Class 11 Political Science Chapter 14 — সামাজিক ন্যায় (Social Justice)
HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। ASSEB-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ চতুৰ্দশ অধ্যায় “সামাজিক ন্যায়” (Social Justice)-ৰ এই সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ পাঠটোত আপোনালোকে ন্যায়ৰ ধাৰণা, ৰূপ, প্ৰাচীন আৰু আধুনিক চিন্তাবিদসকলৰ মতবাদ, জন ৰলছ্ ৰ ন্যায় তত্ত্ব, অজ্ঞতাৰ আৱৰণ, বিতৰণমূলক ন্যায়, মুক্ত বজাৰ বনাম ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপৰ বিতৰ্ক, ভাৰতত সামাজিক ন্যায়, আম্বেদকাৰৰ চিন্তা আৰু সংৰক্ষণ নীতিৰ সবিশেষ বিৱৰণ পাব। প্ৰতিটো প্ৰশ্নোত্তৰ ASSEB পাঠ্যপুথিৰ আধাৰত যত্নসহকাৰে যুগুতাই দিয়া হৈছে যাতে শিক্ষাৰ্থীৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতি সহজ আৰু ফলপ্ৰসূ হয়।
সাৰাংশ
ন্যায়ৰ অৰ্থ: ‘ন্যায়’ (Justice) শব্দটো লেটিন ‘Jus’ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ ‘বন্ধন’ বা ‘বান্ধি ৰখা’। ন্যায়ৰ ধাৰণাটো প্ৰাচীন কালৰে পৰা মানৱ সমাজৰ এক মৌলিক মূল্যবোধ হিচাপে গণ্য হৈ আহিছে। প্ৰাচীন ভাৰতীয় চিন্তাত ন্যায় ‘ধৰ্ম’ৰ ৰূপত প্ৰকাশ পাইছিল — অৰ্থাৎ প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ নিজ নিজ কৰ্তব্য পালন কৰাটোৱে ন্যায়। প্লেটোৱে গ্ৰীক চিন্তাত ন্যায়ক ‘সামাজিক হাৰ্মনি’ বুলি আখ্যা দিছিল আৰু কনফিউচিয়াছে চীনত গুণৰ ভিত্তিত পুৰস্কাৰ দিয়াটোক ন্যায় বুলি গণ্য কৰিছিল। আধুনিক ন্যায়ৰ ধাৰণাটোত মানৱীয় মৰ্যাদা (human dignity) আৰু সমান সুযোগ (equal opportunity) মূল আধাৰ। প্ৰতিজন ব্যক্তিক সমান সম্মান আৰু গুৰুত্ব দিয়া, তেওঁলোকৰ প্ৰতিভা বিকাশৰ সুযোগ প্ৰদান কৰা আৰু তেওঁলোকে নিজে নিৰ্বাচন কৰা লক্ষ্যৰ পিছত যাবলৈ সুযোগ দিয়াটোৱেই ন্যায়।
ন্যায়সংগত বিতৰণৰ তিনিটা মূল নীতি: (১) সমানৰ মাজত সমান আচৰণ — অৰ্থাৎ জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ বা লিংগৰ ভিত্তিত বৈষম্য নকৰি প্ৰতিজনক সমান নাগৰিক, ৰাজনৈতিক আৰু সামাজিক অধিকাৰ প্ৰদান। (২) আনুপাতিক ন্যায় (Proportionate Justice) — অৰ্থাৎ ব্যক্তিৰ চেষ্টা, কুশলতা আৰু কষ্টৰ অনুপাতত পুৰস্কাৰ। কঠিন কাম কৰা ব্যক্তিয়ে অধিক পাৰিশ্ৰমিক পোৱাটো ন্যায়সংগত। (৩) বিশেষ প্ৰয়োজনৰ স্বীকৃতি (Recognition of Special Needs) — অৰ্থাৎ অনগ্ৰসৰ, প্ৰতিবন্ধী আৰু সামাজিকভাৱে পিছপৰা গোষ্ঠীৰ বাবে অতিৰিক্ত সাহায্য আৰু সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা।
জন ৰলছ্ ৰ ন্যায় তত্ত্ব (John Rawls’ Theory of Justice): বিশ্ববিখ্যাত আমেৰিকান ৰাজনৈতিক দাৰ্শনিক জন ৰলছে ১৯৭১ চনত ‘A Theory of Justice’ গ্ৰন্থত ন্যায়ৰ এক যুগান্তকাৰী তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল। তেওঁ ‘ন্যায় হৈছে নিৰপেক্ষতা’ (Justice as Fairness) বুলি কৈছিল। ৰলছৰ মতে, ন্যায়সংগত নিয়ম পাবলৈ হ’লে আমি এক ‘মূল অৱস্থা’ (Original Position) কল্পনা কৰিব লাগিব য’ত প্ৰতিজন ব্যক্তি ‘অজ্ঞতাৰ আৱৰণ’ (Veil of Ignorance)-ৰ আঁৰত থাকে। অৰ্থাৎ, সমাজত নিজৰ ভৱিষ্যত স্থান কি হ’ব — ধনী হ’ব নে দৰিদ্ৰ, পুৰুষ হ’ব নে নাৰী, উচ্চ জাতিৰ হ’ব নে নিম্ন জাতিৰ, সক্ষম হ’ব নে অক্ষম — সেইবোৰ একো নাজানি আমি যদি সমাজৰ নিয়ম প্ৰস্তুত কৰোঁ তেন্তে আমি অতি স্বাভাৱিকভাৱে এনেকুৱা নিয়ম প্ৰস্তুত কৰিম যিয়ে দুৰ্বল আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰো হিত সাধন কৰে। কাৰণ আমি কোনে জানে আমি নিজে নিম্ন স্থানত পৰিম। এইদৰে যুক্তিসংগত স্বাৰ্থচিন্তাইহে (rational self-interest) মানুহক ন্যায়সংগত হ’বলৈ বাধ্য কৰে — নৈতিকতাৰ পৰাহে নহয়।
ৰলছৰ দুটা মৌলিক নীতি: (১) প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ আনৰ লগত সংগতিপূৰ্ণ সবৰ্বাধিক মৌলিক স্বাধীনতাৰ সমান অধিকাৰ থাকিব লাগিব। (২) সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্যবোৰ এনেকৈ সাজোৱা হ’ব লাগে যাতে — (ক) সকলোৰে বাবে লাভজনক হয়, বিশেষকৈ সবাতোকৈ দুৰ্বল গোষ্ঠীৰ বাবে; আৰু (খ) সেই পদ আৰু সুযোগবোৰ সকলোৰে বাবে মুক্ত থাকে।
বিতৰণমূলক ন্যায় (Distributive Justice): এই ধাৰণাটোৱে সমাজত সম্পদ, সুযোগ আৰু দায়িত্ব কেনেদৰে বিতৰণ কৰা হ’ব সেই বিষয়ে আলোচনা কৰে। এৰিষ্টটলে এইদৰে ন্যায়ৰ দুটা ৰূপ চিনাক্ত কৰিছিল — সংশোধনমূলক ন্যায় (corrective) আৰু বিতৰণমূলক ন্যায় (distributive)। বিতৰণমূলক ন্যায়ত সমাজৰ মুঠ সম্পদ সদস্যসকলৰ মাজত কেনেদৰে ভাগ-বটোৱাৰা হ’ব, কোন কিমান পাব আৰু কিয় পাব — এই প্ৰশ্নবোৰে গুৰুত্ব পায়। ৰলছৰ মতে, যিকোনো বৈষম্য তেতিয়াহে গ্ৰহণযোগ্য যেতিয়া সেই বৈষম্যই সবাতোকৈ দুৰ্বল ব্যক্তিজনৰো লাভজনক ফল আনে।
মুক্ত বজাৰ বনাম ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপ: সামাজিক ন্যায় বাস্তৱায়নৰ ক্ষেত্ৰত দুটা প্ৰধান দৃষ্টিভংগী আছে। মুক্ত বজাৰ সমৰ্থকসকলে যুক্তি দিয়ে যে অনিয়ন্ত্ৰিত বজাৰে ভোক্তাক বেছি পচন্দৰ সুযোগ দিয়ে, প্ৰতিযোগিতাৰ মাধ্যমে গুণগত মান বাঢ়ায় আৰু কুশলী লোকক উপযুক্ত পুৰস্কাৰ প্ৰদান কৰে। আনহাতে, ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপৰ সমৰ্থকসকলে দাবী কৰে যে বজাৰে স্বাভাৱিকতে সুবিধাপ্ৰাপ্ত শ্ৰেণীৰ পক্ষতহে কাম কৰে; দৰিদ্ৰ আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীয়ে বজাৰৰ পৰা সমান লাভ লব নোৱাৰে। সেয়ে চৰকাৰে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, খাদ্য, বাসস্থানৰ দৰে মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা সকলোৰে বাবে নিশ্চিত কৰিবলৈ হস্তক্ষেপ কৰিব লাগে। গণতান্ত্ৰিক সমাজে এই দুই দৃষ্টিভংগীৰ মাজত আলোচনা আৰু বিতৰ্কৰ মাধ্যমে ভাৰসাম্য বিচাৰে।
