাষ্ট্ৰ হ’ল এনে এক জনগোষ্ঠী যিসকল সাধাৰণ ইতিহাস, ভাষা, সংস্কৃতি, ঐতিহ্য আৰু আশা-আকাংক্ষাৰ মাজেৰে এক একতাৰ সূত্ৰত আবদ্ধ।
সংজ্ঞাসমূহ:
- বাৰ্কাৰ: “ৰাষ্ট্ৰ হৈছে নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ডত বাস কৰা মানুহৰ এনে এক সম্প্ৰদায় যিসকল পাৰস্পৰিক প্ৰেমৰ বান্ধোনে আবদ্ধ।”
- বাৰ্জেছ: “ৰাষ্ট্ৰ হৈছে এক ভৌগোলিক একতাত বসবাস কৰা জাতিগত একতাৰ জনসমষ্টি।”
- মেজিনি: “ৰাষ্ট্ৰ হৈছে এনে এক প্ৰাকৃতিক সম্প্ৰদায় যাৰ এক সাধাৰণ মাতৃভূমি, এক সাধাৰণ ভাষা আৰু এক সাধাৰণ আদৰ্শ আছে।”
ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ অপৰিহাৰ্য উপাদানসমূহ:
- সাধাৰণ মাতৃভূমি (Common Motherland)—এক ভূখণ্ডৰ প্ৰতি গভীৰ মমত্ববোধে জাতীয়তাবাদৰ ভিত্তি গঢ়ে। মাতৃভূমিৰ প্ৰতি প্ৰেমেই দেশভক্তিৰ আধাৰ।
- সাধাৰণ ভাষা (Common Language)—ভাষাই মানুহৰ মাজত যোগাযোগ আৰু ভাৱ-বিনিময় সহজ কৰি একতা বঢ়ায়। যদিও ভাৰত, চুইজাৰলেণ্ড আদিত একাধিক ভাষা আছে, তথাপি ভাষাৰ মূল ভূমিকা অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰি।
- সাধাৰণ ধৰ্ম (Common Religion)—সাধাৰণ ধৰ্মই আধ্যাত্মিক একতা গঢ়ে; কিন্তু ই অপৰিহাৰ্য নহয়, ভাৰতৰ দৰে ধৰ্মনিৰপেক্ষ ৰাষ্ট্ৰত বহু ধৰ্মৰ লোকে একসাথে বাস কৰে।
- সাধাৰণ সংস্কৃতি (Common Culture)—ৰীতি-নীতি, পৰম্পৰা, কলা-সাহিত্য, পৰ্ব-পাৰ্ব্বণ আদিৰ জৰিয়তে সাংস্কৃতিক একতা গঢ় ল’ব পাৰে।
- সাধাৰণ ইতিহাস (Common History)—যুগ্ম গৌৰৱ, যুগ্ম দুখ আৰু ঐতিহাসিক স্মৃতিয়ে এক জাতিৰ ভিতৰত পৰিচয়ৰ বোধ গঢ়ে।
- সাধাৰণ ৰাজনৈতিক চেতনা (Common Political Consciousness)—একে ৰাজনৈতিক ভাগ্যৰ অনুভৱ আৰু আশা-আকাংক্ষাই জাতীয়তাবাদৰ মূল।
- সাধাৰণ স্বাৰ্থ আৰু আকাংক্ষা (Common Interests and Aspirations)—ভৱিষ্যতৰ যুগ্ম স্বপ্নই জনতাক একগোট কৰে।
উপৰোক্ত উপাদানসমূহৰ সংমিশ্ৰণে এক ৰাষ্ট্ৰৰ জন্ম দিয়ে। ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত বহু ভাষা, ধৰ্ম, সংস্কৃতি থকা স্বত্ত্বেও সাধাৰণ ইতিহাস, সংগ্ৰাম আৰু আদৰ্শৰ ভিত্তিত এক “ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰ” গঢ় লৈ উঠিছে—যাক “বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত একতা” বুলি কোৱা হয়।
২। আত্ম-নিৰ্ণয়ৰ অধিকাৰ মানে কি? ইয়াৰ গুৰুত্ব আৰু সমস্যাবোৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আত্ম-নিৰ্ণয়ৰ অধিকাৰ (Right of Self-Determination)—ই হ’ল এনে এক নীতি যিয়ে দাবী কৰে যে প্ৰতিটো ৰাষ্ট্ৰৰ নিজৰ ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক ভাগ্য নিজে নিৰ্ণয় কৰাৰ অধিকাৰ আছে। এই অধিকাৰৰ অধীনত এক ৰাষ্ট্ৰে স্বাধীনভাৱে অস্তিত্ব ৰক্ষা, নিজৰ আইন প্ৰণয়ন আৰু সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য সংৰক্ষণৰ স্বাধীনতা পায়।
মুখ্য বৈশিষ্ট্য:
- স্বাধীনভাৱে অস্তিত্ব ৰক্ষা কৰাৰ অধিকাৰ;
- নিজৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা গঢ়াৰ অধিকাৰ;
