Class 11 Political Science Chapter 16 — নাগৰিকত্ব (Citizenship)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ASSEB (Assam State School Education Board)-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান (Political Science) পাঠ্যপুথিৰ ষোড়শ অধ্যায় “নাগৰিকত্ব”-ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ এই পৃষ্ঠাত প্ৰদান কৰা হৈছে। এই অধ্যায়টোত নাগৰিকত্বৰ অৰ্থ আৰু সংজ্ঞা, ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যত নাগৰিকত্বৰ ধাৰণা, পূৰ্ণ আৰু সমান সদস্যতা, নাগৰিক আৰু বিদেশীৰ পাৰ্থক্য, সাৰ্বজনীন বা সমভিত্তিক নাগৰিকত্ব (Universal Citizenship), প্ৰান্তিকজনৰ নাগৰিকত্ব, শৰণাৰ্থী আৰু ৰাজ্যহীন লোকৰ সমস্যা, বিশ্ব নাগৰিকত্ব (Global Citizenship), ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব আইন ১৯৫৫, নাগৰিকত্ব অৰ্জন আৰু হেৰুউৱাৰ পদ্ধতি, লগতে অসমত NRC প্ৰসংগৰ বিষয়ে বিতং আলোচনা কৰা হৈছে। উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বছৰৰ পৰীক্ষাৰ বাবে এই অধ্যায়ৰ সকলো প্ৰশ্নোত্তৰ চমু আৰু বিতং দুয়ো ৰূপত পাঠৰ অনুকূলে সজোৱা হৈছে।
সাৰাংশ
নাগৰিকত্বৰ অৰ্থ আৰু সংজ্ঞা: ‘নাগৰিকত্ব’ (Citizenship) শব্দটো ইংৰাজী Citizen শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ লেটিন মূল হ’ল ‘Civis’ বা ‘Civitas’, যাৰ অৰ্থ ‘নগৰৰ অধিবাসী’। প্ৰাচীন গ্ৰীছ আৰু ৰোমান নগৰ-ৰাষ্ট্ৰ ব্যৱস্থাত যিসকল লোকে সক্ৰিয়ভাৱে ৰাজনৈতিক প্ৰশাসনত অংশগ্ৰহণ কৰিছিল কেৱল তেওঁলোককেই নাগৰিক বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। এৰিষ্টটলৰ মতে, “যিসকলে ৰাজ্যৰ আলোচনামূলক বা বিচাৰ-সম্বন্ধীয় কামকাজত অংশ ল’ব পাৰে তেওঁলোকেই হ’ল নাগৰিক।” আধুনিক ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যত নাগৰিকত্ব মানে কেৱল কোনো এখন ৰাজ্যৰ স্থায়ী অধিবাসী হোৱাই নহয়—ই হ’ল ৰাষ্ট্ৰৰ আগত আনুগত্য প্ৰকাশ কৰা, ৰাজনৈতিক অধিকাৰ ভোগ কৰা আৰু কৰ্তব্য পালন কৰা সদস্যৰ পৰিচয়।
পূৰ্ণ আৰু সমান সদস্যতা: আধুনিক ধাৰণাৰে নাগৰিকত্ব হ’ল ৰাজনৈতিক সমাজত পূৰ্ণ আৰু সমান সদস্যতা। ‘পূৰ্ণ সদস্যতা’ৰ অৰ্থ হ’ল ৰাজ্যই দিয়া সকলো অধিকাৰ-সুযোগ ভোগ কৰিব পৰা ব্যক্তি। ‘সমান সদস্যতা’ মানে সকলো নাগৰিকে আইনৰ দৃষ্টিত সমান হোৱা, কোনো প্ৰকাৰৰ ধৰ্ম, জাতি, লিংগ, বৰ্ণ, ভাষা বা সম্পদভিত্তিক বৈষম্য নথকা। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৪ নং অনুচ্ছেদ-আইনৰ ফালৰ পৰা সকলো লোক সমান, আৰু ১৫ নং অনুচ্ছেদে যিকোনো প্ৰকাৰৰ বৈষম্যকে নিষেধ কৰিছে। গতিকে নাগৰিকত্ব মানে কেৱল আইনী মৰ্যাদা নহয়, এক সমতা-ভিত্তিক সামাজিক-ৰাজনৈতিক পৰিচয়।
নাগৰিক আৰু বিদেশী: নাগৰিক হ’ল ৰাজ্যৰ স্থায়ী সদস্য, যিসকলে আনুগত্য প্ৰকাশ কৰে আৰু পূৰ্ণ ৰাজনৈতিক-সামাজিক অধিকাৰ ভোগ কৰে। বিদেশী হ’ল কোনো এখন ৰাষ্ট্ৰৰ অস্থায়ী অধিবাসী, যিয়ে নিজৰ মূল ৰাষ্ট্ৰৰ আনুগত্য বহন কৰে আৰু আশ্ৰয়দাতা ৰাষ্ট্ৰত ৰাজনৈতিক অধিকাৰ ভোগ কৰিব নোৱাৰে। বিদেশীক দুটা ভাগত ভাগ কৰিব পাৰি— বন্ধু-ৰাষ্ট্ৰৰ বিদেশী (Friendly Aliens) আৰু শত্ৰু-ৰাষ্ট্ৰৰ বিদেশী (Enemy Aliens)। ভাৰতত বিদেশীক ভোটদান, পদ-প্ৰাৰ্থী হোৱা, চৰকাৰী চাকৰি, বা সাংসৃ্কতিক সম্পদৰ অধিকাৰৰ পৰা বঞ্চিত কৰা হয়।
ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যত নাগৰিকত্ব: আধুনিক ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্য (Nation-State) ব্যৱস্থাত নাগৰিকত্ব বিশেষ অৰ্থ লৈছে। এক ৰাষ্ট্ৰ মানে এক জাতি, এক ভূখণ্ড, এক সাৰ্বভৌম চৰকাৰ আৰু সাধাৰণ পৰিচয়েৰে আবদ্ধ এক জনগোষ্ঠী। নাগৰিকে কেৱল আইনৰ দ্বাৰাই বান্ধি ৰখা ব্যক্তিয়েই নহয়, এজন সাংস্কৃতিক-আবেগিক অংশীদাৰ। ফ্ৰান্স বিপ্লৱে (১৭৮৯) প্ৰথমবাৰৰ বাবে ‘নাগৰিক’ৰ আধুনিক ধাৰণা প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে—যেতিয়া সকলো প্ৰজা একে কাতাৰত ‘citoyen’ অৰ্থাৎ নাগৰিক হ’ল। ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্য ব্যৱস্থাত নাগৰিকত্বৰ মাধ্যমেৰে ৰাষ্ট্ৰীয় ঐক্য, সাৰ্বভৌমত্ব আৰু গণতান্ত্ৰিক অংশগ্ৰহণৰ আধাৰ গঢ় ল’লে।
সাৰ্বজনীন বা সমভিত্তিক নাগৰিকত্ব: সাৰ্বজনীন (Universal/Inclusive) নাগৰিকত্বই সকলো ব্যক্তিৰে—ধৰ্ম, জাতি, লিংগ, ভাষা, শ্ৰেণী নিৰ্বিশেষে—সমান অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য নিৰ্দেশ কৰে। ১৯৪৮ চনৰ মানৱ অধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন ঘোষণাপত্ৰৰ পিছত এই ধাৰণাই অধিক বল লাভ কৰে। ভাৰতে স্বাধীনতাৰ পিছতেই সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ গ্ৰহণ কৰি বিশ্বক উদাহৰণ দাঙি ধৰিলে—এক বিশাল বহুভাষী, বহুধৰ্মী দেশত প্ৰতিজন প্ৰাপ্তবয়স্ক ব্যক্তিয়ে একে মূল্যৰ ভোট পালে।
প্ৰান্তিকজনৰ নাগৰিকত্ব: ‘প্ৰান্তিকজন’ (Marginalised) বুলিলে সমাজৰ সেই অংশক বুজোৱা হয় যিসকল ঐতিহাসিকভাৱে আৰ্থিক, সামাজিক, ৰাজনৈতিক বা সাংস্কৃতিকভাৱে অবহেলিত হৈ আহিছে—যেনে অনুসূচিত জাতি-জনজাতি, মহিলা, দলিত, আদিবাসী, প্ৰতিবন্ধী লোক, ফুটপাথবাসী, অভিবাসী শ্ৰমিক ইত্যাদি। সংবিধান অনুসৰি তেওঁলোকেও পূৰ্ণ আৰু সমান নাগৰিক, কিন্তু বাস্তৱিক জীৱনত তেওঁলোকে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ পৰিসৰত পিছ পৰি ৰৈছে। গতিকে ৰাষ্ট্ৰৰ ওপৰত দায়িত্ব পৰিছে যাতে সংৰক্ষণ, কল্যাণমূলক আঁচনি আৰু আইনী সাহায্যৰ যোগেদি প্ৰান্তিকজনে প্ৰকৃত নাগৰিকত্বৰ সোৱাদ পায়।