ভাৰতত সামাজিক ন্যায়: ভাৰতত সামাজিক ন্যায়ৰ প্ৰশ্নটো জাতি, লিংগ আৰু শ্ৰেণীৰ বৈষম্যৰ লগত ঘনিষ্ঠভাৱে জড়িত। হিন্দু সমাজত শতাব্দী ধৰি প্ৰচলিত বৰ্ণ আৰু জাতি ব্যৱস্থাই দলিত আৰু আদিবাসীসকলক সামাজিক, শৈক্ষিক আৰু অৰ্থনৈতিক সুযোগৰ পৰা বঞ্চিত কৰি ৰাখিছিল। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৭ নং অনুচ্ছেদে অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধ কৰিছে; ১৪, ১৫ আৰু ১৬ নং অনুচ্ছেদে সমতা আৰু বৈষম্যহীনতাৰ গেৰাণ্টি দিছে; ৪৬ নং অনুচ্ছেদে অনুসূচিত জাতি, জনজাতি আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ শৈক্ষিক আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ দিশত ৰাষ্ট্ৰৰ দায়িত্ব নিৰূপণ কৰিছে।
আম্বেদকাৰৰ দৃষ্টিভংগী: ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে সামাজিক ন্যায়ক ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ আত্মা বুলি অভিহিত কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰ সামাজিক গণতন্ত্ৰৰ আধাৰৰ ওপৰত থিয় হোৱা উচিত — আৰু সামাজিক গণতন্ত্ৰৰ অৰ্থ হ’ল স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব। জাতি ব্যৱস্থা উচ্ছেদ, দলিতসকলৰ মৌলিক অধিকাৰৰ সংৰক্ষণ আৰু সামাজিক বৈষম্য দূৰীকৰণ আম্বেদকাৰৰ চিন্তাৰ মূল কথা আছিল। তেওঁৰ অনুপ্ৰেৰণাতেই ভাৰতীয় সংবিধানত অনগ্ৰসৰ শ্ৰেণীৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থাবোৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
সংৰক্ষণ নীতি (Reservation Policy): সামাজিক ন্যায় বাস্তৱায়নৰ এক প্ৰধান উপায় হৈছে সংৰক্ষণ নীতি। ভাৰতীয় সংবিধানে অনুসূচিত জাতি (SC), অনুসূচিত জনজাতি (ST), আৰু অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী (OBC)-ৰ বাবে চৰকাৰী চাকৰি আৰু শিক্ষানুষ্ঠানত আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা ৰাখিছে। এই নীতিৰ লক্ষ্য হ’ল ঐতিহাসিকভাৱে বঞ্চিত গোষ্ঠীসমূহক মূলস্ৰোতলৈ আনি সমাজৰ সকলো ক্ষেত্ৰত সমান অংশীদাৰিত্ব নিশ্চিত কৰা।
Summary
This chapter on Social Justice introduces students to the meaning, principles and practical importance of justice in society. Justice means giving every person their due with equal dignity, recognising equal rights for equals, rewarding effort proportionately, and providing special help to the disadvantaged. The chapter explains John Rawls’ celebrated theory of “Justice as Fairness”, his “original position” thought experiment and the “veil of ignorance” device — a method to design fair rules without knowing one’s own future place in society. It also discusses distributive justice, the debate between free markets and state intervention, and the special problems of social justice in India arising from caste, gender and class inequality. Dr. B. R. Ambedkar’s ideas, constitutional safeguards (Articles 14, 15, 16, 17, 46) and the reservation policy for SCs, STs and OBCs are explained as instruments through which India seeks to realise the constitutional promise of social, economic and political justice for every citizen.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ‘ন্যায়’ (Justice) শব্দটো কোন ভাষাৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে?
উত্তৰঃ ‘ন্যায়’ বা ‘Justice’ শব্দটো লেটিন ভাষাৰ ‘Jus’ শব্দৰ পৰা উদ্ভৱ হৈছে, যাৰ অৰ্থ ‘বন্ধন’ বা ‘বান্ধি ৰখা’।
প্ৰশ্ন ২: প্লেটোৱে কোনখন গ্ৰন্থত ন্যায়ৰ তত্ত্ব আলোচনা কৰিছে?
উত্তৰঃ প্লেটোৱে নিজৰ বিখ্যাত গ্ৰন্থ ‘দ্য ৰিপাব্লিক’ (The Republic)-ত ন্যায়ৰ তত্ত্ব আলোচনা কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩: ‘A Theory of Justice’ গ্ৰন্থৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ ‘A Theory of Justice’ গ্ৰন্থৰ লেখক হৈছে আমেৰিকান দাৰ্শনিক জন ৰলছ্ (John Rawls)। গ্ৰন্থখন ১৯৭১ চনত প্ৰকাশ পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৪: ‘অজ্ঞতাৰ আৱৰণ’ (Veil of Ignorance) ধাৰণাটো কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ ‘অজ্ঞতাৰ আৱৰণ’ ধাৰণাটো জন ৰলছে দিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোন অনুচ্ছেদে অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধ কৰিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৭ নং অনুচ্ছেদে অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৬: এৰিষ্টটলে কেইপ্ৰকাৰৰ ন্যায়ৰ কথা কৈছে?
উত্তৰঃ এৰিষ্টটলে দুই প্ৰকাৰৰ ন্যায়ৰ কথা কৈছে — (১) সংশোধনমূলক ন্যায় (Corrective Justice) আৰু (২) বিতৰণমূলক ন্যায় (Distributive Justice)।
প্ৰশ্ন ৭: প্লেটোৱে সমাজক কেইটা শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিছে?
উত্তৰঃ প্লেটোৱে সমাজক তিনিটা শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিছে — (১) উৎপাদক শ্ৰেণী (Producers), (২) সৈন্য শ্ৰেণী (Military/Auxiliaries), আৰু (৩) শাসক শ্ৰেণী (Rulers/Philosopher Kings)।
প্ৰশ্ন ৮: ‘মূল অৱস্থা’ (Original Position) কি?
উত্তৰঃ ‘মূল অৱস্থা’ হৈছে জন ৰলছৰ এক কাল্পনিক অৱস্থা য’ত মানুহে নিজৰ ব্যক্তিগত পৰিচয়, সামাজিক স্থান, ধন-সম্পত্তি বা প্ৰতিভা একো নাজানি সমাজৰ নিয়ম স্থিৰ কৰিবলৈ বহিছে। ই অজ্ঞতাৰ আৱৰণৰ আঁৰৰ অৱস্থা।
প্ৰশ্ন ৯: জন ৰলছৰ মতে ন্যায় কি?
উত্তৰঃ জন ৰলছৰ মতে, ন্যায় হৈছে নিৰপেক্ষতা (Justice as Fairness)।
প্ৰশ্ন ১০: ন্যায়ৰ এজন প্ৰাচীন ভাৰতীয় ধাৰণা কি?
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতীয় চিন্তাত ন্যায় ‘ধৰ্ম’ৰ ৰূপত প্ৰকাশ পাইছিল — অৰ্থাৎ প্ৰতিজনে নিজ নিজ কৰ্তব্য পালন কৰাটোৱেই ন্যায়।
প্ৰশ্ন ১১: MNREGA কি ধৰণৰ ন্যায়ৰ বাবে এক উদাহৰণ?
উত্তৰঃ MNREGA (মহাত্মা গান্ধী জাতীয় গ্ৰাম্য কৰ্মসংস্থান আঁচনি) অৰ্থনৈতিক ন্যায়ৰ এক উদাহৰণ, কাৰণ ই গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰ লোকৰ বাবে নিশ্চিত কৰ্মসংস্থানৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: ‘Justice as Fairness’ কোনে কৈছিল?