- নিজৰ সংস্কৃতি, ভাষা, ধৰ্ম সংৰক্ষণৰ অধিকাৰ;
- বিদেশী আধিপত্যৰ পৰা মুক্তিৰ অধিকাৰ।
গুৰুত্ব: এই অধিকাৰে এছিয়া আৰু আফ্ৰিকাৰ বহু দেশক ব্ৰিটিছ, ফৰাচী আৰু ওলন্দাজ সাম্ৰাজ্যবাদৰ পৰা মুক্তি দিছে। ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰাম, ইন্দোনেছিয়াৰ মুক্তি যুদ্ধ, ভিয়েটনামৰ যুদ্ধ আদি ইয়াৰ উদাহৰণ। জাতিসংঘৰ সনদতো আত্ম-নিৰ্ণয়ৰ অধিকাৰ স্বীকৃত।
সমস্যাবোৰ:
- বিভাজনৰ আশঙ্কা: বহু-ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজ্যত (যেনে ভাৰত) এই অধিকাৰৰ অপব্যৱহাৰে দেশ ভাঙনৰ পথলৈ আগুৱায়।
- উদাহৰণ: ছোভিয়েট সংঘৰ ভাঙোন, যুগোশ্লাভিয়াৰ যুদ্ধ, শ্ৰীলংকাত LTTE-ৰ আন্দোলন, কাশ্মীৰৰ পৃথকতাবাদ।
- সংখ্যালঘু সংঘাত: এক ৰাজ্যৰ ভিতৰত সৰু সংখ্যালঘু গোটে পৃথক ৰাষ্ট্ৰৰ দাবী কৰিলে হিংসা সৃষ্টি হয়।
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় উত্তেজনা: ই দুই দেশৰ মাজত যুদ্ধৰ পথ মুকলি কৰিব পাৰে।
সমাধান: এই অধিকাৰৰ যুক্তিসঙ্গত প্ৰয়োগ প্ৰয়োজন। সংখ্যালঘু গোটক সংস্কৃতিগত আৰু আঞ্চলিক স্বায়ত্তশাসন প্ৰদান কৰি, গণতন্ত্ৰ আৰু বহুত্ববাদৰ মাধ্যমে এই সমস্যাৰ সমাধান সম্ভৱ। ভাৰতীয় সংবিধানে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা আৰু সংখ্যালঘু অধিকাৰৰ যোগেদি আত্ম-নিৰ্ণয়ৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিছে।
৩। জাতীয়তাবাদৰ গুণাগুণ আৰু বিপদসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদ আধুনিক যুগৰ এক প্ৰবল চিন্তাধাৰা। ইয়াৰ গুণ আৰু দোষ দুয়োটাই আছে।
গুণাগুণ (Merits):
- স্বাধীনতাৰ অনুপ্ৰেৰণা: জাতীয়তাবাদে এছিয়া-আফ্ৰিকাৰ বহু দেশক উপনিৱেশৰ পৰা মুক্ত কৰিছে।
- একতাৰ ভাৱ: ই দেশৰ ভিতৰত বিভিন্ন ভাষা, জাতিৰ লোকক একগোট কৰে।
- আত্মত্যাগ: দেশৰ বাবে জীৱন উৎসৰ্গা কৰাৰ মনোভাৱ গঢ়ে।
- সাংস্কৃতিক উন্নয়ন: দেশৰ ভাষা, সাহিত্য, কলা, সংগীতৰ বিকাশৰ পথ মুকলি কৰে।
- অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বন: স্বদেশী আদৰ্শৰ মাজেৰে দেশৰ সম্পদ বিকাশ কৰে।
- আত্ম-গৌৰৱ: দেশৰ প্ৰতি গৌৰৱবোধ আৰু সন্মানৰ ভাৱ জাগ্ৰত কৰে।
- ৰাজনৈতিক চেতনা: জনতাৰ মাজত গণতান্ত্ৰিক চেতনা বঢ়ায়।
বিপদ আৰু দোষ (Demerits and Dangers):
- সাম্ৰাজ্যবাদ: উগ্ৰ জাতীয়তাবাদে দেশক সাম্ৰাজ্য সম্প্ৰসাৰণৰ পথত পৰিচালিত কৰে।
- যুদ্ধ: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ মুখ্য কাৰণ আছিল উগ্ৰ জাতীয়তাবাদ।
- ফেচিজম-নাজিজম: মুছোলিনি আৰু হিটলাৰৰ নেতৃত্বত গঢ়ি উঠা ফেচিজম-নাজিজমে কোটি কোটি মানুহৰ মৃত্যু ঘটাইছিল।
- জিংগইজম: অতি আগ্ৰাসী দেশপ্ৰেমে অন্য জাতিৰ প্ৰতি ঘৃণা সৃষ্টি কৰে।
- জাতিগত সংঘৰ্ষ: ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত সংখ্যালঘু সকলৰ ওপৰত অত্যাচাৰ; যেনে ৰোৱাণ্ডাৰ গণহত্যা।
- বিভাজন: অতিৰিক্ত আত্ম-নিৰ্ণয়ৰ দাবীয়ে দেশ বিভাজনৰ পথ মুকলি কৰে; যেনে ১৯৪৭ চনত ভাৰত-পাকিস্তান বিভাজন।
