Class 11 Political Science Chapter 15 — অধিকাৰসমূহ (Rights)
HSLC Guruলৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ইয়াত আমি ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ পঞ্চদশ অধ্যায় “অধিকাৰসমূহ”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, সাৰাংশ আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্নসমূহ আলোচনা কৰিছোঁ। এই অধ্যায়ত অধিকাৰৰ অৰ্থ, প্ৰকাৰ, প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ তত্ত্ব, মানৱ অধিকাৰ আৰু অধিকাৰ-কৰ্তব্যৰ সম্পৰ্কৰ বিষয়ে বিশদ আলোচনা কৰা হৈছে।
সাৰাংশ
অধিকাৰৰ অৰ্থঃ অধিকাৰ হৈছে সমাজৰ পৰা স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত সেইবোৰ যুক্তিযুক্ত দাবী, যিবোৰৰ সহায়ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ ব্যক্তিত্বৰ পূৰ্ণ বিকাশ সাধন কৰিব পাৰে। হেৰল্ড লাস্কীৰ মতে, “অধিকাৰ হৈছে সামাজিক জীৱনৰ সেইবোৰ পৰিস্থিতি, যিবোৰৰ অবিহনে কোনো ব্যক্তিয়ে সাধাৰণতে নিজৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ আত্মৰ বিকাশ সাধন কৰিব নোৱাৰে।” অধিকাৰ ব্যক্তি আৰু সমাজৰ মাজৰ এক সম্পৰ্ক, যি ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা আৰু সমতা সুনিশ্চিত কৰে।
প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ তত্ত্ব (লক): ইংৰাজ দাৰ্শনিক জন লকৰ মতে, প্ৰতিটো ব্যক্তিৰ কিছুমান প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ থাকে যিবোৰ ৰাষ্ট্ৰ সৃষ্টিৰ পূৰ্বেও বিদ্যমান আছিল। এই অধিকাৰসমূহ হৈছে — জীৱনৰ অধিকাৰ, স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ। এই অধিকাৰসমূহ ৰক্ষা কৰাই ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰধান কৰ্তব্য। আজিৰ মানৱ অধিকাৰৰ ধাৰণা এই প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ তত্ত্বৰ পৰাই উদ্ভৱ হৈছে।
আইনি অধিকাৰঃ আইনি অধিকাৰ হৈছে সেইবোৰ অধিকাৰ যিবোৰ ৰাষ্ট্ৰৰ আইনৰ দ্বাৰা স্বীকৃত আৰু সুৰক্ষিত। এই অধিকাৰ ভংগ কৰিলে আদালতে শাস্তিৰ ব্যৱস্থা কৰিব পাৰে। আইনি অধিকাৰ পুনৰ দুই প্ৰকাৰৰ — নাগৰিক অধিকাৰ আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰ।
নৈতিক বনাম আইনি অধিকাৰঃ নৈতিক অধিকাৰ মানুহৰ বিবেক আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত আধাৰিত, যাৰ ভংগৰ বাবে আইনি দণ্ড নিদিয়ে; আইনি অধিকাৰ ৰাষ্ট্ৰৰ আইনৰ দ্বাৰা স্বীকৃত আৰু ভংগ কৰিলে আদালতে দণ্ড দিয়ে। নৈতিক অধিকাৰৰ পিছত সামাজিক নিন্দা থাকে, কিন্তু আইনি অধিকাৰৰ পিছত ৰাষ্ট্ৰৰ শক্তি থাকে।