শৰণাৰ্থী সমস্যা: যুদ্ধ, ৰাজনৈতিক উৎপীড়ন, জাতিগত হিংসা, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত নিজৰ দেশ ত্যাগ কৰি অন্য দেশত আশ্ৰয় বিচৰা লোকেই হ’ল শৰণাৰ্থী (Refugees)। ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ UNHCR-ৰ মতে বিশ্বত আজি কেইবা কোটি শৰণাৰ্থী আছে। ভাৰতে তিব্বতী, শ্ৰীলংকান-তামিল, চাকমা, আফগান, বঙালী হিন্দু আদি বহু শৰণাৰ্থীক আশ্ৰয় দিছে। তেওঁলোকৰ বাবে দেশৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰ নাথাকিলেও মানৱ অধিকাৰ আৰু মৌলিক জীৱন-সম্ভ্ৰম ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা সুৰক্ষিত হোৱা প্ৰয়োজন। ৰাজ্যহীন লোক (Stateless People) হ’ল এনে লোক যিসকলক কোনো ৰাষ্ট্ৰই নাগৰিক বুলি স্বীকৃতি প্ৰদান নকৰে—তেওঁলোক বিশ্ব-নাগৰিকত্বৰ সবাতোকৈ ভয়ংকৰ বঞ্চিতজন।
বিশ্ব নাগৰিকত্ব (Global Citizenship): আধুনিক বিশ্বায়ন, ইণ্টাৰনেট, যোগাযোগ-প্ৰযুক্তি, পৰিবেশ সংকট, মহামাৰীৰ ফলত এক ‘বিশ্ব গাঁৱ’ (Global Village) সৃষ্টি হৈছে। এই বিশ্ব গাঁৱত সকলো মানুহ পৰস্পৰে সম্পৰ্কিত আৰু পৰস্পৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। গতিকে কেৱল ৰাজ্যৰ নাগৰিকেই নহয়, প্ৰতিজন মানুহক বিশ্বৰ নাগৰিক বুলিও গণ্য কৰাটো প্ৰাসঙ্গিক হৈ পৰিছে। বিশ্ব নাগৰিকত্ব ধাৰণাই মানৱ অধিকাৰ, পৰিবেশ ৰক্ষা, শান্তি স্থাপন আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সহযোগিতাৰ আদৰ্শ প্ৰচাৰ কৰে। ৰাষ্ট্ৰসংঘ, UNESCO, WHO, Amnesty International আদি সংস্থাই বিশ্ব নাগৰিকত্বৰ চিন্তাক বাস্তৱায়িত কৰিছে।
ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব আইন ১৯৫৫: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৫ৰ পৰা ১১ অনুচ্ছেদৰ ভিতৰত নাগৰিকত্বৰ মৌলিক বিধান লিপিবদ্ধ আছে আৰু ১৯৫৫ চনৰ ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব আইনে নাগৰিকত্বৰ অৰ্জন, সংৰক্ষণ আৰু বিলোপৰ বিতং পদ্ধতি প্ৰণয়ন কৰিছে। এই আইনে পাঁচটা পদ্ধতি আগবঢ়াইছে—জন্মৰ দ্বাৰা (By Birth), ৰক্তসম্পৰ্কৰ দ্বাৰা (By Descent), পঞ্জীয়নৰ দ্বাৰা (By Registration), দেশীয়কৰণৰ দ্বাৰা (By Naturalization) আৰু ভূখণ্ড অন্তৰ্ভুক্তৰ দ্বাৰা (By Incorporation of Territory)। এই আইন পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৮৬, ১৯৯২, ২০০৩, ২০০৫, ২০১৫ আৰু ২০১৯ চনত সংশোধন কৰা হৈছে। ২০১৯ চনৰ সংশোধন (CAA) আৰু অসমৰ NRC প্ৰক্ৰিয়াই নাগৰিকত্ব বিতৰ্ককে নতুনকৈ আলোকপাত কৰিছে।
নাগৰিকত্ব হেৰুউৱাৰ পদ্ধতি: ১৯৫৫ চনৰ আইন অনুসৰি তিনি ধৰণে নাগৰিকত্ব হেৰুৱাব পাৰি— (i) স্বেচ্ছাকৃত পৰিত্যাগ (Renunciation), (ii) অন্য ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিকত্ব গ্ৰহণৰ ফলত স্বয়ংক্ৰিয় বাতিল (Termination), আৰু (iii) চৰকাৰ-প্ৰদত্ত বঞ্চনা (Deprivation)— যেনে প্ৰতাৰণাৰে অৰ্জিত নাগৰিকত্ব, ৰাষ্ট্ৰ-বিৰোধী কাম, শত্ৰু ৰাষ্ট্ৰৰ লগত যোগাযোগ, সাত বছৰ একেৰাহে বিদেশত বসবাস ইত্যাদিৰ ফলত।
অসমত NRC প্ৰসংগ: অসম এক সীমান্তৱৰ্তী ৰাজ্য আৰু এই ৰাজ্যত অবৈধ অভিবাসন এক দীৰ্ঘদিনীয়া সমস্যা। ১৯৭৯-৮৫ ৰ অসম আন্দোলনে অবৈধ বিদেশী চিনাক্তকৰণ আৰু বহিষ্কাৰৰ দাবী জনাইছিল। ১৯৮৫ চনৰ অসম চুক্তিৰ ভিত্তিত ১৯৫১ চনৰ পঞ্জীয়ন (NRC) আধুনিকীকৰণৰ সিদ্ধান্ত হ’ল। ২০১৩ চনৰ পৰা মাননীয় উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ তত্ত্বাবধানত অসম এনআৰচি (NRC) প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হয় আৰু ২০১৯ চনৰ ৩১ আগষ্টত চূড়ান্ত তালিকা প্ৰকাশ পায়, য’ত প্ৰায় ১৯ লাখ লোকৰ নাম বাদ পৰে। NRC, ১৯৬৬ চনৰ IM(D)T Act, ১৯৮৩ চনৰ IMDT-ৰ বাতিল, ২০১৯ চনৰ নাগৰিকত্ব সংশোধন আইন (CAA)—এই সকলোবোৰ আজি অসমৰ নাগৰিকত্ব ৰাজনীতিৰ কেন্দ্ৰীয় বিষয়। ১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চক ‘কাট অফ ডেট’ ৰূপে গ্ৰহণ কৰি অসমত নাগৰিকত্ব নিৰ্ণয় কৰা হয়—এই বৈশিষ্ট্যই অসমক ভাৰতৰ অন্যান্য ৰাজ্যৰ পৰা পৃথক কৰিছে।
Summary
This chapter explores citizenship as full and equal membership in a political community. It traces the concept from ancient Greek city-states through the French Revolution to the modern nation-state, distinguishing citizens from aliens by rights, duties and loyalty. The chapter discusses universal and inclusive citizenship, the citizenship of marginalised groups, refugees and stateless persons, and the emerging idea of global citizenship in an interconnected world. It examines the Indian Citizenship Act, 1955—covering five modes of acquiring citizenship (birth, descent, registration, naturalisation, territory) and three modes of losing it (renunciation, termination, deprivation). For Assam, the National Register of Citizens (NRC), the 1985 Assam Accord and the 25 March 1971 cut-off date give citizenship a distinct local dimension that every ASSEB Class 11 student must understand.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: নাগৰিকত্ব কাক বোলে? নাগৰিকত্বৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ ‘নাগৰিকত্ব’ ইংৰাজী Citizenship শব্দৰ অসমীয়া প্ৰতিৰূপ। ইয়াৰ লেটিন মূল ‘Civis’/‘Civitas’-ৰ অৰ্থ ‘নগৰৰ অধিবাসী’। আধুনিক অৰ্থত কোনো এখন ৰাষ্ট্ৰৰ পূৰ্ণ আৰু সমান সদস্য হিচাপে স্বীকৃতি পোৱা ব্যক্তিৰ মৰ্যাদাকেই নাগৰিকত্ব বোলা হয়। নাগৰিকে ৰাজ্যৰ আগত আনুগত্য প্ৰকাশ কৰে, ৰাজনৈতিক-অসামৰিক অধিকাৰ ভোগ কৰে, কৰ্তব্য পালন কৰে আৰু শাসন প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