উত্তৰঃ ‘Justice as Fairness’ আমেৰিকান দাৰ্শনিক জন ৰলছে কৈছিল।
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতত সামাজিক ন্যায়ৰ মূল প্ৰৱক্তা কোন?
উত্তৰঃ ভাৰতত সামাজিক ন্যায়ৰ মূল প্ৰৱক্তা হৈছে ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ।
প্ৰশ্ন ১৪: সংৰক্ষণ নীতি কাৰ বাবে প্ৰযোজ্য?
উত্তৰঃ সংৰক্ষণ নীতি অনুসূচিত জাতি (SC), অনুসূচিত জনজাতি (ST) আৰু অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী (OBC)-ৰ বাবে প্ৰযোজ্য।
প্ৰশ্ন ১৫: ‘ন্যায়’ৰ এক চমু সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ ছেলমণ্ডৰ মতে, ‘ন্যায় হৈছে ব্যক্তিক তেওঁৰ প্ৰাপ্য অংশ প্ৰদান কৰা’। সাধাৰণভাৱে, প্ৰতিজন ব্যক্তিক সমাজত উপযুক্ত আৰু নিৰপেক্ষ ব্যৱহাৰ পোৱাৰ অধিকাৰ দিয়াকেই ন্যায় বুলি কোৱা হয়।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: সামাজিক ন্যায় বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সামাজিক ন্যায় বুলিলে এনে এক সমাজ ব্যৱস্থাক বুজোৱা হয় য’ত প্ৰতিজন নাগৰিকে জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ, লিংগ বা জন্মস্থানৰ পাৰ্থক্য নিৰ্বিশেষে সমান মৰ্যাদা, সমান সুযোগ আৰু সমান অধিকাৰ লাভ কৰে। ই সংখ্যালঘুৰ সুৰক্ষা, দাৰিদ্ৰ্য বিমোচন, নিৰক্ষৰতা দূৰীকৰণ আৰু নিবনুৱা সমস্যা সমাধানৰ জড়িয়তে প্ৰতিষ্ঠা পায়। সামাজিক ন্যায়ে দুৰ্বল আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ উন্নয়নত বিশেষ গুৰুত্ব দিয়ে।
প্ৰশ্ন ২: অৰ্থনৈতিক ন্যায় কি?
উত্তৰঃ অৰ্থনৈতিক ন্যায় সামাজিক ন্যায়ৰে এক ঘনিষ্ঠ অংগ। ই অৰ্থ উপাৰ্জন আৰু ব্যয়ৰ ক্ষেত্ৰত সমান সুযোগ, কামৰ ক্ষেত্ৰত সমান সুবিধা আৰু সমান কামৰ বাবে সমান পাৰিশ্ৰমিকৰ নিশ্চয়তা প্ৰদান কৰে। যিসকল ব্যক্তি কাম কৰিব নোৱাৰে — যেনে বৃদ্ধ, প্ৰতিবন্ধী, ৰোগী — তেওঁলোকৰ বাবে চৰকাৰে আৰ্থিক সাহায্য আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা কৰাটোও অৰ্থনৈতিক ন্যায়ৰ অংশ।
প্ৰশ্ন ৩: ৰাজনৈতিক ন্যায় কি?
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক ন্যায় হৈছে এনে এক ব্যৱস্থা যাত প্ৰতিজন প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকে শাসনত অংশগ্ৰহণৰ সমান অধিকাৰ পায়। সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ, নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতাৰ অধিকাৰ, মতপ্ৰকাশৰ স্বাধীনতা আৰু সংঘ গঠনৰ অধিকাৰ ৰাজনৈতিক ন্যায়ৰ মূল উপাদান। ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ আধাৰ এই ৰাজনৈতিক ন্যায়।
প্ৰশ্ন ৪: আইনগত ন্যায় কি?
উত্তৰঃ আইনগত ন্যায়ৰ অৰ্থ হ’ল আইনৰ দৃষ্টিত সকলো নাগৰিক সমান। কোনো ব্যক্তি জাতি, ধৰ্ম, ধন-সম্পদ বা ক্ষমতাৰ বাবে আইনৰ প্ৰয়োগৰ পৰা ৰেহাই নাপায়। সকলোৰে বাবে সমান আইন থাকিব লাগে, একে অপৰাধৰ বাবে একে শাস্তি হ’ব লাগে আৰু ন্যায়িক ব্যৱস্থাটো নিৰপেক্ষ আৰু স্বাধীন হ’ব লাগে।
প্ৰশ্ন ৫: ‘সমানৰ মাজত সমান আচৰণ’ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ‘সমানৰ মাজত সমান আচৰণ’ৰ অৰ্থ হ’ল মৌলিকভাৱে সমান বৈশিষ্ট্য থকা ব্যক্তিসকলে সমান অধিকাৰ পাব লাগে — জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ বা লিংগৰ আধাৰত বৈষম্য কৰা নাযায়। ই নাগৰিক অধিকাৰ (জীৱন, স্বাধীনতা), ৰাজনৈতিক অধিকাৰ (ভোটদান) আৰু সামাজিক অধিকাৰ (সমান সুযোগ) — তিনিওটাকে অন্তৰ্ভুক্ত কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: আনুপাতিক ন্যায় (Proportionate Justice) কি?
উত্তৰঃ আনুপাতিক ন্যায়ৰ অৰ্থ হ’ল ব্যক্তিৰ চেষ্টা, কুশলতা আৰু কষ্টৰ অনুপাতত পুৰস্কাৰ প্ৰদান কৰা। সকলোৰে বাবে একে দৰৰ পাৰিশ্ৰমিক ন্যায়সংগত নহয়; কঠিন কাম কৰা ব্যক্তিজনে বেছি পাৰিশ্ৰমিক পাব লাগে আৰু অধিক প্ৰতিভাশালী ব্যক্তিজনে নিজৰ গুণৰ অনুপাতত স্বীকৃতি পাব লাগে।
প্ৰশ্ন ৭: বিশেষ প্ৰয়োজনৰ স্বীকৃতি কি?