- বিশ্ব-সংহতি বিনষ্ট: জাতীয়তাবাদে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা ব্যাহত কৰে।
সেয়েহে জাতীয়তাবাদক গণতন্ত্ৰ, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, বহুত্ববাদ আৰু আন্তঃজাতীয়তাবাদৰ মাজেৰে নিয়ন্ত্ৰিত কৰা প্ৰয়োজন।
৪। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ জাতীয়তাবাদৰ সমালোচনা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বিশ্বকবি ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে ১৯১৭ চনত প্ৰকাশিত “Nationalism” নামৰ গ্ৰন্থত পশ্চিমীয়া জাতীয়তাবাদৰ তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছিল। তেওঁ এই গ্ৰন্থ জাপান, আমেৰিকা আৰু ভাৰতত প্ৰদান কৰা বক্তৃতাৰ ভিত্তিত প্ৰস্তুত কৰিছিল।
মুখ্য সমালোচনাসমূহ:
- যান্ত্ৰিক সংগঠন: জাতীয়তাবাদ এক “যান্ত্ৰিক সংগঠন” (Mechanical Organisation) যি মানৱ আত্মাৰ স্বাধীনতা ধ্বংস কৰে।
- সাম্ৰাজ্যবাদৰ জনক: পশ্চিমীয়া জাতীয়তাবাদে সাম্ৰাজ্যবাদ আৰু ঔপনিৱেশিক শোষণৰ জন্ম দিছে।
- যুদ্ধ আৰু হিংসা: জাতীয়তাবাদে বিশ্বযুদ্ধৰ দৰে মহাবিপৰ্যয় আনিছে।
- নৈতিক অৱক্ষয়: জাতীয়তাবাদে মানুহক স্বাৰ্থপৰ কৰি তোলে আৰু নৈতিকতা ধ্বংস কৰে।
- সামাজিক সমস্যা অৱহেলা: ভাৰতৰ মূল সমস্যা ৰাজনৈতিক নহয়, সামাজিক—জাতি-পাতি, অস্পৃশ্যতা, দৰিদ্ৰতা; জাতীয়তাবাদে এই সমস্যাবোৰ সমাধান নকৰে।
- ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা ধ্বংস: উগ্ৰ জাতীয়তাবাদে ব্যক্তিৰ চিন্তা, কল্পনা আৰু সৃষ্টিশীলতাক স্তব্ধ কৰে।
- মানৱতাবাদৰ বিৰোধী: জাতীয়তাবাদে দেশসীমাৰ মাজত মানুহক বন্দী কৰি ৰাখি বিশ্ব-ভ্ৰাতৃত্ববোধ ধ্বংস কৰে।
বিকল্প আদৰ্শ: টেগোৰে “মানৱতাবাদ” আৰু “বিশ্ব-ভাতৃত্ববাদ“-ৰ পক্ষপাতী আছিল। তেওঁৰ “ঘৰে-বাইৰে” উপন্যাসত নিখিলেশ চৰিত্ৰটোৱে এই উদাৰ জাতীয়তাবাদৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰিছে। তেওঁ মনে কৰিছিল প্ৰকৃত জাতীয়তাবাদ আত্ম-পৰিচয়ৰ লগতে অন্যৰ প্ৰতি সন্মানো শিকায়। তেওঁৰ “জনগণমন” আৰু বহু কবিতাত এই উদাৰ-মানৱতাবাদী দৃষ্টিভংগী প্ৰতিফলিত হৈছে।
৫। মহাত্মা গান্ধীৰ জাতীয়তাবাদৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মহাত্মা গান্ধীৰ জাতীয়তাবাদ আছিল এক বিশিষ্ট আৰু আদৰ্শ ৰূপৰ জাতীয়তাবাদ। তেওঁ পশ্চিমীয়া আক্ৰমণাত্মক জাতীয়তাবাদৰ পৰিৱৰ্তে অহিংস, সমাজ-সচেতন, মানৱতাবাদী জাতীয়তাবাদ প্ৰচাৰ কৰিছিল।
গান্ধীৰ জাতীয়তাবাদৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য:
- মানৱতাবাদৰ অংগীকাৰ: গান্ধীৰ মতে—”মোৰ জাতীয়তাবাদ মানৱতাবাদৰ অংগীকাৰ”। ভাৰতৰ স্বাধীনতাৰ লগতে বিশ্বৰ কল্যাণো তেওঁৰ লক্ষ্য আছিল।
- অহিংসা: তেওঁৰ জাতীয়তাবাদ অহিংসাৰ ভিত্তিত গঢ়ি উঠিছিল। তেওঁ যুদ্ধ আৰু হিংসা কেতিয়াও সমৰ্থন নকৰিছিল।
- সত্যাগ্ৰহ: সত্য আৰু আত্ম-শক্তিৰ মাজেৰে অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম তেওঁৰ মূল হাতিয়াৰ আছিল।
- হিন্দু-মুছলমান ঐক্য: তেওঁ জাতীয়তাবাদৰ ভিত্তিত ধৰ্ম নহয়, একতা আৰু সহিষ্ণুতা স্থাপন কৰিছিল।