লাস্কিৰ মতে, “নাগৰিক হ’ল সেই ব্যক্তি যিয়ে সমাজৰ কল্যাণৰ বাবে নিজৰ বিচাৰ-বুদ্ধিৰে কাম কৰে।” এৰিষ্টটলৰ মতে, “যিজনে ৰাজ্যৰ আলোচনামূলক বা বিচাৰ-সম্বন্ধীয় কামত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে তেওঁ হ’ল নাগৰিক।” গতিকে নাগৰিকত্ব মানে কেৱল আইনী মৰ্যাদা নহয়, এক সক্ৰিয় ৰাজনৈতিক অংশীদাৰিত্ব।
প্ৰশ্ন ২: পূৰ্ণ আৰু সমান সদস্যতা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ‘পূৰ্ণ সদস্যতা’ মানে কোনো ব্যক্তিয়ে ৰাজ্যৰ পৰা সকলো প্ৰকাৰৰ অসামৰিক, ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক অধিকাৰ ভোগ কৰিব পৰাকৈ ৰাজ্যৰ অংগীভূত হোৱা। এই ব্যক্তিজনে ভোটদান, পদ-প্ৰাৰ্থী হোৱা, চৰকাৰী চাকৰি, সম্পত্তি, শিক্ষা আদি অধিকাৰ স্বচ্ছন্দে ভোগ কৰিব পাৰে। ‘সমান সদস্যতা’ মানে আইনৰ দৃষ্টিত সকলো নাগৰিক একে—জাতি, বৰ্ণ, ধৰ্ম, লিংগ, ভাষা, জন্মস্থান, অৰ্থনৈতিক অৱস্থা ইত্যাদিৰ আধাৰত কোনো বৈষম্য কৰিব নোৱাৰি। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৪, ১৫, ১৬, ১৭ আৰু ১৮ অনুচ্ছেদে এই সমতাৰ ভিত্তি গঢ়ি তুলিছে। গতিকে আধুনিক নাগৰিকত্ব হ’ল পূৰ্ণ আৰু সমান সদস্যতাৰ এক ৰাজনৈতিক ধাৰণা।
প্ৰশ্ন ৩: নাগৰিক আৰু বিদেশীৰ মাজত পাৰ্থক্য নিৰূপণ কৰা।
উত্তৰঃ নাগৰিক আৰু বিদেশীৰ মাজত প্ৰধান পাৰ্থক্যবোৰ হ’ল—
| বিষয় | নাগৰিক (Citizen) | বিদেশী (Alien) |
|---|---|---|
| বসবাস | স্থায়ী অধিবাসী | অস্থায়ী অধিবাসী |
| আনুগত্য | ৰাজ্যৰ প্ৰতি পূৰ্ণ আনুগত্য | মূল ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতি আনুগত্য |
| ৰাজনৈতিক অধিকাৰ | ভোটদান, প্ৰাৰ্থিত্ব, চাকৰিৰ অধিকাৰ আছে | ৰাজনৈতিক অধিকাৰ নাই |
| মৌলিক অধিকাৰ | পূৰ্ণ মৌলিক অধিকাৰ ভোগ কৰে | সীমিত মৌলিক অধিকাৰহে পায় |
| কৰ্তব্য | মৌলিক কৰ্তব্য পালন কৰিব লাগে | কেৱল আশ্ৰয়দাতা ৰাষ্ট্ৰৰ আইন পালন কৰিব লাগে |
| চলাচল | মুক্ত আৰু অবাধ | ভিচা/অনুমতিৰ অধীন |
| স্থায়িত্ব | স্থায়ী আৰু সংৰক্ষিত মৰ্যাদা | অস্থায়ী, আশ্ৰয়দাতা ৰাষ্ট্ৰৰ ইচ্ছাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল |
| উদাহৰণ | ভাৰতত জন্ম পোৱা ভাৰতীয় ব্যক্তি | ভাৰতত পৰ্যটক বা শৰণাৰ্থীৰূপে থকা বিদেশী লোক |
উপৰোক্ত পাৰ্থক্যৰ পৰা স্পষ্ট হয় যে বিদেশী লোকে আশ্ৰয়দাতা ৰাষ্ট্ৰৰ পৰা মানৱ অধিকাৰ আৰু মৌলিক জীৱন-সম্ভ্ৰম পাব পাৰে যদিও তেওঁলোক ৰাষ্ট্ৰৰ ৰাজনৈতিক জীৱনৰ অংশীদাৰ নহয়।
প্ৰশ্ন ৪: ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যত নাগৰিকত্বৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ আধুনিক ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্য (Nation-State) এনে এক ৰাজনৈতিক একক য’ত এক জাতি, এক ভূখণ্ড, এক সাৰ্বভৌম চৰকাৰ আৰু সাধাৰণ সাংস্কৃতিক-আবেগিক পৰিচয়েৰে আবদ্ধ এক জনগোষ্ঠী থাকে। এই ব্যৱস্থাত নাগৰিকত্বৰ ধাৰণা বিশেষ অৰ্থ লৈছে—
- ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিচয়: নাগৰিকে এটা সাধাৰণ ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিচয় বহন কৰে—যেনে ‘ভাৰতীয়’, ‘জাপানী’, ‘ব্ৰিটিছ’ আদি।
- সাৰ্বভৌমত্বৰ অংশীদাৰ: নাগৰিকে সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰৰ ক্ষমতাৰ অংশীদাৰ—গণতন্ত্ৰত ভোটাধিকাৰৰ যোগেদি ৰাষ্ট্ৰৰ চৰকাৰ গঠন কৰে।
- সামূহিক আনুগত্য: ৰাষ্ট্ৰৰ পতাকা, জাতীয় সঙ্গীত, সংবিধানৰ আগত নাগৰিকে আনুগত্য প্ৰকাশ কৰে।
- সামূহিক কৰ্তব্য: কৰ পৰিশোধ, আইন পালন, ৰাষ্ট্ৰ ৰক্ষা, ঐক্য বজাই ৰখা।
- সামাজিক ন্যায়: ৰাষ্ট্ৰই নাগৰিকৰ কল্যাণ, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, সাম্য আৰু সম্ভ্ৰমৰ দায়িত্ব লয়।
- গণতান্ত্ৰিক অংশগ্ৰহণ: জনমত গঠন, প্ৰতিবাদ, পিটিচন আৰু আলোচনাত নাগৰিকে অংশ লোৱাটো ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যৰ মূল চাবি।
ফ্ৰান্স বিপ্লৱে (১৭৮৯) ‘নাগৰিক’ৰ আধুনিক ধাৰণা প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে—যেতিয়া ৰজা-প্ৰজা সম্বন্ধৰ পৰিৱৰ্তে সকলো ব্যক্তি ‘citoyen’ অৰ্থাৎ সমান নাগৰিক হ’ল। তাৰ পিছতেই ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্য ব্যৱস্থাৰ ভেটি গঢ়ি উঠিল।
প্ৰশ্ন ৫: সাৰ্বজনীন বা সমভিত্তিক নাগৰিকত্ব (Universal Citizenship) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সাৰ্বজনীন নাগৰিকত্বই হ’ল এনে এক ধাৰণা য’ত সকলো ব্যক্তিয়ে—ধৰ্ম, জাতি, লিংগ, ভাষা, শ্ৰেণী, বৰ্ণ, জন্মস্থান নিৰ্বিশেষে—সমান অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য ভোগ কৰে। এই ধাৰণাৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল সমাজত কোনো প্ৰকাৰৰ বৈষম্য, বঞ্চনা বা পাৰ্থক্য সৃষ্টি নকৰাকৈ সমাজৰ সকলো সদস্যৰ ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰা।
মূল বৈশিষ্ট্য—
- আইনৰ ফালৰ পৰা সকলো ব্যক্তি সমান।
- সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ।
- মৌলিক অধিকাৰ আৰু মানৱ অধিকাৰৰ সমান সুৰক্ষা।
- প্ৰান্তিকজন আৰু দুৰ্বল গোষ্ঠীৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা (যেনে অনুসূচিত জাতি-জনজাতিৰ সংৰক্ষণ)।
- লিংগসমতা আৰু মহিলা সাৱলম্বনৰ আদৰ্শ।
ভাৰত স্বাধীনতা পোৱাৰ পিছতেই সংবিধানে সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ স্বীকাৰ কৰিলে—এক বহুজাতিক, বহুধৰ্মীয় দেশৰ বাবে এই সাহস বিশ্বৰ এক উদাহৰণ।
প্ৰশ্ন ৬: প্ৰান্তিকজনৰ নাগৰিকত্ব বুলিলে কি বুজোৱা হয়?