উত্তৰঃ বিশেষ প্ৰয়োজনৰ স্বীকৃতিৰ অৰ্থ হ’ল সমাজৰ অনগ্ৰসৰ, প্ৰতিবন্ধী আৰু ঐতিহাসিকভাৱে বঞ্চিত শ্ৰেণীৰ বাবে অতিৰিক্ত সুবিধা আৰু সাহায্য প্ৰদান কৰা। যিদৰে অনুসূচিত জাতি, জনজাতি আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বাবে চৰকাৰী চাকৰি আৰু শিক্ষানুষ্ঠানত আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা ৰখা হৈছে। ই সমান হোৱাৰ বাবে অসমান আচৰণ — অৰ্থাৎ ‘সমান হ’বলৈ অসম’।
প্ৰশ্ন ৮: প্লেটোৰ ন্যায় ধাৰণা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ প্লেটোৱে সমাজক তিনিটা শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিছে — উৎপাদক, সৈন্য আৰু শাসক। প্ৰতিটো শ্ৰেণীয়ে আত্মাৰ ভিন্ন উপাদান (যথাক্ৰমে আকাংক্ষা, সাহস আৰু বিচাৰবুদ্ধি)ৰ প্ৰতিনিধিত্ব কৰে। প্লেটোৰ মতে ন্যায় হৈছে — যেতিয়া এই তিনিও শ্ৰেণীয়ে নিজ নিজ কৰ্তব্য নিষ্ঠাৰে পালন কৰে আৰু পৰস্পৰৰ মাজত ভাৰসাম্য বজাই থাকে। সেয়ে প্লেটোৰ ন্যায় ব্যক্তিগত গুণৰ লগতে সামাজিক হাৰ্মনিৰে এক ধাৰণা।
প্ৰশ্ন ৯: জন ৰলছৰ ‘অজ্ঞতাৰ আৱৰণ’ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ‘অজ্ঞতাৰ আৱৰণ’ (Veil of Ignorance) ৰলছৰ এক কাল্পনিক ব্যৱস্থা। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল — যদি মানুহে সমাজৰ নিয়ম স্থিৰ কৰাৰ আগতে নিজৰ ভৱিষ্যত জাতি, লিংগ, শ্ৰেণী, আৰ্থিক অৱস্থা, বা প্ৰতিভা একো নাজানে, তেন্তে সি স্বাভাৱিকভাৱে এনেকুৱা নিয়ম প্ৰস্তুত কৰিব যিয়ে দুৰ্বল আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰো হিত সাধন কৰে। কাৰণ আমি কোনে জানে আমি নিজে নিম্ন স্থানত পৰিম। এই ‘অজ্ঞতা’য়েই নিৰপেক্ষতাৰ গেৰাণ্টি।
প্ৰশ্ন ১০: মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতিৰ দুটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতিৰ দুটা প্ৰধান সুবিধা হ’ল — (১) ই ভোক্তাক বহুতো বিকল্পৰ মাজৰ পৰা পচন্দ কৰাৰ স্বাধীনতা প্ৰদান কৰে, যি ব্যক্তিৰ স্বাধীনতা সমৃদ্ধ কৰে। (২) প্ৰতিযোগিতাৰ মাধ্যমে গুণগত মান বাঢ়ে আৰু কুশলী লোকে অধিকতম মুনাফা আৰু পুৰস্কাৰ পায়, যিয়ে অৰ্থনীতিত গতিশীলতা আৰু সৃজনশীলতা আনে।
প্ৰশ্ন ১১: মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতিৰ দুটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ (১) মুক্ত বজাৰে স্বাভাৱিকতে সুবিধাপ্ৰাপ্ত শ্ৰেণীৰ পক্ষতহে কাম কৰে। ধনী আৰু প্ৰভাৱশালী লোকে অধিক লাভ পায় আৰু বৈষম্য বাঢ়ে। (২) দৰিদ্ৰ আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীয়ে শিক্ষা, স্বাস্থ্য আদিৰ দৰে মৌলিক সেৱা ক্ৰয় কৰিবলৈ সক্ষম নহয়, ফলত তেওঁলোকৰ মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ নহয় আৰু সামাজিক ন্যায় বিঘ্নিত হয়।
প্ৰশ্ন ১২: ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিয়?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপ প্ৰয়োজনীয় কাৰণ — (১) মুক্ত বজাৰে দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা নকৰে। (২) শিক্ষা, স্বাস্থ্য, খাদ্য, বাসস্থান আদিৰ দৰে মৌলিক সেৱা সকলোৰে বাবে নিশ্চিত কৰিবলৈ চৰকাৰৰ ভূমিকা প্ৰয়োজনীয়। (৩) সামাজিক বৈষম্য কমাবলৈ সংৰক্ষণ, কৰ-ব্যৱস্থা, কল্যাণমূলক আঁচনি আদিৰ মাধ্যমেৰে চৰকাৰে হস্তক্ষেপ কৰাটো অপৰিহাৰ্য। (৪) বজাৰৰ ব্যৰ্থতা (market failure)ৰ ক্ষেত্ৰত ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ।
প্ৰশ্ন ১৩: বিতৰণমূলক ন্যায়ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ বিতৰণমূলক ন্যায় (Distributive Justice) সমাজৰ মুঠ সম্পদ, সুযোগ আৰু দায়িত্ব সদস্যসকলৰ মাজত কেনেদৰে ভাগ-বটোৱাৰা হ’ব সেই বিষয়ে আলোচনা কৰে। ই ফলাফলৰ ন্যায়সংগততা (justice of outcomes)ত গুৰুত্ব দিয়ে। কোন কিমান পাব, কিয় পাব, আৰু এই বিতৰণৰ মাপকাঠি কি — এই প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ বিতৰণমূলক ন্যায়ৰ মূল বিষয়।
প্ৰশ্ন ১৪: ভাৰতত সামাজিক ন্যায়ৰ প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বানসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত সামাজিক ন্যায়ৰ প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বানসমূহ হ’ল — (১) জাতি ব্যৱস্থা আৰু অস্পৃশ্যতা, (২) লিংগ-ভিত্তিক বৈষম্য, (৩) আৰ্থিক বৈষম্য আৰু দাৰিদ্ৰ্য, (৪) ধৰ্মীয় সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ, (৫) আদিবাসীসকলৰ অনুন্নয়ন, (৬) আঞ্চলিক বৈষম্য, আৰু (৭) শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু নিৰক্ষৰতা।
প্ৰশ্ন ১৫: আম্বেদকাৰৰ মতে সামাজিক গণতন্ত্ৰ কি?
উত্তৰঃ ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰৰ মতে সামাজিক গণতন্ত্ৰ হৈছে এনে এক জীৱন ৰীতি যিয়ে স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব — এই তিনিটা সিদ্ধান্তক জীৱনৰ এক জড়িত পদ্ধতি বুলি গণ্য কৰে। তেওঁৰ মতে, ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰ কেতিয়াও সামাজিক গণতন্ত্ৰৰ আধাৰ অবিহনে টিকি থাকিব নোৱাৰে।
প্ৰশ্ন ১৬: সংৰক্ষণ নীতিৰ লক্ষ্য কি?
উত্তৰঃ সংৰক্ষণ নীতিৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ঐতিহাসিকভাৱে বঞ্চিত আৰু পিছপৰা গোষ্ঠীসমূহক শিক্ষা, চাকৰি আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ সুযোগ প্ৰদান কৰি মূলস্ৰোতলৈ আনি সমাজৰ সকলো ক্ষেত্ৰত সমান অংশীদাৰিত্ব নিশ্চিত কৰা। ই সামাজিক ন্যায়ৰ এক বাস্তৱায়ন কৌশল।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ন্যায়ৰ অৰ্থ আৰু ইয়াৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ‘ন্যায়’ (Justice) শব্দটো লেটিন ‘Jus’ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ ‘বন্ধন’ বা ‘বান্ধি ৰখা’। ছেলমণ্ডৰ ভাষাত, “ন্যায় হৈছে ব্যক্তিক তেওঁৰ প্ৰাপ্য অংশ প্ৰদান কৰা।” মেৰিয়ামৰ মতে, “ন্যায় হৈছে এনে এক বুজাবুজি আৰু পদ্ধতিৰ ব্যৱস্থা যাৰ যোগেদি যি বিষয়ক ন্যায়সংগত বুলি স্বীকৃতি দিয়া হয় সেইয়া ব্যক্তিক প্ৰদান কৰা হয়।” আধুনিক চিন্তাত ন্যায় হৈছে প্ৰতিজন ব্যক্তিক সমান মৰ্যাদা, সমান সুযোগ আৰু সমান অধিকাৰ প্ৰদান কৰা।