অধিকাৰৰ প্ৰকাৰঃ (১) নাগৰিক অধিকাৰ — জীৱনৰ অধিকাৰ, ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা, বাক স্বাধীনতা আদি। (২) ৰাজনৈতিক অধিকাৰ — ভোটদানৰ অধিকাৰ, নিৰ্বাচিত হোৱাৰ অধিকাৰ, চৰকাৰৰ সমালোচনাৰ অধিকাৰ আদি। (৩) অৰ্থনৈতিক অধিকাৰ — কামৰ অধিকাৰ, পৰ্যাপ্ত মজুৰিৰ অধিকাৰ, বিশ্ৰামৰ অধিকাৰ আদি। (৪) সামাজিক অধিকাৰ — সমতাৰ অধিকাৰ, শিক্ষাৰ অধিকাৰ, স্বাস্থ্যৰ অধিকাৰ আদি। (৫) সাংস্কৃতিক অধিকাৰ — মাতৃভাষাত শিক্ষা, নিজৰ সংস্কৃতি ৰক্ষা আৰু বিকাশৰ অধিকাৰ।
মানৱ অধিকাৰ আৰু UDHR ১৯৪৮: মানৱ অধিকাৰ হৈছে সকলো মানৱৰ সাৰ্বজনীন, অহৰণযোগ্য আৰু জন্মগত অধিকাৰ। ১৯৪৮ চনৰ ১০ ডিচেম্বৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদে “মানৱ অধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন ঘোষণাপত্ৰ” (Universal Declaration of Human Rights — UDHR) গ্ৰহণ কৰে। ইয়াত মুঠ ৩০টা ধাৰা আছে যিয়ে পৃথিৱীৰ সকলো মানুহৰ মৌলিক অধিকাৰৰ ঘোষণা কৰে। এই দিনটো প্ৰতিবছৰে “মানৱ অধিকাৰ দিৱস” হিচাপে পালন কৰা হয়।
অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যঃ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য এটা মুদ্ৰাৰ দুটা পিঠিৰ দৰে। এজনৰ অধিকাৰ আনজনৰ কৰ্তব্য। উদাহৰণস্বৰূপে, যদি মোৰ জীৱনৰ অধিকাৰ আছে, তেন্তে আনৰ কৰ্তব্য মোৰ জীৱনক সন্মান কৰা। কৰ্তব্য পালন নকৰিলে অধিকাৰ ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰি।
Summary
This chapter on Rights explains the meaning, theories and types of rights essential for human personality development. It covers Locke’s theory of natural rights (life, liberty, property), the difference between legal and moral rights, and five categories of rights — civil, political, economic, social and cultural. It also discusses human rights and the Universal Declaration of Human Rights adopted by the United Nations on 10 December 1948, along with the inseparable relationship between rights and duties.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। অধিকাৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ অধিকাৰ হৈছে সমাজৰ পৰা স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত সেইবোৰ যুক্তিযুক্ত দাবী যিবোৰৰ সহায়ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ ব্যক্তিত্বৰ পূৰ্ণ বিকাশ সাধন কৰিব পাৰে। হেৰল্ড লাস্কীৰ মতে, “অধিকাৰ হৈছে সামাজিক জীৱনৰ সেইবোৰ পৰিস্থিতি, যিবোৰৰ অবিহনে কোনো ব্যক্তিয়ে সাধাৰণতে নিজৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ আত্মৰ বিকাশ সাধন কৰিব নোৱাৰে।”
প্ৰশ্ন ২। প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ তত্ত্বৰ মূল প্ৰৱক্তা কোন?
উত্তৰঃ ইংৰাজ দাৰ্শনিক জন লক প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ তত্ত্বৰ মূল প্ৰৱক্তা।
প্ৰশ্ন ৩। জন লকে কোনবোৰক প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ বুলি কৈছিল?