উত্তৰঃ সমাজৰ যিসকল লোক ঐতিহাসিকভাৱে আৰ্থিক, সামাজিক, ৰাজনৈতিক বা সাংস্কৃতিকভাৱে অবহেলিত আৰু পিছ পৰি ৰৈছে তেওঁলোককে ‘প্ৰান্তিকজন’ (Marginalised People) বুলি কোৱা হয়। উদাহৰণ—অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি, দলিত, আদিবাসী, মহিলা, প্ৰতিবন্ধী লোক, অভিবাসী শ্ৰমিক, ফুটপাথবাসী, উদ্বাস্তু আদি।
সংবিধানে এই সকলোকে সমান নাগৰিক বুলি স্বীকাৰ কৰিছে যদিও বাস্তৱিক জীৱনত তেওঁলোকে বহু ক্ষেত্ৰত পূৰ্ণ নাগৰিকত্বৰ সোৱাদ পোৱা নাই। শিক্ষা, স্বাস্থ্য, ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব আৰু অৰ্থনৈতিক সুযোগৰ পৰা তেওঁলোক প্ৰায়ে বঞ্চিত। গতিকে ৰাষ্ট্ৰ আৰু সমাজৰ ওপৰত দায়িত্ব পৰিছে—সংৰক্ষণ, কল্যাণমূলক আঁচনি, আইনী সাহায্য, শিক্ষাৰ সুবিধা ইত্যাদিৰ যোগেদি প্ৰান্তিকজনক নাগৰিকত্বৰ মূলস্ৰোতলৈ অনাটো। ভাৰতৰ সংবিধানৰ ৩৩০-৩৪২ অনুচ্ছেদে অনুসূচিত জাতি, জনজাতিৰ ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৭: শৰণাৰ্থী সমস্যা সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ‘শৰণাৰ্থী’ (Refugees) হ’ল এনে লোক যিসকলে যুদ্ধ, ৰাজনৈতিক উৎপীড়ন, জাতিগত হিংসা, ধৰ্মীয় বঞ্চনা বা প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ ফলত নিজৰ দেশ ত্যাগ কৰি অন্য দেশত আশ্ৰয় বিচাৰে। ১৯৫১ চনৰ ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শৰণাৰ্থী সম্পৰ্কীয় সন্ধি (Refugee Convention) আৰু UNHCR-এ শৰণাৰ্থীৰ অধিকাৰ সংৰক্ষণ কৰে।
ভাৰতে বহু শৰণাৰ্থীক আশ্ৰয় দিছে—তিব্বতী (১৯৫৯), পূৰ্ব পাকিস্তানীয় বঙালী হিন্দু (১৯৭১), শ্ৰীলংকান-তামিল (১৯৮৩), চাকমা, আফগান আদি। তেওঁলোকৰ সমস্যাবোৰ হ’ল—
- নাগৰিকত্বৰ আইনগত মৰ্যাদাৰ অভাৱ।
- স্থায়ী আবাসৰ অভাৱ।
- আৰ্থিক সঙ্কট আৰু কৰ্মসংস্থাৰ অভাৱ।
- স্বাস্থ্য, শিক্ষা, পৰিচয়পত্ৰৰ অভাৱ।
- স্থানীয় জনগোষ্ঠীৰ সৈতে সংঘাত সৃষ্টিৰ আশংকা।
‘ৰাজ্যহীন লোক’ (Stateless People) হ’ল আৰু এক গুৰুতৰ সমস্যা—যিসকলক কোনো ৰাষ্ট্ৰই নাগৰিক বুলি স্বীকৃতি প্ৰদান নকৰে। তেওঁলোক বিশ্ব-নাগৰিকত্বৰ সবাতোকৈ অসহায় বঞ্চিতজন। ৰাষ্ট্ৰসংঘে এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে ১৯৫৪ আৰু ১৯৬১ চনত সন্ধি গ্ৰহণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৮: বিশ্ব নাগৰিকত্ব (Global Citizenship) ৰ ধাৰণা কি?