ন্যায়ৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ হ’ল —
- সামাজিক ন্যায় (Social Justice): জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ বা লিংগৰ ভিত্তিত বৈষম্য নাইকিয়াকৈ সকলোৰে বাবে সমান সামাজিক সুযোগ নিশ্চিত কৰা।
- অৰ্থনৈতিক ন্যায় (Economic Justice): উপাৰ্জন আৰু ব্যয়ৰ ক্ষেত্ৰত সমান সুযোগ, সমান কামৰ সমান পাৰিশ্ৰমিক, আৰু কাম কৰিব নোৱাৰাসকলৰ বাবে চৰকাৰী সাহায্য।
- ৰাজনৈতিক ন্যায় (Political Justice): সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ আৰু শাসনত অংশগ্ৰহণৰ সমান অধিকাৰ।
- আইনগত ন্যায় (Legal Justice): আইনৰ দৃষ্টিত সকলো সমান, সকলোৰে বাবে একে আইন আৰু একে শাস্তি।
- নৈতিক ন্যায় (Moral Justice): অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু প্ৰাকৃতিক নীতিৰ আধাৰত — দয়া, সত্যনিষ্ঠা আৰু প্ৰতিজ্ঞা পালনৰ ভিত্তিত প্ৰতিষ্ঠিত ন্যায়।
প্ৰশ্ন ২: জন ৰলছৰ ন্যায় তত্ত্বৰ বিষয়ে সবিশেষ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জন ৰলছ্ (১৯২১-২০০২) আছিল এজন প্ৰভাৱশালী আমেৰিকান ৰাজনৈতিক দাৰ্শনিক। তেওঁৰ ১৯৭১ চনৰ গ্ৰন্থ ‘A Theory of Justice’ই বিংশ শতিকাৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাত যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তন আনিছিল। ৰলছৰ মতে, ন্যায় হৈছে নিৰপেক্ষতা (Justice as Fairness)।
মূল অৱস্থা (Original Position): ৰলছে কয় যে ন্যায়সংগত নিয়ম পাবলৈ হ’লে আমি এক কাল্পনিক ‘মূল অৱস্থা’ৰ পৰা আৰম্ভণি কৰিব লাগিব। এই অৱস্থাত মানুহ এক হাইপথেটিকেল চমজোতাত মিলিত হয় য’ত প্ৰতিজনে নিজৰ সমাজত কি স্থান অধিকাৰ কৰিব সেইটো একো নাজানে।
অজ্ঞতাৰ আৱৰণ (Veil of Ignorance): এই অৱস্থাত ব্যক্তি অজ্ঞতাৰ আৱৰণৰ আঁৰত থাকে। সি নাজানে — সি কোনটো ধৰ্মৰ লোক, কোনটো জাতিৰ, পুৰুষ নে নাৰী, ধনী নে দৰিদ্ৰ, প্ৰতিভাশালী নে অপ্ৰতিভ, সক্ষম নে অক্ষম। সি কেৱল মানৱতাৰ এজন সদস্য হিচাপেহে নিজকে চিনি পায়। এই অৱস্থাত যেতিয়া সি সমাজৰ নিয়ম প্ৰস্তুত কৰে, তেতিয়া যুক্তিসংগত স্বাৰ্থচিন্তাইহে তাক ন্যায়সংগত নিয়ম প্ৰস্তুত কৰিবলৈ বাধ্য কৰে। কাৰণ সি জানে যে আৱৰণ আঁতৰোৱাৰ পিছত সি যিকোনো অৱস্থাত পৰিব পাৰে — দৰিদ্ৰ পৰিয়ালত জন্ম হ’ব পাৰে, প্ৰতিবন্ধী হ’ব পাৰে। সেয়ে সি দুৰ্বল ব্যক্তিৰো স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰা নিয়ম প্ৰস্তুত কৰে।
ৰলছৰ দুটা মৌলিক নীতি: এই মূল অৱস্থাৰ পৰা ৰলছে দুটা মৌলিক নীতি ওলায় বুলি দাবী কৰে —
- স্বাধীনতাৰ নীতি (Principle of Liberty): প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ আনৰ লগত সংগতিপূৰ্ণ সৰ্বাধিক মৌলিক স্বাধীনতাৰ সমান অধিকাৰ থাকিব লাগিব।
- পাৰ্থক্যৰ নীতি (Difference Principle): সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্যবোৰ এনেদৰে সাজোৱা হ’ব লাগিব যাতে — (ক) সকলোৰে বাবে লাভজনক হয়, বিশেষকৈ সবাতোকৈ দুৰ্বল গোষ্ঠীৰ বাবে; আৰু (খ) সেই পদ আৰু সুযোগসমূহ সকলোৰে বাবে মুক্ত থাকে।
ৰলছৰ এই তত্ত্বই দেখুৱায় যে নৈতিকতাৰ পৰাহে নহয়, যুক্তিসংগত স্বাৰ্থচিন্তাইহে মানুহক ন্যায়সংগত হ’বলৈ বাধ্য কৰিব পাৰে। তেওঁৰ চিন্তাই ৰাষ্ট্ৰৰ পুনৰ-বিতৰণ ভিত্তিক কল্যাণ আঁচনিৰ যুক্তিসংগত আধাৰ যোগাইছে।
প্ৰশ্ন ৩: বিতৰণমূলক ন্যায় কি? ই কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ বিতৰণমূলক ন্যায় (Distributive Justice) হৈছে সমাজৰ সম্পদ, সুযোগ আৰু দায়িত্ব সদস্যসকলৰ মাজত কেনেদৰে ভাগ-বটোৱাৰা কৰা হ’ব সেই বিষয়ে চিন্তা। এই ধাৰণাটো এৰিষ্টটলৰ লগত জড়িত — তেওঁ ন্যায়ক সংশোধনমূলক আৰু বিতৰণমূলক — দুটা ভাগত ভাগ কৰিছিল। আধুনিক যুগত জন ৰলছ্, ৰবাৰ্ট নজিক, আমাৰ্ত্য সেন আদিয়ে এই ধাৰণাটোৰ ব্যাপক বিকাশ ঘটাইছে।
মূল প্ৰশ্নসমূহ: বিতৰণমূলক ন্যায়ত প্ৰধানতঃ এনে প্ৰশ্নসমূহৰ উত্তৰ বিচৰা হয় — কোন কিমান পাব? পাবৰ মাপকাঠি কি (প্ৰয়োজন, প্ৰাপ্যতা, চেষ্টা, মেধা)? বৈষম্য কেতিয়া ন্যায়সংগত? ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা কি?
গুৰুত্ব:
- ই সামাজিক বৈষম্য কমাবলৈ পথ দেখুৱায়।
- দৰিদ্ৰ আৰু পিছপৰা গোষ্ঠীৰ বাবে কল্যাণমূলক আঁচনিৰ যুক্তিসংগত আধাৰ যোগায়।
- কৰ-ব্যৱস্থা, পুনৰ-বিতৰণ আৰু সংৰক্ষণ নীতিৰ ভিত্তি স্থিৰ কৰে।
- গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ ন্যায়সংগত সংৰচনা গঢ়িবলৈ সহায় কৰে।
- মৌলিক প্ৰয়োজন (শিক্ষা, স্বাস্থ্য, খাদ্য) সকলোৰে বাবে নিশ্চিত কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰক উদ্বুদ্ধ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: মুক্ত বজাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপৰ মাজৰ বিতৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সামাজিক ন্যায় বাস্তৱায়নৰ পথ লৈ ৰাজনৈতিক চিন্তাত দুটা প্ৰধান দৃষ্টিভংগী আছে — মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতি আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপ। এডাম স্মিথ, মিল্টন ফ্ৰিডমেন আৰু ৰবাৰ্ট নজিক মুক্ত বজাৰৰ সমৰ্থক, আনহাতে কাৰ্ল মাৰ্ক্স, জন ৰলছ্ আৰু আমাৰ্ত্য সেন ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপৰ সমৰ্থক।
মুক্ত বজাৰৰ যুক্তি:
- বজাৰে ভোক্তাক বহুতো বিকল্পৰ পচন্দৰ স্বাধীনতা দিয়ে।
- প্ৰতিযোগিতাই গুণগত মান বাঢ়ায় আৰু খৰচ কমায়।
- কুশলী আৰু পৰিশ্ৰমী লোকে নিজৰ চেষ্টাৰ অনুপাতত পুৰস্কাৰ পায়।
- ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপে ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু উদ্যোগৰ চেতনা ক্ষুণ্ণ কৰে।
- বজাৰ অৰ্থনীতিয়ে সম্পদ সৃষ্টিত অধিক সক্ষম।
ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপৰ যুক্তি:
- মুক্ত বজাৰে সুবিধাপ্ৰাপ্ত শ্ৰেণীৰ পক্ষতহে কাম কৰে; দৰিদ্ৰ লোকে লাভ নাপায়।
- মৌলিক সেৱা — শিক্ষা, স্বাস্থ্য, খাদ্য, বাসস্থান — সকলোৰে বাবে নিশ্চিত কৰিবলৈ ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা প্ৰয়োজনীয়।
- বজাৰ ব্যৰ্থতাৰ (market failure) সময়ত ৰাষ্ট্ৰে হস্তক্ষেপ কৰিব লাগে।
- সামাজিক বৈষম্য কমাবলৈ কৰ-ব্যৱস্থা, পুনৰ-বিতৰণ, সংৰক্ষণ নীতি প্ৰয়োজনীয়।
- পৰিবেশ সুৰক্ষা, ভোক্তাৰ অধিকাৰ আদিৰ বাবে নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰয়োজনীয়।
সিদ্ধান্ত: বাস্তৱত আধুনিক গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰসমূহে ‘মিশ্ৰিত অৰ্থনীতি’ (mixed economy)ৰ পথ অনুসৰণ কৰে — বজাৰৰ গতিশীলতাৰ লগতে দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ কল্যাণৰ বাবে ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা থাকে। এই সমন্বয়েই সামাজিক ন্যায় বাস্তৱায়নৰ বাস্তৱিক পথ।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতত সামাজিক ন্যায় বাস্তৱায়নৰ বাবে গৃহীত সাংবিধানিক ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে সামাজিক ন্যায় বাস্তৱায়নৰ বাবে বিভিন্ন ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে। সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাতে ‘ন্যায় — সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক’ — এই তিনিও দিশৰ ন্যায়ৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হৈছে।
মৌলিক অধিকাৰৰ যোগেদি:
- অনুচ্ছেদ ১৪: আইনৰ দৃষ্টিত সকলো নাগৰিক সমান।
- অনুচ্ছেদ ১৫: ধৰ্ম, জাতি, বৰ্ণ, লিংগ বা জন্মস্থানৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ।
- অনুচ্ছেদ ১৬: চৰকাৰী চাকৰিৰ ক্ষেত্ৰত সমান সুযোগ। অনগ্ৰসৰ শ্ৰেণীৰ বাবে সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা।
- অনুচ্ছেদ ১৭: অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধ আৰু ই দণ্ডনীয় অপৰাধ।
ৰাষ্ট্ৰীয় নীতিৰ নিৰ্দেশাত্মক তত্ত্বৰ যোগেদি:
- অনুচ্ছেদ ৩৮: সামাজিক ন্যায়ৰ আধাৰত ৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা গঢ় দিয়া।
- অনুচ্ছেদ ৩৯: পুৰুষ-নাৰী উভয়ৰ বাবে জীৱিকাৰ সমান সুযোগ আৰু সমান কামৰ সমান পাৰিশ্ৰমিক।
- অনুচ্ছেদ ৪১: কামৰ অধিকাৰ আৰু সামাজিক সুৰক্ষা।
- অনুচ্ছেদ ৪৬: অনুসূচিত জাতি, জনজাতি আৰু দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ শৈক্ষিক আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন।
সংৰক্ষণ নীতি: অনুচ্ছেদ ৩৩০ আৰু ৩৩২-এ লোকসভা আৰু বিধান সভাত SC/ST-ৰ বাবে আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা ৰাখিছে। চৰকাৰী চাকৰি আৰু শিক্ষানুষ্ঠানত SC, ST আৰু OBC-ৰ বাবে নিৰ্ধাৰিত শতাংশ আসন সংৰক্ষিত। ৭৩ আৰু ৭৪ সংশোধনীয়ে স্থানীয় শাসনতো এই সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে।
বিশেষ আইন: অস্পৃশ্যতা (অপৰাধ) আইন ১৯৫৫, SC/ST (অত্যাচাৰ নিৰোধ) আইন ১৯৮৯, MNREGA ২০০৫, খাদ্য সুৰক্ষা আইন ২০১৩ আদিও সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক ন্যায় বাস্তৱায়নৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ।
প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতত সামাজিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠাত আম্বেদকাৰৰ অৱদানৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ড° ভীমৰাও ৰামজি আম্বেদকাৰ (১৮৯১-১৯৫৬) আছিল ভাৰতীয় সংবিধানৰ মূল ৰচয়িতা আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ এজন আজীৱন সংগ্ৰামী। দলিত পৰিয়ালত জন্ম লোৱা আম্বেদকাৰে নিজে জাতিগত বৈষম্যৰ তিক্ত অভিজ্ঞতা লাভ কৰিছিল আৰু সেইবাবেই তেওঁ ভাৰতীয় সমাজৰ জাতি ব্যৱস্থা আৰু অস্পৃশ্যতাৰ বিৰুদ্ধে বিদ্ৰোহী হৈছিল।
প্ৰধান অৱদান:
- সাংবিধানিক ক্ষেত্ৰ: সংবিধান প্ৰণয়ন সমিতিৰ অধ্যক্ষ হিচাপে তেওঁ মৌলিক অধিকাৰ, সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা, অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধকৰণ আদি বিধান অন্তৰ্ভুক্ত কৰিছিল।
- সামাজিক গণতন্ত্ৰৰ ধাৰণা: তেওঁৰ মতে ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰ সামাজিক গণতন্ত্ৰ অবিহনে টিকি থাকিব নোৱাৰে। স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব — এই তিনিটাকে এক জড়িত পদ্ধতিৰ ৰূপত গ্ৰহণ কৰিব লাগে।
- জাতি-বিৰোধী আন্দোলন: তেওঁ ‘Annihilation of Caste’ গ্ৰন্থত জাতি ব্যৱস্থাক ভাৰতীয় সমাজৰ এক ক্যান্সাৰ বুলি অভিহিত কৰিছিল। তেওঁৰ মতে, প্ৰকৃত গণতন্ত্ৰৰ বাবে জাতি ব্যৱস্থা উচ্ছেদ অপৰিহাৰ্য।
- মহিলাৰ অধিকাৰ: তেওঁ ‘হিন্দু কোড বিল’-ৰ মাধ্যমেৰে মহিলাৰ অধিকাৰ ৰক্ষাৰ চেষ্টা কৰিছিল।
- শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ: শ্ৰমমন্ত্ৰী হিচাপে কাৰ্যকালত তেওঁ আঠ-ঘণ্টীয়া কামৰ সময়, ন্যূনতম মজুৰি, মাতৃত্ব সহায় আদি ব্যৱস্থা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
- বৌদ্ধ ধৰ্মৰ গ্ৰহণ: জাতি ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ জনাই তেওঁ অগণন দলিতসৈতে বৌদ্ধ ধৰ্ম গ্ৰহণ কৰিছিল।
আম্বেদকাৰৰ এই দৃষ্টিভংগী আজিও ভাৰতত সামাজিক ন্যায়ৰ মূল আদৰ্শ হৈ আছে।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতত সংৰক্ষণ নীতিৰ পক্ষে আৰু বিপক্ষে যুক্তিসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংৰক্ষণ নীতি ভাৰতত সামাজিক ন্যায় বাস্তৱায়নৰ এক প্ৰধান উপায়। ১৯৫০ চনৰ পৰাই ভাৰতত SC/ST-ৰ বাবে সংৰক্ষণ আছে; ১৯৯০ চনৰ পৰা মণ্ডল কমিচনৰ পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত OBC-ৰ বাবেও সংৰক্ষণ চালু হৈছে; ২০১৯ চনত আৰ্থিকভাৱে দুৰ্বল উচ্চ জাতিৰ বাবে ১০ শতাংশ EWS সংৰক্ষণ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছে।