- অস্পৃশ্যতা নিবাৰণ: তেওঁ “হৰিজন” সকলৰ মৰ্যাদা বঢ়াই আৰু অস্পৃশ্যতা নিবাৰণ কৰি ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰৰ একতা গঢ়িছিল।
- স্বদেশী আৰু চৰখা: দেশীয় উৎপাদন আৰু গ্ৰাম-কুটিৰ শিল্পৰ মাজেৰে অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বনৰ পথ দেখুৱাইছিল।
- গ্ৰাম স্বৰাজ: ভাৰতৰ আত্মা গ্ৰামতে আছে; সেয়েহে গ্ৰামৰ উন্নয়নেই ৰাষ্ট্ৰৰ উন্নয়ন।
- সংকীৰ্ণতাৰ বিৰোধী: তেওঁৰ জাতীয়তাবাদ সংকীৰ্ণ নহয়, বিশ্বজনীন।
- সৰ্বধৰ্ম সমন্বয়: সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান সন্মান।
গান্ধী বনাম পশ্চিমীয়া জাতীয়তাবাদ: পশ্চিমীয়া জাতীয়তাবাদে যুদ্ধ আৰু সাম্ৰাজ্য প্ৰতিষ্ঠাত বিশ্বাস কৰিছিল; কিন্তু গান্ধীৰ জাতীয়তাবাদ আছিল অহিংস, প্ৰেমময়, আৰু বিশ্ব-ভাতৃত্বমূলক। তেওঁৰ মতে ভাৰতে স্বাধীনতা পাব লাগে কেৱল ভাৰতীয়ৰ বাবে নহয়, বিশ্বৰ স্বাধীনতা আৰু শান্তিৰ বাবেও।
৬। ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষ আৰু বিকাশ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ উন্মেষ ১৯শ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা আৰম্ভ হয়। এই জাতীয়তাবাদৰ মুখ্য কাৰণ আছিল ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শোষণ, পশ্চিমীয়া শিক্ষাৰ প্ৰভাৱ, ভাৰতীয় পুনৰুজ্জীৱন আৰু ১৮৫৭ চনৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰাম।
মুখ্য পৰ্যায়সমূহ:
- পুনৰুজ্জীৱন যুগ (১৮২০-১৮৮৫): ৰামমোহন ৰায়, স্বামী বিবেকানন্দ, দয়ানন্দ সৰস্বতী আদিৰ নেতৃত্বত সামাজিক-ধৰ্মীয় সংস্কাৰ আন্দোলন। বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ৰ “আনন্দমঠ” (১৮৮২) উপন্যাসৰ “বন্দে মাতৰম্” গীতে দেশভক্তিৰ মন্ত্ৰ প্ৰদান কৰিছিল।
- উদাৰপন্থী যুগ (১৮৮৫-১৯০৫): ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় কংগ্ৰেছৰ স্থাপনা (১৮৮৫); দাদাভাই নৌৰোজী, গোপাল কৃষ্ণ গোখলে, সুৰেন্দ্ৰনাথ বেনাৰ্জী আদিৰ নেতৃত্ব।
- চৰমপন্থী যুগ (১৯০৫-১৯২০): বংগ-বিভাজন (১৯০৫)-ৰ বিৰুদ্ধে স্বদেশী আন্দোলন; বাল গংগাধৰ তিলক, লালা লাজপত ৰায়, বিপিন চন্দ্ৰ পাল (“লাল-বাল-পাল”) আৰু অৰবিন্দ ঘোষৰ নেতৃত্ব। ৰবীন্দ্ৰনাথে এই সময়তে “জনগণমন” ৰচনা কৰে।
- গান্ধী যুগ (১৯২০-১৯৪৭): অসহযোগ আন্দোলন (১৯২০-২২), আইন অমান্য আন্দোলন (১৯৩০-৩২), ভাৰত ছাড়ো আন্দোলন (১৯৪২)। গান্ধীৰ অহিংস জাতীয়তাবাদে কোটি কোটি ভাৰতীয়ক স্বাধীনতা সংগ্ৰামত যুক্ত কৰে।
- স্বাধীনতা প্ৰাপ্তি (১৯৪৭): ১৫ আগষ্ট ১৯৪৭ চনত ভাৰতে স্বাধীনতা লাভ কৰে।
ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ বৈশিষ্ট্য:
- অহিংস আৰু সমন্বয়মূলক;
- সকলো ধৰ্ম, ভাষা, জাতিৰ লোকক ধাৰণ কৰা বহুত্ববাদী;
- ঔপনিৱেশিক বিৰোধী আৰু মুক্তিসংগ্ৰামী;
- সাংস্কৃতিক পুনৰুজ্জীৱনৰ ভিত্তি;
- “বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত একতা”ৰ মন্ত্ৰ;
- মানৱতাবাদ আৰু বিশ্বশান্তিৰ পক্ষপাতী।