উত্তৰঃ বিশ্বায়ন আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ ফলত বিশ্ব এক ‘বিশ্ব গাঁৱ’ (Global Village) ত পৰিণত হৈছে। ইণ্টাৰনেট, স্পুটনিক যোগাযোগ, পৰিবহণ ব্যৱস্থা, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য আৰু সংস্কৃতিৰ আদান-প্ৰদানে মানুহক পৰস্পৰে আবদ্ধ কৰিছে। এই পটভূমিত বিশ্ব নাগৰিকত্বৰ ধাৰণাই গুৰুত্ব লভিছে।
মূল উপাদান—
- মানৱ অধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন স্বীকৃতি।
- পৰিবেশ ৰক্ষা আৰু জলবায়ু সঙ্কটৰ মোকাবিলা।
- শান্তি, ন্যায় আৰু সহযোগিতাৰ আদৰ্শ।
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সংস্থা—UNO, UNESCO, WHO, ILO, Amnesty International আদিৰ ভূমিকা।
- মহামাৰী, সন্ত্ৰাসবাদ, গৰীবী আৰু শৰণাৰ্থী সমস্যাৰ সামূহিক সমাধান।
- সংস্কৃতি আৰু বিজ্ঞানৰ সাৰ্বজনীন আদান-প্ৰদান।
বিশ্ব নাগৰিকত্ব ধাৰণাই ৰাজ্যৰ নাগৰিকত্বক প্ৰতিস্থাপন নকৰে—ই বৰঞ্চ ৰাজ্যৰ নাগৰিকত্বক বিশ্বমানৱতাৰ মাজত স্থাপন কৰে।
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব আইন, ১৯৫৫ অনুসৰি নাগৰিকত্ব অৰ্জনৰ পদ্ধতিসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব আইন, ১৯৫৫ চনে নাগৰিকত্ব অৰ্জনৰ পাঁচটা পদ্ধতি নিৰ্ধাৰণ কৰিছে—
- জন্মৰ দ্বাৰা (By Birth): ১৯৫০ চনৰ ২৬ জানুৱাৰীৰ পিছত ভাৰতত জন্ম পোৱা ব্যক্তি ভাৰতীয় নাগৰিক হ’ব। (১৯৮৭ আৰু ২০০৩ ৰ সংশোধনৰ পিছত পিতৃ-মাতৃৰ মৰ্যাদাও বিবেচনা কৰা হয়।)
- ৰক্তসম্পৰ্ক বা বংশৰ দ্বাৰা (By Descent): বিদেশত জন্ম পোৱা শিশু—যাৰ পিতৃ বা মাতৃৰ যিকোনো এজন ভাৰতীয় নাগৰিক—তেওঁ ভাৰতীয় নাগৰিক হ’ব। তথাপি ভাৰতীয় বাবে এজন বছৰৰ ভিতৰত বিদেশত থকা ভাৰতীয় দূতাৱাসত পঞ্জীয়ন কৰোৱা প্ৰয়োজন।
- পঞ্জীয়নৰ দ্বাৰা (By Registration): বিদেশত বিবাহ-সংযুক্ত ভাৰতীয়, ভাৰতৰ বিদেশস্থ বংশজ ব্যক্তি, ভাৰতত সাত বছৰ থকা OCI-ধাৰক ইত্যাদিয়ে চৰকাৰৰ ওচৰত আবেদন কৰি পঞ্জীয়নৰ দ্বাৰা নাগৰিকত্ব ল’ব পাৰে।
- দেশীয়কৰণৰ দ্বাৰা (By Naturalization): বিদেশী লোকে ভাৰতত একেৰাহে কমেও ১২ বছৰ (পূৰ্বে ১১, এতিয়া কিছু সংশোধন) থাকি, ভাৰতীয় ভাষা, সংস্কৃতি জানি, ভাল চৰিত্ৰ-সম্পন্ন হ’লে আৰু পূৰ্ব নাগৰিকত্ব ত্যাগ কৰিলে চৰকাৰে দেশীয়কৰণৰ যোগেদি নাগৰিকত্ব দিব পাৰে।
- ভূখণ্ড অন্তৰ্ভুক্তৰ দ্বাৰা (By Incorporation of Territory): কোনো নতুন ভূখণ্ড ভাৰতৰ অংশ হ’লে সেই ভূখণ্ডৰ অধিবাসী ব্যক্তিসকল স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে ভাৰতীয় নাগৰিক হয়। উদাহৰণস্বৰূপে গোৱা (১৯৬১), পণ্ডিচেৰী (১৯৬২) আৰু চিকিম (১৯৭৫) ভাৰতৰ অংশ হোৱাৰ পিছত তাত বসবাসকৰা ব্যক্তিসকল ভাৰতীয় নাগৰিক হ’ল।
প্ৰশ্ন ১০: ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব হেৰুউৱাৰ পদ্ধতিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৫৫ চনৰ আইন অনুসৰি ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব তিনি পদ্ধতিৰে হেৰুৱাব পাৰি—
- স্বেচ্ছাকৃত পৰিত্যাগ (By Renunciation): কোনো ভাৰতীয় নাগৰিকে নিজৰ ইচ্ছাৰে চৰকাৰৰ ওচৰত নাগৰিকত্ব ত্যাগ কৰিব পাৰে। ত্যাগ-পত্ৰ গ্ৰহণ কৰাৰ পিছতেই তেওঁৰ ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব শেষ হয়। সেই ব্যক্তিৰ নাবালক সন্তানৰ নাগৰিকত্বও সেই সময়ত শেষ হয় (পিছত তেওঁলোকে পুনৰ আবেদন কৰিব পাৰে)।
- স্বয়ংক্ৰিয় বাতিল (By Termination): কোনো ভাৰতীয় নাগৰিকে যদি স্বেচ্ছাকৃতভাৱে আন কোনো দেশৰ নাগৰিকত্ব গ্ৰহণ কৰে, তেতিয়া তেওঁৰ ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে শেষ হয়। ভাৰতে দ্বৈত নাগৰিকত্ব (Dual Citizenship) স্বীকাৰ নকৰে।
- চৰকাৰ-প্ৰদত্ত বঞ্চনা (By Deprivation): চৰকাৰে কেইটামান কাৰণত নাগৰিকত্ব বাতিল কৰিব পাৰে—
(ক) মিছা তথ্য বা প্ৰতাৰণাৰে নাগৰিকত্ব অৰ্জিত হ’লে।
(খ) সংবিধানৰ প্ৰতি অশ্ৰদ্ধা প্ৰকাশ কৰিলে।
(গ) যুদ্ধৰ সময়ত শত্ৰু-ৰাষ্ট্ৰৰ লগত যোগাযোগ ৰাখিলে।
(ঘ) পঞ্জীয়ন বা দেশীয়কৰণৰ পিছৰ পাঁচ বছৰৰ ভিতৰত দুই বছৰৰ অধিক কাৰাদণ্ড পালে।
(ঙ) সাত বছৰ একেৰাহে বিদেশত থাকি ভাৰতৰ আগত পঞ্জীয়ন নকৰিলে।
প্ৰশ্ন ১১: এজন উত্তম নাগৰিকৰ গুণাৱলী লিখা।
উত্তৰঃ এজন উত্তম নাগৰিকৰ মাজত নিম্নলিখিত গুণসমূহ থকা প্ৰয়োজন—
- শিক্ষা আৰু জ্ঞান: ৰাষ্ট্ৰৰ বিষয়, সমাজৰ অৱস্থা, আইন আৰু অধিকাৰ সম্পৰ্কে অৱগত হোৱা।
- আত্ম-নিয়ন্ত্ৰণ: ব্যক্তিগত স্বাৰ্থক সামূহিক স্বাৰ্থৰ অধীন ৰখা।
- আনুগত্য: ৰাজ্য, সংবিধান আৰু সামাজিক মূল্যবোধৰ প্ৰতি আনুগত্য।
- চৰিত্ৰ-নিষ্ঠা: সততা, ন্যায়, কৰ্তব্য-সচেতনতা।
- সাহস: অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে কথা ক’ব পৰা সাহস।
- সহিষ্ণুতা: অন্য সম্প্ৰদায় বা মতৰ লোকৰ প্ৰতি সহনশীল মনোভাৱ।
- সক্ৰিয়তা: ভোটদান, সমাজসেৱা, জনহিতৈষী কামত অংশগ্ৰহণ।
- স্ব-নিৰ্ভৰতা: অৰ্থনৈতিকভাৱে সাৱলম্বী হোৱা।
- সচেতনতা: ৰাজনৈতিক, সামাজিক আৰু পৰিবেশগত সচেতনতা।
- দেশপ্ৰেম: দেশৰ প্ৰতি ভালপোৱা আৰু আত্ম-উৎসৰ্গৰ মনোভাৱ।
প্ৰশ্ন ১২: উত্তম নাগৰিকত্বৰ পথত প্ৰধান প্ৰতিবন্ধকসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ উত্তম নাগৰিকত্বৰ পথত নিম্নলিখিত প্ৰতিবন্ধক প্ৰাধান্য পায়—
- অশিক্ষা আৰু অজ্ঞতা: ৰাজনৈতিক জ্ঞান নথকা ব্যক্তিয়ে সঠিক নিৰ্বাচনী সিদ্ধান্ত ল’ব নোৱাৰে।
- স্বাৰ্থপৰতা: সামূহিক স্বাৰ্থক উপেক্ষা কৰি ব্যক্তিগত লাভৰ পিছত দৌৰ।
- দৰিদ্ৰতা: দৰিদ্ৰ লোকে পেটৰ ভাতৰ সংগ্ৰামত ব্যস্ত থাকি ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ অৱসৰ নাপায়।
- সংকীৰ্ণ দলীয় মনোভাৱ: ধৰ্ম, জাতি, ভাষা, অঞ্চলৰ সংকীৰ্ণতা।
- উদাসীনতা: ৰাষ্ট্ৰৰ বিষয়ে আগ্ৰহহীনতা—‘আমাক কি দৰকাৰ’ মনোভাৱ।
- দুৰ্নীতি আৰু অসদাচৰণ: ৰাজনৈতিক দুৰ্নীতিয়ে নাগৰিকৰ বিশ্বাস ভাঙে।
- ৰক্ষণশীলতা আৰু কুসংস্কাৰ: অন্ধবিশ্বাস, অলস মনোবৃত্তিয়ে প্ৰগতি ৰোধ কৰে।