পক্ষৰ যুক্তি:
- ঐতিহাসিকভাৱে বঞ্চিত গোষ্ঠীক মূলস্ৰোতলৈ আনিবলৈ ই অপৰিহাৰ্য।
- সমান সুযোগ পাবলৈ পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বাবে অতিৰিক্ত সমৰ্থনৰ প্ৰয়োজন।
- সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ অংশগ্ৰহণে গণতন্ত্ৰ সুদৃঢ় কৰে।
- সংৰক্ষণে সামাজিক বৈষম্য কমাবলৈ সহায় কৰে।
- সাংবিধানিক ব্যৱস্থা হিচাপে ই বৈধ আৰু ন্যায়সংগত।
বিপক্ষৰ যুক্তি:
- ই যোগ্যতা (merit)ৰ লগত আপোচ কৰে।
- পিছপৰা শ্ৰেণীৰ মাজৰ ‘ক্ৰিমি লেয়াৰ’-এ সকলো লাভ লয়, প্ৰকৃত দৰিদ্ৰে ৰৈ যায়।
- ই জাতি-চেতনা বৃদ্ধি কৰি সামাজিক বিভাজন গভীৰ কৰে।
- আজীৱন চলি থকা সংৰক্ষণে সামাজিক ন্যায়ৰ পৰিৱৰ্তে নিৰ্ভৰশীলতা সৃষ্টি কৰে।
- উচ্চ জাতিৰ গৰীব লোকে এতিয়াও বঞ্চিত হয়।
সিদ্ধান্ত: সংৰক্ষণ নীতি সামাজিক ন্যায় বাস্তৱায়নৰ এক প্ৰয়োজনীয় কিন্তু একমাত্ৰ উপায় নহয়। ইয়াৰ লগতে শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু আৰ্থিক উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত ব্যাপক ব্যৱস্থা লোৱাটো প্ৰয়োজন। সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীক অন্তৰ্ভুক্ত কৰি প্ৰকৃত সমতা প্ৰতিষ্ঠাহে সামাজিক ন্যায়ৰ চূড়ান্ত লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন ৮: ‘অজ্ঞতাৰ আৱৰণ’ ধাৰণাটোৰ এটা উদাহৰণসহকাৰে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জন ৰলছে দিয়া ‘অজ্ঞতাৰ আৱৰণ’ এক চিন্তা-পৰীক্ষা (thought experiment) যাৰ যোগেদি ন্যায়সংগত নিয়ম পোৱা যায়। ইয়াৰ মূল কথা — যদি আমি আমাৰ ভৱিষ্যত স্থান একো নাজানি সমাজৰ নিয়ম স্থিৰ কৰিব লাগে, তেন্তে আমি সকলো ব্যক্তিৰ পক্ষে নিৰপেক্ষ নিয়ম প্ৰস্তুত কৰিম।
উদাহৰণ: ধৰক, এদল ছাত্ৰই দিনৰ আহাৰ ভাগ কৰাৰ নিয়ম স্থিৰ কৰিব লাগে। যদি প্ৰতিজনে জানে কোনে কিমান পাব, তেন্তে শক্তিশালী আৰু প্ৰভাৱশালী ছাত্ৰই অধিক ভাগ পোৱাৰ চেষ্টা কৰিব। কিন্তু যদি ‘অজ্ঞতাৰ আৱৰণ’ ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰতিজনে নাজানে আহাৰ ভাগ কৰাৰ পিছত তেওঁৰ ভাগ কোনটো হ’ব — তেন্তে প্ৰতিজনে স্বাভাৱিকভাৱে সমান ভাগ কৰাৰ নিয়ম গ্ৰহণ কৰিব। কাৰণ সি জানে — যদি অসমান ভাগ কৰে আৰু সি সবাতোকৈ সৰু ভাগ পায়, তেন্তে ক্ষতি হ’ব।
একেদৰে, যদি সমাজৰ নিয়ম স্থিৰ কৰাৰ আগতে কোনো ব্যক্তিয়ে নাজানে সি ধনী হ’ব নে দৰিদ্ৰ, পুৰুষ হ’ব নে নাৰী, উচ্চ জাতিৰ হ’ব নে নিম্ন জাতিৰ — তেন্তে সি স্বাভাৱিকভাৱে দুৰ্বল আৰু পিছপৰা শ্ৰেণীৰো হিত সাধন কৰা নিয়ম প্ৰস্তুত কৰিব। কাৰণ আৱৰণ আঁতৰোৱাৰ পিছত সি নিজে নিম্ন স্থানতো পৰিব পাৰে।
এই দৃষ্টান্তই দেখুৱায় যে স্বাৰ্থচিন্তাইহে — নৈতিকতাৰ পৰাহে নহয় — মানুহক ন্যায়সংগত হ’বলৈ বাধ্য কৰিব পাৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: সামাজিক ন্যায় আৰু সমতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ সামাজিক ন্যায় আৰু সমতা ঘনিষ্ঠ কিন্তু এক নহয়। সমতাৰ অৰ্থ হ’ল সকলোৱে একে আচৰণ পোৱা; সামাজিক ন্যায়ৰ অৰ্থ হ’ল প্ৰতিজনে নিজৰ প্ৰয়োজন আৰু পৰিস্থিতিৰ অনুপাতে উপযুক্ত আচৰণ পোৱা। কেতিয়াবা সামাজিক ন্যায়ৰ বাবে অসমান আচৰণো জৰুৰী হয় — যেনে অনগ্ৰসৰ শ্ৰেণীৰ বাবে সংৰক্ষণ। সমতা হৈছে আনুষ্ঠানিক, ন্যায় হৈছে বাস্তৱিক।
প্ৰশ্ন ২: এৰিষ্টটলৰ ন্যায় ধাৰণা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ এৰিষ্টটলে ন্যায়ক দুটা ভাগত ভাগ কৰিছিল — (১) সংশোধনমূলক ন্যায় (Corrective Justice), যিয়ে অপৰাধৰ বাবে শাস্তি আৰু ক্ষতিৰ বাবে ক্ষতিপূৰণৰ জড়িয়তে ভাৰসাম্য পুনৰুদ্ধাৰ কৰে; আৰু (২) বিতৰণমূলক ন্যায় (Distributive Justice), যিয়ে সমাজৰ সম্পদ আৰু সুযোগ ব্যক্তিৰ গুণৰ অনুপাতত বিতৰণ কৰে। তেওঁৰ মতে, সমানৰ লগত সমান আচৰণ আৰু অসমানৰ লগত অসম আচৰণহে ন্যায়।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰাচীন ভাৰতত ন্যায়ৰ ধাৰণা চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰাচীন ভাৰতত ন্যায়ৰ ধাৰণা ‘ধৰ্ম’ৰ ৰূপত প্ৰকাশ পাইছিল। মনুস্মৃতি, মহাভাৰত, কৌটিল্যৰ অৰ্থশাস্ত্ৰ আদিত ৰাজা আৰু প্ৰজা উভয়ৰ কৰ্তব্যৰ আলোচনা আছে। ধৰ্মৰ আধাৰত প্ৰতিজনৰ নিজ নিজ স্থান আৰু কৰ্তব্য নিৰ্ধাৰিত হৈছিল। ৰাজাৰ মূল কৰ্তব্য আছিল ‘দণ্ড’ৰ যোগেদি ন্যায় বজাই ৰখা। কৌটিল্যৰ মতে, ৰাজাৰ সুখত প্ৰজাৰ সুখ নিহিত থাকে আৰু প্ৰজাৰ হিতৰ যত্ন লোৱাটোৱেই ৰাজধৰ্ম।
প্ৰশ্ন ৪: কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ মতে ন্যায়সংগত সমাজ কেনেকুৱা?
উত্তৰঃ কাৰ্ল মাৰ্ক্সে যুক্তি দিছিল যে পুঁজিবাদী সমাজ স্বাভাৱিকতে অন্যায়পূৰ্ণ কাৰণ ই শ্ৰমিকৰ শ্ৰমৰ পৰা সৃষ্টি হোৱা মূল্যৰ অধিকাংশ মালিকে অপহৰণ কৰে। তেওঁৰ মতে ন্যায়সংগত সমাজ হৈছে শ্ৰেণীহীন সমাজ — য’ত উৎপাদনৰ উপাদান সকলোৰে যৌথ মালিকানাত থাকে। তেওঁৰ বিখ্যাত নীতি হ’ল — “প্ৰতিজনৰ পৰা তেওঁৰ ক্ষমতাৰ অনুপাতত, প্ৰতিজনলৈ তেওঁৰ প্ৰয়োজনৰ অনুপাতত।”