প্ৰতীক: “জনগণমন” (ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত), “বন্দে মাতৰম্” (ৰাষ্ট্ৰীয় গান), অশোক চক্ৰ, তিৰঙ্গা পতাকা, “সত্যমেব জয়তে” আদি ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ মুখ্য প্ৰতীক।
৭। বহুত্ববাদ মানে কি? ভাৰতত বহুত্ববাদৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ বহুত্ববাদ (Pluralism)—ই হ’ল এনে এক চিন্তাধাৰা যিয়ে এক সমাজ বা ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত বিভিন্ন ভাষা, ধৰ্ম, জাতি, সংস্কৃতি আৰু চিন্তাৰ সহাৱস্থান, পাৰস্পৰিক সন্মান আৰু সমান মৰ্যাদাত বিশ্বাস কৰে। বহুত্ববাদে স্বীকাৰ কৰে যে কোনো এটা চিন্তা, ধৰ্ম, ভাষা বা সংস্কৃতিৰ একচেটিয়া আধিপত্য থাকিব নালাগে।
মুখ্য বৈশিষ্ট্য:
- বৈচিত্ৰ্যৰ স্বীকৃতি আৰু সন্মান;
- সংখ্যালঘু সকলৰ অধিকাৰ সুৰক্ষা;
- সমান মৰ্যাদা আৰু অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ;
- সংলাপ আৰু সহিষ্ণুতাৰ সংস্কৃতি;
- সংখ্যাগৰিষ্ঠতাবাদৰ বিৰুদ্ধে।
ভাৰতত বহুত্ববাদৰ গুৰুত্ব:
- ভাষিক বৈচিত্ৰ্য: ভাৰতত ২২টা চৰকাৰী ভাষা আৰু সহস্ৰাধিক উপভাষা আছে। বহুত্ববাদে সকলো ভাষাৰ সমান মৰ্যাদা স্বীকাৰ কৰে।
- ধৰ্মীয় বৈচিত্ৰ্য: হিন্দু, মুছলমান, খ্ৰীষ্টান, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন আদি বহু ধৰ্মৰ সমন্বয়।
- সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্য: বিভিন্ন ৰাজ্যৰ ৰীতি-নীতি, পৰ্ব-পাৰ্ব্বণ, পোছাক-আহাৰৰ সমন্বয়।
- জনজাতীয় বৈচিত্ৰ্য: উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ জনজাতিসকল, আদিবাসী সম্প্ৰদায়ৰ সংৰক্ষণ।
- সংবিধানৰ আদৰ্শ: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, মৌলিক অধিকাৰ, সংখ্যালঘু অধিকাৰ আদিৰ মাজেৰে বহুত্ববাদ প্ৰতিফলিত।
- একতা ৰক্ষা: বহুত্ববাদে “বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত একতা”-ৰ আদৰ্শক বাস্তৱায়িত কৰে।
- গণতন্ত্ৰৰ ভিত্তি: ই গণতান্ত্ৰিক চৰকাৰক সফল আৰু সবল কৰে।
সেয়েহে বহুত্ববাদ ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংহতিৰ এক অপৰিহাৰ্য আদৰ্শ। ই উগ্ৰ জাতীয়তাবাদ, সাম্প্ৰদায়িকতা আৰু আঞ্চলিকতাৰ বিৰুদ্ধে এক বলিষ্ঠ প্ৰাচীৰ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
বহুবৈকল্পিক প্ৰশ্ন (MCQ)
১। “Nation” শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা আহিছে?
(ক) গ্ৰীক
(খ) ফৰাচী
(গ) লেটিন
(ঘ) ৰুছ
উত্তৰঃ (গ) লেটিন
২। জাতীয়তাবাদৰ অন্তৰ্ভুক্ত নোহোৱা উপাদানটো কি?
(ক) সাধাৰণ ইতিহাস
(খ) সাধাৰণ ভূখণ্ড
(গ) সাধাৰণ বিশ্বাস
(ঘ) সাধাৰণ ধৰ্ম
উত্তৰঃ (ঘ) সাধাৰণ ধৰ্ম
৩। ৰাজ্যৰ চাৰিটা উপাদানৰ ভিতৰত কোনটো ৰাষ্ট্ৰৰ বাবে অপৰিহাৰ্য কিন্তু ৰাজ্যৰ বাবে অপৰিহাৰ্য নহয়?
(ক) জনসংখ্যা
(খ) নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ড
(গ) সাৰ্বভৌমত্ব
(ঘ) একতাৰ ভাৱ
উত্তৰঃ (ঘ) একতাৰ ভাৱ
৪। জাৰ্মানি আৰু ইটালিৰ একত্ৰীকৰণ কোন শতিকাত হৈছিল?