- সংবাদ-মাধ্যমৰ ভ্ৰান্তি: ভুল তথ্যৰ প্ৰচাৰ আৰু উদাৰভাৱে ‘ফেক নিউজ’।
প্ৰশ্ন ১৩: অসমত NRC প্ৰসংগ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ NRC অৰ্থাৎ ‘National Register of Citizens’ (নাগৰিকৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পঞ্জী) হ’ল ভাৰতীয় নাগৰিকসকলৰ এক প্ৰামাণিক তালিকা। ১৯৫১ চনত জনগণনাৰ ভিত্তিত প্ৰথমবাৰৰ বাবে এই পঞ্জী প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল। অসম এক সীমান্তৱৰ্তী ৰাজ্য আৰু এই ৰাজ্যত অবৈধ অভিবাসন বহু দশকৰ এক জ্বলন্ত সমস্যা।
পটভূমি: ১৯৭৯ চনৰ পৰা ১৯৮৫ লৈ অসমত ‘অসম আন্দোলন’ চলিল য’ত অসম সাহিত্য সভা, AASU আৰু AAGSP-ৰ নেতৃত্বত অবৈধ বিদেশী চিনাক্তকৰণ আৰু বহিষ্কাৰৰ দাবী কৰা হৈছিল। ১৯৮৫ চনৰ ১৫ আগষ্টত প্ৰধান মন্ত্ৰী ৰাজীৱ গান্ধীৰ সৈতে স্বাক্ষৰিত ‘অসম চুক্তি’ৰ ১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চক ‘কাট অফ ডেট’ ৰূপে স্বীকাৰ কৰা হ’ল—অৰ্থাৎ এই তাৰিখৰ পিছত অসমত প্ৰৱেশ কৰা ব্যক্তিসকলক বিদেশী বুলি গণ্য কৰা হ’ব।
আধুনিকীকৰণ: ২০১৩ চনৰ পৰা মাননীয় উচ্চতম ন্যায়ালয়ৰ তত্ত্বাবধানত অসম এনআৰচি আধুনিকীকৰণ আৰম্ভ হ’ল। ২০১৯ চনৰ ৩১ আগষ্টত চূড়ান্ত তালিকা প্ৰকাশ পালে—য’ত প্ৰায় ৩.১১ কোটি মানুহৰ নাম অন্তৰ্ভুক্ত আৰু প্ৰায় ১৯ লাখ লোকৰ নাম বাদ পৰিল। বাদ পৰা ব্যক্তিসকলে বিদেশী ট্ৰিবিউনেলত আবেদন কৰাৰ অধিকাৰ আছে।
সংশ্লিষ্ট আইনসমূহ:
- ১৯৪৬ চনৰ Foreigners Act।
- ১৯৮৩ চনৰ IM(D)T Act—অসমত প্ৰযোজ্য আছিল, ২০০৫ চনত উচ্চতম ন্যায়ালয়ে বাতিল কৰে।
- ১৯৮৫ চনৰ অসম চুক্তি।
- ২০১৯ চনৰ নাগৰিকত্ব সংশোধন আইন (CAA)—২০১৪ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰ পৰ্যন্ত পাকিস্তান, বাংলাদেশ আৰু আফগানিস্তানৰ নিৰ্যাতিত হিন্দু, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন, পাৰ্চী আৰু খ্ৰীষ্টান শৰণাৰ্থীক ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব দিয়াৰ ব্যৱস্থা।
গুৰুত্ব আৰু বিতৰ্ক: NRC-এ অসমৰ ভাষিক, সাংস্কৃতিক আৰু জনতাত্ত্বিক ভাৰসাম্য ৰক্ষাৰ আশা যোগাইছে। তথাপি প্ৰক্ৰিয়াত নথি-পত্ৰৰ অভাৱ, প্ৰাক-১৯৭১ ৰ প্ৰমাণপত্ৰ যোগাৰ কৰাৰ অসুবিধা, পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ মাজত নাম থকা-নথকাৰ অসমতা ইত্যাদি সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে। বিতৰ্ক চলি থকা সত্ত্বেও NRC-এ ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যৰ নাগৰিকত্ব ধাৰণাটোক স্থানীয় বাস্তৱতাৰ সৈতে সংযুক্ত কৰাৰ এক যুগান্তকাৰী পদক্ষেপ।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১৪: ‘Citizen’ শব্দৰ উৎপত্তি কোৱা।
উত্তৰঃ ‘Citizen’ শব্দৰ উদ্ভৱ লেটিন ‘Civis’ বা ‘Civitas’ শব্দৰ পৰা—যাৰ অৰ্থ ‘নগৰৰ অধিবাসী’। প্ৰাচীন গ্ৰীছত ‘Polites’ আৰু ৰোমান সভ্যতাত ‘Civis’ শব্দ এনে অৰ্থত প্ৰচলিত আছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: এৰিষ্টটলৰ মতে নাগৰিক কোন?
উত্তৰঃ এৰিষ্টটলৰ মতে, “যিজনে ৰাজ্যৰ আলোচনামূলক বা বিচাৰ-সম্বন্ধীয় কামত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে তেওঁ হ’ল নাগৰিক।”
প্ৰশ্ন ১৬: লাস্কিৰ মতে নাগৰিকৰ সংজ্ঞা কি?
উত্তৰঃ লাস্কিয়ে কৈছে—“নাগৰিক হ’ল সেই ব্যক্তি যিয়ে সমাজৰ কল্যাণৰ বাবে নিজৰ বিচাৰ-বুদ্ধিৰে কাম কৰে।”
প্ৰশ্ন ১৭: ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব সম্পৰ্কীয় বৰ্তমান আইন কোনখন?
উত্তৰঃ বৰ্তমান ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব ‘ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব আইন, ১৯৫৫’ৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়।
প্ৰশ্ন ১৮: ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনবোৰ অনুচ্ছেদে নাগৰিকত্বৰ বিষয় উল্লেখ কৰিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৫ৰ পৰা ১১ অনুচ্ছেদে (Articles 5-11) নাগৰিকত্বৰ বিষয়ৰ মৌলিক বিধান প্ৰদান কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১৯: ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব আইন কেতিয়া পাছ হ’ল?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব আইন ১৯৫৫ চনৰ ৩০ ডিচেম্বৰত পাছ হোৱা।
প্ৰশ্ন ২০: Jus Soli আৰু Jus Sanguinis মানে কি?
উত্তৰঃ ‘Jus Soli’ লেটিন শব্দ য’ত ‘Soli’ মানে ভূমি/স্থান—অৰ্থাৎ জন্মস্থানৰ ভিত্তিত পাবলগীয়া নাগৰিকত্ব। ‘Jus Sanguinis’ অৰ্থ ‘ৰক্তসম্পৰ্কৰ অধিকাৰ’—অৰ্থাৎ পিতৃ-মাতৃৰ পৰিচয়ৰ ভিত্তিত পাবলগীয়া নাগৰিকত্ব।
প্ৰশ্ন ২১: এক নাগৰিকত্ব (Single Citizenship) মানে কি?
উত্তৰঃ এক নাগৰিকত্ব মানে কোনো এক ব্যক্তিৰ কেৱল এখন ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিকত্ব থকা ব্যৱস্থা। ভাৰত, ব্ৰিটেইন আদিত এক নাগৰিকত্ব ব্যৱস্থা প্ৰচলিত। যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা সত্ত্বেও ভাৰতে এক নাগৰিকত্ব গ্ৰহণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ২২: দ্বৈত নাগৰিকত্ব (Dual Citizenship) মানে কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ দ্বৈত নাগৰিকত্ব মানে এক ব্যক্তিৰ একে সময়তে দুখন ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিকত্ব থাকিব পাৰে। ইয়াৰ ব্যৱস্থা সাধাৰণতে যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় গণতন্ত্ৰৰ মাজত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় (Federal) আৰু ৰাজ্যিক (State)—দুয়োখন স্তৰৰ পৃথক নাগৰিকত্ব হিচাপে দেখা যায়। উদাহৰণ—আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (USA), ছুইটজাৰলেণ্ড। ভাৰতে দ্বৈত নাগৰিকত্ব স্বীকাৰ নকৰে—ভাৰত ‘Overseas Citizen of India’ (OCI) আৰু ‘Person of Indian Origin’ (PIO) মৰ্যাদা প্ৰদান কৰে যদিও এইবোৰ পূৰ্ণ নাগৰিকত্ব নহয়।
প্ৰশ্ন ২৩: ফ্ৰান্স বিপ্লৱে নাগৰিকত্বৰ ধাৰণাত কি অৱদান যোগালে?