উত্তৰঃ জন লকে জীৱনৰ অধিকাৰ, স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ — এই তিনিটাক প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ বুলি কৈছিল।
প্ৰশ্ন ৪। আইনি অধিকাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰৰ আইনৰ দ্বাৰা স্বীকৃত আৰু সুৰক্ষিত অধিকাৰক আইনি অধিকাৰ বোলে। আইনি অধিকাৰ ভংগ কৰিলে আদালতে দণ্ড বিধান কৰিব পাৰে। ই দুই প্ৰকাৰৰ — নাগৰিক অধিকাৰ আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰ।
প্ৰশ্ন ৫। নৈতিক অধিকাৰ আৰু আইনি অধিকাৰৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুউৱা।
উত্তৰঃ পাৰ্থক্যসমূহ হ’ল —
- নৈতিক অধিকাৰ মানৱৰ বিবেক আৰু নৈতিকতাৰ ওপৰত আধাৰিত; আইনি অধিকাৰ ৰাষ্ট্ৰৰ আইনৰ ওপৰত আধাৰিত।
- নৈতিক অধিকাৰ ভংগ কৰিলে কোনো আইনি দণ্ড নাই; আইনি অধিকাৰ ভংগ কৰিলে আদালতে দণ্ড দিয়ে।
- নৈতিক অধিকাৰৰ ভিত্তি সামাজিক বিবেক; আইনি অধিকাৰৰ ভিত্তি ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতা।
- নৈতিক অধিকাৰ লিখিত নহয়; আইনি অধিকাৰ সচৰাচৰ লিখিত আৰু সংবিধানে স্বীকৃত।
প্ৰশ্ন ৬। নাগৰিক অধিকাৰ বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত জীৱন আৰু স্বাধীনতা ৰক্ষা কৰা অধিকাৰসমূহক নাগৰিক অধিকাৰ বোলে। উদাহৰণ — জীৱনৰ অধিকাৰ, ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা, বাক স্বাধীনতা, পৰিভ্ৰমণৰ স্বাধীনতা, সমতাৰ অধিকাৰ আদি।
প্ৰশ্ন ৭। ৰাজনৈতিক অধিকাৰ কাক বোলে?
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক অধিকাৰ হৈছে সেইবোৰ অধিকাৰ যাৰ যোগেদি নাগৰিকে ৰাষ্ট্ৰৰ শাসন প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ভিতৰত আছে — ভোটদানৰ অধিকাৰ, নিৰ্বাচিত হোৱাৰ অধিকাৰ, চৰকাৰী চাকৰি লাভৰ অধিকাৰ, চৰকাৰৰ সমালোচনাৰ অধিকাৰ আৰু আবেদন কৰাৰ অধিকাৰ।
প্ৰশ্ন ৮। অৰ্থনৈতিক অধিকাৰৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক অধিকাৰ ব্যক্তিৰ জীৱিকা আৰু আৰ্থিক সুৰক্ষাৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। কামৰ অধিকাৰ, পৰ্যাপ্ত মজুৰিৰ অধিকাৰ, বিশ্ৰামৰ অধিকাৰ, বেকাৰত্ব আৰু বাৰ্ধক্যৰ সময়ত সুৰক্ষাৰ অধিকাৰ আদিয়ে ব্যক্তিৰ মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱন নিৰ্বাহ নিশ্চিত কৰে। অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতা অবিহনে ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা অৰ্থহীন।
প্ৰশ্ন ৯। সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক অধিকাৰ কি কি?