(ক) ১৮শ শতিকা
(খ) ১৯শ শতিকা
(গ) ২০শ শতিকা
(ঘ) ১৭শ শতিকা
উত্তৰঃ (খ) ১৯শ শতিকা
৫। জাতীয়তাবাদৰ বিপক্ষে যুক্তিটো হ’ল—
(ক) ই ৰাষ্ট্ৰক দুৰ্বল কৰে
(খ) ই ৰাষ্ট্ৰক দৰিদ্ৰ কৰে
(গ) ই যুদ্ধৰ সৃষ্টি কৰে
(ঘ) ওপৰৰ সকলোবোৰ
উত্তৰঃ (গ) ই যুদ্ধৰ সৃষ্টি কৰে
৬। “আনন্দমঠ” উপন্যাসৰ লেখক কোন?
(ক) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ
(খ) বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়
(গ) শৰৎচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়
(ঘ) অৰবিন্দ ঘোষ
উত্তৰঃ (খ) বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়
৭। ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ প্ৰতীক নহয়—
(ক) ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত
(খ) প্ৰজাতন্ত্ৰ দিৱসৰ কুচকাৱাজ
(গ) ৰাষ্ট্ৰীয় পতাকা
(ঘ) সাম্প্ৰদায়িক হিংসা
উত্তৰঃ (ঘ) সাম্প্ৰদায়িক হিংসা
৮। ফেচিজমৰ জনক কোন?
(ক) এডল্ফ হিটলাৰ
(খ) বেনিটো মুছোলিনি
(গ) ষ্টালিন
(ঘ) ফ্ৰাংকো
উত্তৰঃ (খ) বেনিটো মুছোলিনি
৯। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ “Nationalism” গ্ৰন্থ কোন চনত প্ৰকাশিত?
(ক) ১৯০৫
(খ) ১৯১৭
(গ) ১৯২০
(ঘ) ১৯৩০
উত্তৰঃ (খ) ১৯১৭
১০। কৌটিল্যৰ “সপ্তাঙ্গ তত্ত্ব”ত উল্লিখিত উপাদান নহয়—
(ক) স্বামী
(খ) অমাত্য
(গ) ধৰ্ম
(ঘ) দুৰ্গ
উত্তৰঃ (গ) ধৰ্ম
অতি চমু আৰু চমু উত্তৰৰ অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন
১। মেজিনিৰ মতে ৰাষ্ট্ৰৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ মেজিনিৰ মতে, “ৰাষ্ট্ৰ হৈছে এনে এক প্ৰাকৃতিক সম্প্ৰদায় যাৰ এক সাধাৰণ মাতৃভূমি, এক সাধাৰণ ভাষা আৰু এক সাধাৰণ আদৰ্শ আছে।”
২। নাজিজম কি?
উত্তৰঃ নাজিজম হ’ল জাৰ্মানিৰ এডল্ফ হিটলাৰৰ নেতৃত্বত গঢ়ি উঠা এক উগ্ৰ জাতীয়তাবাদ, যিয়ে আৰ্য জাতিৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব, ইহুদীবিৰোধী মনোভাৱ, একদলীয় শাসন আৰু সম্প্ৰসাৰণবাদৰ ওপৰত আধাৰিত আছিল।
৩। উপ-জাতীয়তাবাদ মানে কি?
উত্তৰঃ উপ-জাতীয়তাবাদ (Sub-nationalism) হ’ল এক ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰৰ ভাষিক, ধৰ্মীয় বা সাংস্কৃতিক পৃথক গোটৰ পৰিচয়বোধ; যেনে ভাৰতত অসমীয়া, তামিল, পঞ্জাবী আদি গোটৰ পৰিচয়।
৪। “ঘৰে-বাইৰে” উপন্যাসৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ “ঘৰে-বাইৰে” উপন্যাসৰ লেখক হ’ল ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ। এই উপন্যাসত উগ্ৰ জাতীয়তাবাদৰ বিপদ চিত্ৰিত হৈছে।
৫। জাতীয়তাবাদ আৰু আন্তঃজাতীয়তাবাদৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদ নিজৰ ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতি প্ৰেম-আনুগত্যৰ ভাৱ; কিন্তু আন্তঃজাতীয়তাবাদ হ’ল গোটেই বিশ্বৰ মানৱজাতিৰ প্ৰতি ভ্ৰাতৃত্ববোধ আৰু সহযোগিতাৰ ভাৱ। আন্তঃজাতীয়তাবাদ ৰাষ্ট্ৰৰ সীমা চেৰাই বিশ্ব-একতাত বিশ্বাস কৰে।
৬। কেনেকৈ জাতীয়তাবাদে একতা আৰু বিভাজন দুয়োটাকে সৃষ্টি কৰে?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদৰ ইতিবাচক ৰূপে এছিয়া-আফ্ৰিকাৰ বহু দেশক ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ পৰা মুক্তি দিছে আৰু বিভিন্ন গোটক একগোট কৰিছে। কিন্তু উগ্ৰ আৰু ঋণাত্মক ৰূপে ই ভাৰত-পাকিস্তান বিভাজন, ছোভিয়েট সংঘৰ ভাঙোন, যুগোশ্লাভিয়াৰ যুদ্ধৰ দৰে বিভাজনো সৃষ্টি কৰিছে।
৭। গণতন্ত্ৰে কেনেকৈ উগ্ৰ জাতীয়তাবাদক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰে সমতা, ন্যায়, সহিষ্ণুতা আৰু স্বাধীনতাৰ আদৰ্শৰ মাজেৰে উগ্ৰ জাতীয়তাবাদক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ই বিভিন্ন ধৰ্ম, জাতি আৰু সংস্কৃতিৰ লোকক একগোট কৰি সংলাপ আৰু আপোচৰ মাজেৰে দ্বন্দ্ব নিৰসন কৰে।
৮। উগ্ৰ জাতীয়তাবাদৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ উগ্ৰ জাতীয়তাবাদৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণৰ উপায়সমূহ হ’ল— (ক) গণতান্ত্ৰিক শাসন, (খ) ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, (গ) বহুত্ববাদ, (ঘ) আন্তঃজাতীয়তাবাদ, (ঙ) মানৱতাবাদ, (চ) শিক্ষা আৰু সচেতনতা, (ছ) সাংবিধানিক সুৰক্ষা।
৯। জাতীয়তাবাদৰ ক্ষেত্ৰত মেজিনিৰ অৱদান কি?