উত্তৰঃ ১৭৮৯ চনৰ ফ্ৰান্স বিপ্লৱে আধুনিক নাগৰিকত্বৰ ধাৰণাৰ ভেটি গঢ়ি তুলিলে। বিপ্লৱৰ পূৰ্বে ৰজা-প্ৰজা সম্বন্ধত মানুহ ‘Subject’ আছিল। বিপ্লৱে ‘মানৱ আৰু নাগৰিক অধিকাৰৰ ঘোষণাপত্ৰ’ (Declaration of the Rights of Man and Citizen) ১৭৮৯-ত গ্ৰহণ কৰি প্ৰথমবাৰৰ বাবে সকলো ব্যক্তিক সমান নাগৰিক বুলি স্বীকাৰ কৰিলে। ‘Liberté, Egalité, Fraternité’ (স্বাধীনতা, সমতা, ভ্ৰাতৃত্ব) এই বিপ্লৱৰ মূল আদৰ্শ আৰু আধুনিক নাগৰিকত্বৰ ভেটি।
প্ৰশ্ন ২৪: নাগৰিকৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য কি কি?
উত্তৰঃ নাগৰিকৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য পৰস্পৰে সংযুক্ত। প্ৰধান অধিকাৰ—সাম্যৰ অধিকাৰ, স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ, শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ, ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ, সাংস্কৃতিক-শৈক্ষিক অধিকাৰ আৰু সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ। প্ৰধান কৰ্তব্য (৫১-ক অনুচ্ছেদ) – সংবিধান আৰু জাতীয় চিহ্নৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা, স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ আদৰ্শৰ অনুসৰণ, ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্ব আৰু একতা ৰক্ষা, পৰিবেশ সুৰক্ষা, কৰ পৰিশোধ, বৈজ্ঞানিক মনোভাৱ গঠন, প্ৰাকৃতিক সম্পদ ৰক্ষা, পিতৃ-মাতৃয়ে শিশুক ৬-১৪ বছৰ পৰ্যন্ত শিক্ষাৰ সুযোগ দিয়া।
প্ৰশ্ন ২৫: ৪২তম সংশোধনে নাগৰিকৰ মৌলিক কৰ্তব্য কেতিয়া যোগ কৰিলে?
উত্তৰঃ ৪২তম সংশোধনে ১৯৭৬ চনত ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৪-ক ভাগত (Article 51A) ১০টা মৌলিক কৰ্তব্য যোগ কৰিলে। পিছত ৮৬তম সংশোধনে (২০০২) ১১তম কৰ্তব্য সংযোজন কৰিলে।
প্ৰশ্ন ২৬: ১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চ কাট অফ তাৰিখ হিচাপে কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ ১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চ বাংলাদেশ মুক্তিযুদ্ধ আৰম্ভ হোৱা তাৰিখ। সেই দিনাৰ পৰা পূৰ্ব পাকিস্তানৰ পৰা বহু লোক অসমলৈ আশ্ৰয় বিচাৰি আহিল। অসম চুক্তিৰ (১৯৮৫) ৫ নং দফা অনুসৰি, ১৯৭১ চনৰ ২৫ মাৰ্চৰ আগে আগে অসমত প্ৰৱেশ কৰা সকলোকে নাগৰিক বুলি গণ্য কৰা হ’ব আৰু সেই তাৰিখৰ পিছত প্ৰৱেশ কৰা ব্যক্তিসকলক বিদেশী বুলি গণ্য কৰা হ’ব। গতিকে অসমৰ ক্ষেত্ৰত এই তাৰিখ এক ‘কাট অফ ডেট’।
প্ৰশ্ন ২৭: শৰণাৰ্থী আৰু অভিবাসীৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ শৰণাৰ্থী হ’ল সেইসকল ব্যক্তি যিয়ে যুদ্ধ, উৎপীড়ন, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ আদিৰ ফলত নিজৰ দেশ ত্যাগ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছে—তেওঁলোকৰ স্থানান্তৰণ অনিচ্ছাকৃত। অভিবাসী হ’ল সেইসকল ব্যক্তি যিয়ে কৰ্ম, ব্যৱসায়, শিক্ষা, পৰিয়াল-সংযোগ আদি ব্যক্তিগত কাৰণত স্ব-ইচ্ছাৰে অন্য দেশলৈ যায়। শৰণাৰ্থীক UNHCR-এ আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে; অভিবাসীৰ ক্ষেত্ৰত এনে সুৰক্ষা সাধাৰণতে নাথাকে।
প্ৰশ্ন ২৮: নাগৰিকত্ব সংশোধন আইন, ২০১৯ (CAA) সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ ২০১৯ চনত ভাৰতীয় সংসদে নাগৰিকত্ব আইন ১৯৫৫-ক সংশোধন কৰিলে। এই সংশোধনে—পাকিস্তান, বাংলাদেশ আৰু আফগানিস্তানত নিৰ্যাতিত হিন্দু, শিখ, বৌদ্ধ, জৈন, পাৰ্চী আৰু খ্ৰীষ্টান ছয়টা ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ যিসকল লোকে ২০১৪ চনৰ ৩১ ডিচেম্বৰৰ আগে আগে ভাৰতলৈ আহিল তেওঁলোকক ভাৰতীয় নাগৰিকত্ব দিয়াৰ পথ মুকলি কৰিলে। এই আইন বিতৰ্কিত আৰু ইয়াৰ বিৰুদ্ধে অসম, দিল্লী আৰু ভাৰতৰ বহু ঠাইত প্ৰতিবাদ হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২৯: নাগৰিকত্বৰ ক্ষেত্ৰত মানৱ অধিকাৰৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ ১৯৪৮ চনৰ ১০ ডিচেম্বৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘে গ্ৰহণ কৰা ‘মানৱ অধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন ঘোষণাপত্ৰ’ (UDHR)-এ ৩০টা ধাৰাত মানুহৰ মৌলিক অধিকাৰ লিপিবদ্ধ কৰিছে—জীৱন, স্বাধীনতা, সমতা, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, কাম, স্বাধীন মত প্ৰকাশ আদি। এই অধিকাৰবোৰ কেৱল কোনো এক ৰাজ্যৰ নাগৰিকৰ বাবেই নহয়—সকলো মানুহৰ বাবে প্ৰযোজ্য। গতিকে নাগৰিকত্বৰ ধাৰণা মানৱ অধিকাৰৰ আদৰ্শৰ লগত সংযুক্ত আৰু শৰণাৰ্থী, ৰাজ্যহীন লোক, প্ৰান্তিকজনৰ সুৰক্ষা ইয়াৰ যোগেদিহে সম্ভৱ।
প্ৰশ্ন ৩০: T.H. Marshall-ৰ মতে নাগৰিকত্বৰ ত্ৰিপদ স্বৰূপ কি?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ সমাজবিজ্ঞানী T.H. Marshall-এ নাগৰিকত্বৰ ত্ৰিপদ (Three-fold) স্বৰূপ আগবঢ়াইছিল—
- অসামৰিক নাগৰিকত্ব (Civil Citizenship): ব্যক্তিগত স্বাধীনতা—মত প্ৰকাশ, সম্পদ, ন্যায়প্ৰাপ্তি ইত্যাদি।