প্ৰশ্ন ৫: আমাৰ্ত্য সেনৰ ‘সক্ষমতা পদ্ধতি’ (Capability Approach) কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় নোবেল বিজয়ী অৰ্থনীতিবিদ অমাৰ্ত্য সেনৰ মতে, ন্যায়ৰ মাপকাঠি কেৱল আয় বা সম্পদ নহয়, বৰঞ্চ ব্যক্তিয়ে কি কি কৰিব পাৰে আৰু কেনে জীৱন কাটিব পাৰে — সেইটো। এই ‘সক্ষমতা’ই (capability) প্ৰকৃত স্বাধীনতা নিৰ্ণয় কৰে। শিক্ষা, স্বাস্থ্য, পুষ্টি, ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা — এই সকলোবোৰ মিলি ব্যক্তিৰ সক্ষমতা গঢ় দিয়ে। সামাজিক ন্যায়ে এই সক্ষমতা সকলোৰে বাবে নিশ্চিত কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ৬: ভাৰতত মহিলাৰ বাবে সামাজিক ন্যায়ৰ ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত মহিলাৰ বাবে সামাজিক ন্যায়ৰ বিভিন্ন ব্যৱস্থা গৃহীত হৈছে — (১) সংবিধানৰ ১৫(৩) অনুচ্ছেদে মহিলাৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ অধিকাৰ ৰাষ্ট্ৰক দিছে। (২) ৭৩ আৰু ৭৪ সংশোধনীয়ে স্থানীয় শাসনত মহিলাৰ বাবে এক-তৃতীয়াংশ আসন সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা ৰাখিছে। (৩) মহিলা সংৰক্ষণ আইন (২০২৩)-এ লোকসভা আৰু বিধান সভাত মহিলাৰ বাবে এক-তৃতীয়াংশ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে। (৪) পিতৃ-মাতৃৰ সম্পত্তিত সমান উত্তৰাধিকাৰ আইন। (৫) যৌতুক প্ৰথা নিৰোধ আইন, কৰ্মস্থলত হাৰাশানি প্ৰতিৰোধ আইন আদি।
প্ৰশ্ন ৭: সামাজিক ন্যায় বাস্তৱায়নত মুক্ত বজাৰ ব্যৱস্থাৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ মুক্ত বজাৰৰ সমৰ্থকসকলৰ মতে, বজাৰে নিজে নিজে সামাজিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠাত সহায় কৰে। প্ৰতিযোগিতাৰ মাধ্যমে সকলোৰে বাবে গুণগত সামগ্ৰী সুলভত উপলব্ধ হয়; কুশলী আৰু পৰিশ্ৰমী লোকে নিজৰ চেষ্টাৰ অনুপাতত পুৰস্কাৰ পায়। তেওঁলোকৰ মতে, ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপে বজাৰৰ স্বাভাৱিক ক্ৰিয়াকলাপ ব্যাহত কৰি অদক্ষতা সৃষ্টি কৰে। কিন্তু সমালোচকসকলে যুক্তি দিয়ে যে বজাৰ অকল ক্ৰয়-ক্ষমতা থকা লোকৰ কথাহে চিন্তা কৰে, দৰিদ্ৰৰ মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ নকৰে।
প্ৰশ্ন ৮: ‘মুক্ত বজাৰ’ আৰু ‘ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপ’-ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য তালিকাৰূপে দেখুৱা।
| বিষয় | মুক্ত বজাৰ | ৰাষ্ট্ৰীয় হস্তক্ষেপ |
|---|---|---|
| প্ৰধান চিন্তাবিদ | এডাম স্মিথ, নজিক, ফ্ৰিডমেন | মাৰ্ক্স, ৰলছ্, সেন |
| মূল প্ৰক্ৰিয়া | প্ৰতিযোগিতা আৰু পচন্দ | ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পুনৰ-বিতৰণ |
| সম্পদ বিতৰণ | বজাৰৰ চাহিদা-যোগানৰ ভিত্তিত | প্ৰয়োজন আৰু কল্যাণৰ ভিত্তিত |
| স্বাধীনতা | ব্যক্তিগত স্বাধীনতাত গুৰুত্ব | সামাজিক সমতা আৰু সুৰক্ষাত গুৰুত্ব |
| বৈষম্য | স্বাভাৱিক বুলি গণ্য | হ্ৰাস কৰিব লাগে বুলি গণ্য |
| মৌলিক সেৱা | বজাৰৰ যোগেদি | ৰাষ্ট্ৰৰ যোগেদি নিশ্চিত |
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতত সামাজিক ন্যায় সম্পৰ্কে গান্ধীজীৰ চিন্তাধাৰা কেনে আছিল?
উত্তৰঃ মহাত্মা গান্ধীয়ে সামাজিক ন্যায়ক ‘সৰ্বোদয়’ অৰ্থাৎ ‘সকলোৰে কল্যাণ’-ৰ ৰূপত প্ৰকাশ কৰিছিল। তেওঁৰ মতে — (১) প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ সমান মৰ্যাদা থাকিব লাগে। (২) দৰিদ্ৰতম ব্যক্তিৰ অৱস্থাত উন্নতি অহাটোৱেই সমাজৰ অগ্ৰগতিৰ মাপকাঠি। (৩) তেওঁ অস্পৃশ্যতাৰ বিৰোধী আছিল আৰু দলিতসকলক ‘হৰিজন’ (ঈশ্বৰৰ সন্তান) বুলি অভিহিত কৰিছিল। (৪) তেওঁৰ ‘ট্ৰাষ্টিচিপ’ ধাৰণাৰ মতে, ধনী লোকে নিজৰ সম্পত্তিৰ ট্ৰাষ্টি বা অভিভাৱক — সমাজৰ মঙ্গলৰ বাবে ই ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
প্ৰশ্ন ১০: ‘সামাজিক ন্যায়’ ধাৰণাটোৰ আধুনিক প্ৰয়োগ কি?
উত্তৰঃ আধুনিক যুগত সামাজিক ন্যায় বহু ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ হয় — (১) সংৰক্ষণ নীতি, (২) MNREGA-ৰ দৰে কৰ্মসংস্থান গেৰাণ্টি, (৩) PDS-ৰ যোগেদি খাদ্য বিতৰণ, (৪) আয়ুষ্মান ভাৰত-ৰ দৰে স্বাস্থ্যবীমা, (৫) সৰ্ব শিক্ষা অভিযান, (৬) মহিলাৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা, (৭) প্ৰতিবন্ধীৰ অধিকাৰ আইন (RPwD ২০১৬), (৮) তথ্যৰ অধিকাৰ আইন (RTI), (৯) শিক্ষাৰ অধিকাৰ (RTE)। এই সকলোৱে সামাজিক ন্যায়ৰ আধুনিক প্ৰকাশ।
মূখ্য চিন্তাবিদ আৰু তেওঁলোকৰ অৱদান
| চিন্তাবিদ | সময়কাল | মূল গ্ৰন্থ / ধাৰণা | ন্যায় বিষয়ক অৱদান |
|---|---|---|---|
| প্লেটো | ৪২৭-৩৪৭ খ্ৰি.পূ. | The Republic | ন্যায় হৈছে সমাজৰ তিনিও শ্ৰেণীৰ মাজৰ হাৰ্মনি; প্ৰতিজনে নিজ নিজ কৰ্তব্য পালন কৰা। |
| এৰিষ্টটল | ৩৮৪-৩২২ খ্ৰি.পূ. | Nicomachean Ethics | সংশোধনমূলক আৰু বিতৰণমূলক ন্যায়; সমানৰ লগত সমান, অসমানৰ লগত অসম আচৰণ। |
| কনফিউচিয়াছ | ৫৫১-৪৭৯ খ্ৰি.পূ. | Analects | গুণৰ ভিত্তিত পুৰস্কাৰ আৰু সামাজিক হাৰ্মনি। |
| কৌটিল্য | ৪র্থ খ্ৰি.পূ. শতিকা | অৰ্থশাস্ত্ৰ | ৰাজধৰ্ম, প্ৰজাৰ কল্যাণ আৰু দণ্ডৰ যোগেদি ন্যায়। |
| জন স্টুৱাৰ্ট মিল | ১৮০৬-১৮৭৩ | Utilitarianism | ন্যায় হৈছে নৈতিক অধিকাৰ; সৰ্বোচ্চ সংখ্যকৰ সৰ্বোচ্চ সুখ। |
| কাৰ্ল মাৰ্ক্স | ১৮১৮-১৮৮৩ | Das Kapital | শ্ৰেণীহীন সমাজ; “প্ৰতিজনৰ পৰা ক্ষমতাৰ অনুপাতত, প্ৰতিজনলৈ প্ৰয়োজনৰ অনুপাতত”। |
| মহাত্মা গান্ধী | ১৮৬৯-১৯৪৮ | Hind Swaraj, ট্ৰাষ্টিচিপ | সৰ্বোদয়, অস্পৃশ্যতা উচ্ছেদ, দৰিদ্ৰৰ কল্যাণ। |
| ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ | ১৮৯১-১৯৫৬ | Annihilation of Caste | সামাজিক গণতন্ত্ৰ; জাতি-বিৰোধী আন্দোলন; সংৰক্ষণৰ সাংবিধানিক ব্যৱস্থা। |
| জন ৰলছ্ | ১৯২১-২০০২ | A Theory of Justice | ‘ন্যায় হৈছে নিৰপেক্ষতা’; অজ্ঞতাৰ আৱৰণ; দুটা মৌলিক নীতি। |
| ৰবাৰ্ট নজিক | ১৯৩৮-২০০২ | Anarchy, State and Utopia | স্বাধীনতাবাদী ন্যায়; ন্যূনতম ৰাষ্ট্ৰ; সম্পত্তিৰ অধিকাৰ। |
| অমাৰ্ত্য সেন | ১৯৩৩- | The Idea of Justice | সক্ষমতা পদ্ধতি; স্বাধীনতা হিচাপে উন্নয়ন। |
আশাকৰোঁ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ চতুৰ্দশ অধ্যায় ‘সামাজিক ন্যায়’-ৰ এই সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰে আপোনাৰ পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতিত সহায় কৰিব। আৰু অধিক ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ অধ্যয়ন সামগ্ৰীৰ বাবে HSLC Guru ভিজিট কৰি থাকক।