উত্তৰঃ ইটালিৰ মেজিনি (Giuseppe Mazzini) আছিল উদাৰ জাতীয়তাবাদৰ অগ্ৰদূত। তেওঁৰ মতে প্ৰতিটো ৰাষ্ট্ৰৰ স্বাধীনভাৱে গঢ় ল’বৰ অধিকাৰ আছে আৰু সকলো ৰাষ্ট্ৰে বিশ্ব-ভাতৃত্বৰ আদৰ্শৰ ভিত্তিত একসাথে কাম কৰিব লাগে। তেওঁ ইটালিৰ একত্ৰীকৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
১০। “জনগণমন” গীতৰ ৰচয়িতা কোন আৰু এই গীত কেতিয়া ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত হিচাপে গৃহীত হৈছিল?
উত্তৰঃ “জনগণমন” গীতৰ ৰচয়িতা হ’ল ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ। ১৯৫০ চনৰ ২৪ জানুৱাৰীত ভাৰতৰ গণপৰিষদে এই গীতক ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীত হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।
১১। ফেচিজম আৰু গণতন্ত্ৰৰ মাজত এটা মুখ্য পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ফেচিজম একদলীয় শাসন, একনায়কত্ব আৰু ব্যক্তিস্বাধীনতা অস্বীকাৰৰ ওপৰত আধাৰিত; কিন্তু গণতন্ত্ৰ বহু-দলীয় ব্যৱস্থা, জনতাৰ ৰায় আৰু মৌলিক অধিকাৰৰ ওপৰত আধাৰিত।
১২। “একতাৰ ভাৱ” বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ “একতাৰ ভাৱ” (Idea of Oneness) মানে এক ৰাষ্ট্ৰৰ লোকসকলৰ মাজত থকা মানসিক, আৱেগিক আৰু সাংস্কৃতিক একতাৰ অনুভৱ। এয়াই জাতীয়তাবাদৰ মূল ভিত্তি।
১৩। বঙ্কিমচন্দ্ৰৰ “বন্দে মাতৰম্” গীতৰ মূলভাৱ কি?
উত্তৰঃ “বন্দে মাতৰম্” গীতৰ মূল ভাৱ হ’ল মাতৃভূমিৰ প্ৰতি সন্তানৰ গভীৰ প্ৰেম আৰু ভক্তি। গীতে ভাৰতমাতাক “মা” হিচাপে কল্পনা কৰি তেওঁৰ প্ৰতি বন্দনাৰ ভাৱ প্ৰকাশ কৰিছে।
১৪। বহুত্ববাদ আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ বহুত্ববাদ আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতা পৰস্পৰ পৰিপূৰক। বহুত্ববাদে সকলো ধৰ্মৰ সহাৱস্থান স্বীকাৰ কৰে, আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতাই ৰাজ্যৰ পৰা ধৰ্মৰ পৃথকীকৰণ আৰু সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান ব্যৱহাৰ দাবী কৰে। ভাৰতৰ দৰে বহুধৰ্মীয় দেশত দুয়োটাই অপৰিহাৰ্য।
১৫। জাতীয়তাবাদ এক উদাৰ আদৰ্শ হিচাপে কেনেকৈ গঢ়ি তোলা যায়?