- ৰাজনৈতিক নাগৰিকত্ব (Political Citizenship): ভোটদান, পদ-প্ৰাৰ্থিত্ব, ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ।
- সামাজিক নাগৰিকত্ব (Social Citizenship): ন্যূনতম জীৱন-মান, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, কল্যাণ লাভ কৰা অধিকাৰ।
মাৰ্চালৰ মতে এই তিনিটা স্বৰূপৰ সম্পূৰ্ণ সংমিশ্ৰণেহে প্ৰকৃত নাগৰিকত্বৰ অৰ্থ পূৰণ কৰে।
নাগৰিকত্ব অৰ্জনৰ পদ্ধতি — সাৰ-তালিকা
| পদ্ধতি | ভিত্তি | মুখ্য চৰ্ত | উদাহৰণ |
|---|---|---|---|
| জন্মৰ দ্বাৰা (By Birth) | জন্মস্থান (Jus Soli) | ২৬ জানুৱাৰী ১৯৫০-ৰ পিছত ভাৰতত জন্ম, পিতৃ-মাতৃৰ মৰ্যাদা পৰীক্ষা | ভাৰতত জন্ম পোৱা শিশু |
| বংশৰ দ্বাৰা (By Descent) | ৰক্তসম্পৰ্ক (Jus Sanguinis) | পিতৃ বা মাতৃ ভাৰতীয় হ’লে, এক বছৰৰ ভিতৰত পঞ্জীয়ন | বিদেশত জন্ম পোৱা ভাৰতীয় বংশজ শিশু |
| পঞ্জীয়নৰ দ্বাৰা (By Registration) | আবেদন আৰু পঞ্জীয়ন | সাত বছৰ ভাৰতত বসবাস, ভাৰতীয় বংশজ, বা ভাৰতীয় বিবাহ | ভাৰতীয়ৰ লগত বিবাহ-সংযুক্ত বিদেশী মহিলা |
| দেশীয়কৰণৰ দ্বাৰা (By Naturalization) | চৰকাৰৰ অনুমোদন | ১২ বছৰ ভাৰতত বসবাস, ভাষা-জ্ঞান, ভাল চৰিত্ৰ, পূৰ্ব নাগৰিকত্ব ত্যাগ | দীৰ্ঘদিন ভাৰতত থকা বিদেশী লোক |
| ভূখণ্ড অন্তৰ্ভুক্তৰ দ্বাৰা (By Incorporation of Territory) | নতুন ভূখণ্ডৰ যোগ | চৰকাৰে নতুন ভূখণ্ড ভাৰতত যোগ কৰিলে স্বয়ংক্ৰিয় নাগৰিকত্ব | গোৱা (১৯৬১), পণ্ডিচেৰী (১৯৬২), চিকিম (১৯৭৫) |
নাগৰিকত্ব হেৰুউৱাৰ পদ্ধতি — সাৰ-তালিকা
| পদ্ধতি | স্বৰূপ | মুখ্য কাৰণ |
|---|---|---|
| স্বেচ্ছাকৃত পৰিত্যাগ (Renunciation) | স্ব-ইচ্ছাকৃত | নিজে চৰকাৰৰ ওচৰত নাগৰিকত্ব ত্যাগ |
| স্বয়ংক্ৰিয় বাতিল (Termination) | আইনি স্বয়ংক্ৰিয় | আন এক ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিকত্ব গ্ৰহণৰ ফলত |
| চৰকাৰ-প্ৰদত্ত বঞ্চনা (Deprivation) | ৰাষ্ট্ৰীয় সিদ্ধান্ত | প্ৰতাৰণা, ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহ, শত্ৰু-ৰাষ্ট্ৰৰ লগত যোগাযোগ, ৭ বছৰ বিদেশত বসবাস |
মূখ্য শব্দ (Key Terms)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| নাগৰিকত্ব (Citizenship) | ৰাষ্ট্ৰৰ পূৰ্ণ আৰু সমান সদস্যৰ মৰ্যাদা |
| নাগৰিক (Citizen) | ৰাজ্যৰ স্থায়ী সদস্য, যিয়ে আনুগত্য আৰু অধিকাৰ-কৰ্তব্য বহন কৰে |
| বিদেশী (Alien) | অস্থায়ীভাৱে ৰাষ্ট্ৰত বসবাস কৰা ব্যক্তি, ৰাজনৈতিক অধিকাৰ নথকা |
| Jus Soli | জন্মস্থানৰ ভিত্তিত নাগৰিকত্ব |
| Jus Sanguinis | ৰক্তসম্পৰ্ক বা পিতৃ-মাতৃৰ পৰিচয়ৰ ভিত্তিত নাগৰিকত্ব |
| Naturalization | দেশীয়কৰণ—দীৰ্ঘদিন বসবাসৰ পিছত আবেদনৰ যোগেদি নাগৰিকত্ব লাভ |
| একনাগৰিকত্ব (Single Citizenship) | এক ৰাষ্ট্ৰৰ এটাই নাগৰিকত্ব—যেনে ভাৰতত প্ৰচলিত |
| দ্বৈত নাগৰিকত্ব (Dual Citizenship) | দুই ৰাষ্ট্ৰ বা স্তৰৰ সমান্তৰাল নাগৰিকত্ব—যেনে আমেৰিকা |
| Universal Citizenship | সাৰ্বজনীন/সমভিত্তিক নাগৰিকত্ব—সকলো ব্যক্তিৰ বাবে একে অধিকাৰ |
| Global Citizenship | বিশ্ব নাগৰিকত্ব—বিশ্বমানৱতাৰ এক সদস্য হিচাপে পৰিচয় |
| Marginalised | প্ৰান্তিকজন—সমাজৰ মূলস্ৰোতৰ পৰা বঞ্চিত গোষ্ঠী |
| Refugee | শৰণাৰ্থী—যুদ্ধ/উৎপীড়নৰ ফলত নিজৰ দেশ এৰি অন্য দেশলৈ আশ্ৰয় বিচৰা ব্যক্তি |
| Stateless Person | ৰাজ্যহীন লোক—যাক কোনো ৰাষ্ট্ৰই নাগৰিক বুলি স্বীকৃতি প্ৰদান নকৰে |
| NRC | National Register of Citizens—নাগৰিকৰ ৰাষ্ট্ৰীয় পঞ্জী |
| CAA | Citizenship Amendment Act, 2019—নাগৰিকত্ব সংশোধন আইন |
| OCI | Overseas Citizen of India—বিদেশস্থ ভাৰতীয় বংশজৰ এক বিশেষ মৰ্যাদা |
| UNHCR | United Nations High Commissioner for Refugees—ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ শৰণাৰ্থী আয়োগ |
| UDHR | Universal Declaration of Human Rights, 1948 |
| Renunciation | স্বেচ্ছাকৃত নাগৰিকত্ব ত্যাগ |
| Termination | আন ৰাষ্ট্ৰৰ নাগৰিকত্ব গ্ৰহণৰ ফলত স্বয়ংক্ৰিয় বাতিল |
| Deprivation | চৰকাৰৰ আদেশৰ ফলত নাগৰিকত্ব বাতিল |
উপসংহাৰ: ‘নাগৰিকত্ব’ এক স্থিতিশীল ধাৰণা নহয়—ই গতিশীল আৰু কাল-পৰিবেশ অনুসৰি সলনি হৈ থাকে। প্ৰাচীন গ্ৰীছৰ পৰা ফ্ৰান্স বিপ্লৱ, ফ্ৰান্স বিপ্লৱৰ পৰা আধুনিক ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্য, ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যৰ পৰা বিশ্ব নাগৰিকত্ব—এই দীঘল যাত্ৰাত নাগৰিকত্বই কেৱল আইনী মৰ্যাদা নহয়, এক নৈতিক, সাংস্কৃতিক আৰু মানৱতাবাদী আদৰ্শ। অসমৰ ক্ষেত্ৰত NRC, CAA, ১৯৭১ চনৰ কাট অফ ডেট আদিৰ যোগেদি নাগৰিকত্ব আজি স্থানীয় ৰাজনীতিৰ এক জ্বলন্ত বিষয়। ছাত্ৰ-ছাত্ৰীয়ে এই অধ্যায়ৰ যোগেদি অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য, পূৰ্ণ আৰু সমান সদস্যতা, সাৰ্বজনীন আৰু বিশ্ব নাগৰিকত্বৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক বুজিব পাৰে।