উত্তৰঃ সামাজিক অধিকাৰৰ ভিতৰত আছে — সমতাৰ অধিকাৰ, শিক্ষাৰ অধিকাৰ, স্বাস্থ্যৰ অধিকাৰ, অস্পৃশ্যতাৰ পৰা মুক্তিৰ অধিকাৰ আদি। সাংস্কৃতিক অধিকাৰৰ ভিতৰত আছে — মাতৃভাষাত শিক্ষা লাভৰ অধিকাৰ, নিজৰ সংস্কৃতি, ভাষা আৰু লিপি সংৰক্ষণ আৰু বিকাশৰ অধিকাৰ, সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ স্বকীয় শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান গঢ়াৰ অধিকাৰ।
প্ৰশ্ন ১০। মানৱ অধিকাৰ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ মানৱ অধিকাৰ হৈছে জাতি, ধৰ্ম, লিংগ, বৰ্ণ, ভাষা নিৰ্বিশেষে সকলো মানৱে জন্মসূত্ৰে লাভ কৰা সাৰ্বজনীন আৰু অহৰণযোগ্য অধিকাৰ। জীৱন, স্বাধীনতা, সমতা, মৰ্যাদা — এইবোৰ মানৱ অধিকাৰৰ মূল উপাদান।
প্ৰশ্ন ১১। মানৱ অধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন ঘোষণাপত্ৰ (UDHR) কেতিয়া গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ১৯৪৮ চনৰ ১০ ডিচেম্বৰত ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ সাধাৰণ পৰিষদে মানৱ অধিকাৰৰ সাৰ্বজনীন ঘোষণাপত্ৰ (UDHR) গ্ৰহণ কৰে। ইয়াত মুঠ ৩০টা ধাৰা আছে। প্ৰতি বছৰে ১০ ডিচেম্বৰ তাৰিখটো “বিশ্ব মানৱ অধিকাৰ দিৱস” হিচাপে পালন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ১২। অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ মাজত সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য এটা মুদ্ৰাৰ দুটা পিঠিৰ দৰে। এই দুটা পৰস্পৰ পৰিপূৰক। মূল সম্পৰ্কসমূহ —
- এজনৰ অধিকাৰ আনজনৰ বাবে কৰ্তব্য সৃষ্টি কৰে। মোৰ জীৱনৰ অধিকাৰ মানে আনৰ কৰ্তব্য সেই জীৱনক সন্মান কৰা।
- কৰ্তব্য পালন নকৰিলে অধিকাৰ ৰক্ষা কৰিব নোৱাৰি। সকলোৱে কৰ্তব্য এৰি অধিকাৰ বিচাৰিলে সমাজত বিশৃংখলতা ঘটিব।
- ৰাষ্ট্ৰৰ প্ৰতি নাগৰিকৰ কৰ্তব্য পালনৰ ফলত নাগৰিকে অধিকাৰ ভোগ কৰাৰ পৰিৱেশ পায়।
- অধিকাৰৰ ব্যৱহাৰৰ সৈতে সামাজিক দায়িত্ব অংগাংগিভাৱে জড়িত।
প্ৰশ্ন ১৩। অধিকাৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ অধিকাৰৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল —
- অধিকাৰ সমাজত বাস কৰা মানুহৰ বাবে; ই সামাজিক ধাৰণা।
- অধিকাৰ যুক্তিযুক্ত আৰু ন্যায়সংগত দাবী।
- অধিকাৰৰ লক্ষ্য ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্বৰ পূৰ্ণ বিকাশ।
- অধিকাৰ সাৰ্বজনীন — সকলোৰে বাবে সমান।
- অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য অবিচ্ছেদ্য।
- অধিকাৰ পৰম নহয়, ই কিছুমান যুক্তিসংগত সীমাবদ্ধতাৰে নিয়ন্ত্ৰিত।
- ৰাষ্ট্ৰই অধিকাৰৰ স্বীকৃতি দিয়ে আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। “অধিকাৰ” শব্দৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ কি?
উত্তৰঃ Right.
প্ৰশ্ন ২। “Liberty” নামৰ গ্ৰন্থৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ হেৰল্ড জে. লাস্কী।
প্ৰশ্ন ৩। ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন অংশত মৌলিক অধিকাৰৰ উল্লেখ আছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ তৃতীয় অংশত (ধাৰা ১২ৰ পৰা ৩৫) মৌলিক অধিকাৰৰ উল্লেখ আছে।
প্ৰশ্ন ৪। বিশ্ব মানৱ অধিকাৰ দিৱস কেতিয়া পালন কৰা হয়?