উত্তৰঃ জাতীয়তাবাদক উদাৰ আদৰ্শ হিচাপে গঢ়ি তুলিবলৈ প্ৰয়োজন—গণতন্ত্ৰৰ অভ্যাস, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, বহুত্ববাদ, মানৱতাবাদ, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতা, সংখ্যালঘু অধিকাৰৰ সুৰক্ষা আৰু শিক্ষাৰ মাজেৰে সচেতনতা।
মুখ্য চিন্তাবিদ আৰু তেওঁলোকৰ অৱদান
| চিন্তাবিদ | দেশ / সময় | মুখ্য অৱদান |
|---|---|---|
| জিউচেপ্পে মেজিনি | ইটালি (১৮০৫-১৮৭২) | উদাৰ জাতীয়তাবাদৰ অগ্ৰদূত; “ৰাষ্ট্ৰৰ ভ্ৰাতৃত্ব”-ৰ ধাৰণা |
| আৰ্নেষ্ট ৰেনান | ফ্ৰান্স (১৮২৩-১৮৯২) | “What is a Nation?” বক্তৃতা; ৰাষ্ট্ৰক “যুগ্ম স্মৃতি আৰু একে ভৱিষ্যৎ” বুলি বৰ্ণনা |
| হেৰডাৰ | জাৰ্মানি (১৭৪৪-১৮০৩) | সাংস্কৃতিক জাতীয়তাবাদৰ চিন্তাৰ পথিকৃৎ |
| বেনিটো মুছোলিনি | ইটালি (১৮৮৩-১৯৪৫) | ফেচিজমৰ প্ৰতিষ্ঠাপক |
| এডল্ফ হিটলাৰ | জাৰ্মানি (১৮৮৯-১৯৪৫) | নাজিজমৰ প্ৰতিষ্ঠাপক; চৰম জিংগইজম |
| ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ | ভাৰত (১৮৬১-১৯৪১) | “Nationalism” (১৯১৭) গ্ৰন্থ; পশ্চিমীয়া জাতীয়তাবাদৰ সমালোচনা; “জনগণমন” |
| মহাত্মা গান্ধী | ভাৰত (১৮৬৯-১৯৪৮) | মানৱতাবাদী জাতীয়তাবাদ; অহিংসা, সত্যাগ্ৰহ, গ্ৰাম স্বৰাজ |
| বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায় | ভাৰত (১৮৩৮-১৮৯৪) | “আনন্দমঠ”, “বন্দে মাতৰম্”; ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ সাহিত্যিক ভিত্তি |
| স্বামী বিবেকানন্দ | ভাৰত (১৮৬৩-১৯০২) | সাংস্কৃতিক জাগৰণ; “উঠা, জাগা”-ৰ মন্ত্ৰ |
| বাল গংগাধৰ তিলক | ভাৰত (১৮৫৬-১৯২০) | “স্বৰাজ মোৰ জন্মগত অধিকাৰ”; চৰমপন্থী জাতীয়তাবাদ |
| অৰবিন্দ ঘোষ | ভাৰত (১৮৭২-১৯৫০) | আধ্যাত্মিক জাতীয়তাবাদ; “ভাৰত মাতা”-ৰ আদৰ্শ |
| জৱাহৰলাল নেহৰু | ভাৰত (১৮৮৯-১৯৬৪) | আধুনিক ভাৰত নিৰ্মাণ; ধৰ্মনিৰপেক্ষ-গণতান্ত্ৰিক জাতীয়তাবাদ |
জাতীয়তাবাদ আৰু ৰাজ্যৰ চাৰিটা উপাদানৰ পাৰ্থক্য
| উপাদান | ৰাজ্য (State) | ৰাষ্ট্ৰ (Nation) |
|---|---|---|
| জনসংখ্যা | অপৰিহাৰ্য | অপৰিহাৰ্য |
| নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ড | অপৰিহাৰ্য | অপৰিহাৰ্য নহয় |
| চৰকাৰ | অপৰিহাৰ্য | অপৰিহাৰ্য নহয় |
| সাৰ্বভৌমত্ব | অপৰিহাৰ্য | অপৰিহাৰ্য নহয় |
| একতাৰ ভাৱ | অপৰিহাৰ্য নহয় | অপৰিহাৰ্য |
| সাধাৰণ ভাষা/সংস্কৃতি | অপৰিহাৰ্য নহয় | সাধাৰণতে আছে |
উপসংহাৰ
জাতীয়তাবাদ আধুনিক যুগৰ এক প্ৰভাৱশালী ৰাজনৈতিক আদৰ্শ। ই এক ৰাষ্ট্ৰৰ লোকসকলৰ মাজত একতা, সম্প্ৰীতি আৰু আত্ম-গৌৰৱ গঢ়ে। এই আদৰ্শৰ মাজেৰে এছিয়া-আফ্ৰিকাৰ বহু দেশে ঔপনিৱেশিক শাসনৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰিছে আৰু ভাৰতেও স্বাধীনতা পাইছে। কিন্তু উগ্ৰ ৰূপত ই ফেচিজম, নাজিজম, জিংগইজম আৰু জাতিগত সংঘৰ্ষৰ জন্ম দিছে। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ পশ্চিমীয়া জাতীয়তাবাদৰ সমালোচনা আৰু মহাত্মা গান্ধীৰ মানৱতাবাদী জাতীয়তাবাদ আজিও প্ৰাসংগিক। প্ৰকৃততে গণতন্ত্ৰ, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, বহুত্ববাদ আৰু আন্তঃজাতীয়তাবাদৰ মাজেৰে নিয়ন্ত্ৰিত উদাৰ জাতীয়তাবাদেহে ৰাষ্ট্ৰৰ আৰু বিশ্বৰ কল্যাণ আনিব পাৰে। ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদ “বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত একতা”ৰ আদৰ্শৰ ভিত্তিত গঢ়ি উঠা এক উদাহৰণীয় মডেল।