উত্তৰঃ ১০ ডিচেম্বৰ তাৰিখটো বিশ্ব মানৱ অধিকাৰ দিৱস হিচাপে পালন কৰা হয়।
প্ৰশ্ন ৫। UDHRত মুঠ কিমান ধাৰা আছে?
উত্তৰঃ মুঠ ৩০টা ধাৰা।
প্ৰশ্ন ৬। ভাৰতীয় সংবিধানে কোন বছৰত শিক্ষাৰ অধিকাৰক মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে?
উত্তৰঃ ২০০২ চনৰ ৮৬ সংখ্যক সংবিধান সংশোধনৰ দ্বাৰা ৬-১৪ বছৰ বয়সৰ শিশুৰ বাবে শিক্ষাৰ অধিকাৰ মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে অন্তৰ্ভুক্ত হয় (ধাৰা ২১ক)।
প্ৰশ্ন ৭। অধিকাৰৰ সুৰক্ষাৰ বাবে কি কি ব্যৱস্থা প্ৰয়োজন?
উত্তৰঃ অধিকাৰৰ সুৰক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজন হৈছে — (ক) লিখিত সংবিধানত অধিকাৰৰ অন্তৰ্ভুক্তি, (খ) স্বাধীন আৰু নিৰপেক্ষ ন্যায়পালিকা, (গ) আইনৰ শাসন, (ঘ) ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ, (ঙ) সচেতন ৰায়, (চ) মুক্ত সংবাদ মাধ্যম, আৰু (ছ) মানৱ অধিকাৰ আয়োগৰ দৰে সংস্থা।
প্ৰশ্ন ৮। ভাৰতীয় সংবিধানে স্বীকৃত মৌলিক অধিকাৰসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে স্বীকৃত ছটা মৌলিক অধিকাৰ — (১) সমতাৰ অধিকাৰ, (২) স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ, (৩) শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ, (৪) ধৰ্মীয় স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ, (৫) সাংস্কৃতিক আৰু শিক্ষাগত অধিকাৰ, আৰু (৬) সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ।
অধিকাৰৰ প্ৰকাৰ
| প্ৰকাৰ | প্ৰকৃতি | উদাহৰণ |
|---|---|---|
| নাগৰিক অধিকাৰ | ব্যক্তিগত জীৱন আৰু স্বাধীনতাৰ সুৰক্ষা | জীৱন, স্বাধীনতা, সম্পত্তি, ধৰ্ম, বাক স্বাধীনতা |
| ৰাজনৈতিক অধিকাৰ | শাসনত অংশগ্ৰহণৰ সুবিধা | ভোটদান, নিৰ্বাচিত হোৱা, সমালোচনাৰ অধিকাৰ |
| অৰ্থনৈতিক অধিকাৰ | আৰ্থিক জীৱিকা আৰু সুৰক্ষা | কাম, পৰ্যাপ্ত মজুৰি, বিশ্ৰাম, সামাজিক সুৰক্ষা |
| সামাজিক অধিকাৰ | সমাজত মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱনৰ সুবিধা | সমতা, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, অস্পৃশ্যতাৰ পৰা মুক্তি |
| সাংস্কৃতিক অধিকাৰ | সংস্কৃতি আৰু ভাষাৰ সংৰক্ষণ | মাতৃভাষা, লিপি, সংস্কৃতি, সংখ্যালঘু শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান |
| মানৱ অধিকাৰ | সাৰ্বজনীন আৰু অহৰণযোগ্য | UDHR ১৯৪৮ৰ ৩০টা ধাৰাত উল্লিখিত অধিকাৰ |
| প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ | জন্মগত আৰু ৰাষ্ট্ৰ-পূৰ্ব | জীৱন, স্বাধীনতা, সম্পত্তি (লকৰ মতে) |
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়ৰ প্ৰশ্ন-উত্তৰসমূহে আপোনাক ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান পৰীক্ষাত উপকৃত কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে HSLC Guru ভ্ৰমণ কৰক।