Class 11 Political Science Chapter 13 — সমতা (Equality)
HSLC Guruলৈ আদৰণি জনালোঁ। ইয়াত ASSEB-ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ ত্ৰয়োদশ অধ্যায় “সমতা”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, সাৰাংশ আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ পৰিবেশন কৰা হৈছে। এই অধ্যায়টোৱে সমতাৰ ধাৰণা, ইয়াৰ বিভিন্ন মাত্ৰা, ইয়াক প্ৰচাৰ কৰাৰ উপায় আৰু সমতা সম্পৰ্কে বিভিন্ন তত্ত্বৰ আলোচনা কৰে।
সাৰাংশ
সমতাৰ গুৰুত্ব: সমতা হৈছে এনে এক আদৰ্শ যি সকলো মানুহকে সমান গৌৰৱ আৰু মৰ্যাদাৰে জীয়াই থকাৰ অধিকাৰ প্ৰদান কৰে। ই গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ এক মূল ভিত্তি। সমতাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে সকলো মানুহ একে, বৰং প্ৰতিজন মানুহ মানৱ ৰূপত সমান মূল্যৰ অধিকাৰী আৰু সকলোৱে সমান সুযোগ লাভ কৰিব লাগে।
প্ৰাকৃতিক বনাম সামাজিক অসমতা: প্ৰাকৃতিক অসমতা হৈছে মানুহৰ মাজত থকা স্বাভাৱিক পাৰ্থক্য — যেনে উচ্চতা, ৰঙ, শাৰীৰিক ক্ষমতা ইত্যাদি। এই অসমতা প্ৰকৃতি প্ৰদত্ত আৰু সাধাৰণতে ইয়াক পৰিবৰ্তন কৰা টান। সামাজিক অসমতা হ’ল সমাজে সৃষ্টি কৰা অসমতা — যেনে জাতি, বৰ্ণ, লিংগ, ধৰ্ম, সম্পত্তি, শিক্ষাৰ ভিত্তিত হোৱা ভেদাভেদ। সামাজিক অসমতা মানৱ সৃষ্ট আৰু ইয়াক দূৰ কৰিব পাৰি।
সমতাৰ তিনিটা মাত্ৰা:
- ৰাজনৈতিক সমতা: সকলো নাগৰিকে সমান ৰাজনৈতিক অধিকাৰ লাভ কৰিব — ভোটাধিকাৰ, নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা কৰাৰ অধিকাৰ, মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা, আইনৰ দৃষ্টিত সমতা।
- সামাজিক সমতা: জাতি, বৰ্ণ, ধৰ্ম, লিংগ, জন্মৰ ভিত্তিত কোনো ভেদাভেদ নাথাকিব। সকলোৱে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, কৰ্মসংস্থানৰ সমান সুযোগ লাভ কৰিব।
- অৰ্থনৈতিক সমতা: আয়, সম্পদ আৰু সম্পত্তিৰ ক্ষেত্ৰত যাতে অতিৰিক্ত পাৰ্থক্য নাথাকে। ই সকলোকে এক সন্মানজনক জীৱনৰ ন্যূনতম প্ৰয়োজনীয়তা প্ৰদান কৰে।
সমতা বনাম একৰূপতা: সমতা মানে একৰূপতা নহয়। সমতাই মানুহৰ মাজত থকা প্ৰাকৃতিক পাৰ্থক্যক স্বীকাৰ কৰে কিন্তু সকলো মানুহক সমান মৰ্যাদা আৰু সমান সুযোগ প্ৰদান কৰে। একৰূপতাই সকলোকে এক সাঁচত গঢ়িব বিচাৰে যিটো অসম্ভৱ আৰু অবাঞ্ছিত।
সমতাৰ বিভিন্ন তত্ত্ব:
- নাৰীবাদ (Feminism): পিতৃতান্ত্ৰিক সমাজত নাৰীৰ ওপৰত হোৱা শোষণ আৰু বৈষম্যৰ বিৰোধিতা কৰি লিংগ সমতাৰ পক্ষে যুক্তি দিয়া তত্ত্ব। ইয়াত পুৰুষ আৰু নাৰীৰ সমান অধিকাৰৰ দাবী কৰা হয়।
- মাৰ্ক্সবাদ (Marxism): অৰ্থনৈতিক অসমতাৰ মূল কাৰণ হ’ল উৎপাদনৰ সাধনৰ ব্যক্তিগত মালিকীস্বত্ব। শ্ৰেণীহীন সমাজ স্থাপনৰ যোগেদিহে প্ৰকৃত সমতা সম্ভৱ।
- উদাৰবাদ (Liberalism): ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু সমান সুযোগৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। উদাৰবাদীসকলে প্ৰতিযোগিতামূলক বজাৰ ব্যৱস্থাত সকলোকে সমান সুযোগ প্ৰদান কৰা প্ৰয়োজন বুলি বিশ্বাস কৰে।
ইতিবাচক বৈষম্য / সংৰক্ষণ: ঐতিহাসিকভাৱে পিছপৰা শ্ৰেণী, জাতি বা গোষ্ঠীক বিশেষ সুবিধা প্ৰদান কৰি মূল সমাজৰ সৈতে সমান পৰ্যায়লৈ আনিবলৈ গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাকে ইতিবাচক বৈষম্য বোলে। ভাৰতৰ সংৰক্ষণ ব্যৱস্থা ইয়াৰ এক উদাহৰণ — তফচিলী জাতি, তফচিলী জনজাতি আৰু অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বাবে শিক্ষা আৰু চাকৰিত আসন সংৰক্ষণ।
সমতা প্ৰচাৰৰ উপায়:
- আনুষ্ঠানিক বৈষম্যৰ অৱসান — আইনগতভাৱে জাতি, বৰ্ণ, লিংগ আদিৰ ভিত্তিত হোৱা ভেদাভেদ নিষিদ্ধ কৰা।
- ইতিবাচক বৈষম্যৰ মাধ্যমেৰে পিছপৰা শ্ৰেণীক আগবঢ়াই অনা।
- সম্পদৰ সম পুনৰ্বণ্টন — ভূমি সংস্কাৰ, প্ৰগতিশীল কৰ ব্যৱস্থা।
- সকলোৰে বাবে শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ সুযোগ নিশ্চিত কৰা।
- কৰ্মসংস্থান আৰু ন্যূনতম মজুৰি সুনিশ্চিত কৰা।
Summary
This chapter explores Equality as a foundational political ideal. It distinguishes natural inequality (biological differences) from social inequality (man-made hierarchies of caste, class, gender). Three dimensions are discussed: political, social and economic equality. Equality is not uniformity — it accepts differences but demands equal dignity and opportunity. Major theories — Feminism, Marxism and Liberalism — offer different routes to equality. Affirmative action / reservation aims to uplift historically disadvantaged groups, while the state promotes equality through legal reform, redistribution, education and welfare.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: সমতা বুলিলে কি বুজা? প্ৰাকৃতিক অসমতা আৰু সামাজিক অসমতাৰ মাজত পাৰ্থক্য দৰ্শোৱা।
উত্তৰঃ সমতা হৈছে এনে এক আদৰ্শ যি সকলো মানুহকে সমান গৌৰৱ, মৰ্যাদা আৰু সুযোগ প্ৰদান কৰে। সমতাই মানুহক জাতি, বৰ্ণ, ধৰ্ম, লিংগ আদিৰ ভিত্তিত ভেদাভেদ নকৰাকৈ মানৱ ৰূপত সমান বুলি স্বীকাৰ কৰে।
প্ৰাকৃতিক অসমতা: মানুহৰ মাজত প্ৰকৃতিদত্ত পাৰ্থক্য — উচ্চতা, ৰং, বল, প্ৰতিভা ইত্যাদি। এই অসমতা জন্মগত আৰু সাধাৰণতে অপৰিৱৰ্তনীয়।
সামাজিক অসমতা: সমাজে সৃষ্টি কৰা অসমতা — জাতিভেদ, লিংগভেদ, ধনী-দুখীয়াৰ ভেদ, শিক্ষাৰ অসমতা আদি। এইবোৰ মানৱ সৃষ্ট আৰু সমাজ পৰিবৰ্তনৰ মাজেৰে দূৰ কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ২: সমতাৰ মুখ্য তিনিটা মাত্ৰা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সমতাৰ মুখ্য তিনিটা মাত্ৰা হ’ল —
- ৰাজনৈতিক সমতা: সকলো নাগৰিকে সমান ৰাজনৈতিক অধিকাৰ লাভ কৰে — ভোটাধিকাৰ, নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা, সৰকাৰী পদ লাভৰ অধিকাৰ, আইনৰ দৃষ্টিত সমতা, মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা।
- সামাজিক সমতা: জাতি, ধৰ্ম, বৰ্ণ, লিংগ, জন্মৰ ভিত্তিত কোনো ভেদাভেদ নাথকা। সকলোৱে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, ৰাজহুৱা সুবিধাৰ সমান প্ৰৱেশাধিকাৰ লাভ কৰা।
- অৰ্থনৈতিক সমতা: আয় আৰু সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত অসামঞ্জস্য কম কৰা, সকলোৰে বাবে ন্যূনতম জীৱনযাত্ৰাৰ মান নিশ্চিত কৰা, কৰ্মসংস্থানৰ সমান সুযোগ প্ৰদান কৰা।
প্ৰশ্ন ৩: “সমতা মানে একৰূপতা নহয়” — ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সমতা আৰু একৰূপতা একে নহয়। সমতাই প্ৰতিজন মানুহক সমান মৰ্যাদা, সমান অধিকাৰ আৰু সমান সুযোগ প্ৰদান কৰে কিন্তু মানুহৰ মাজত থকা প্ৰাকৃতিক পাৰ্থক্যক স্বীকাৰ কৰে। উদাহৰণ স্বৰূপে, এজন বিজ্ঞানী আৰু এজন শিল্পী দুজনৰে কৰ্ম পৃথক কিন্তু দুয়োকে সমান মৰ্যাদা দিয়া হয়। একৰূপতাই সকলোকে এক সাঁচত গঢ়িব বিচাৰে — একে কামেই কৰিব লাগিব, একে চিন্তাই কৰিব লাগিব। ই অবাস্তৱিক আৰু মানুহৰ স্বাধীনতাৰ পৰিপন্থী। গতিকে সমতাই বৈচিত্ৰ্য আৰু পাৰ্থক্যক ৰক্ষা কৰি সমান মৰ্যাদা প্ৰদান কৰাটোৱে কাম্য।
প্ৰশ্ন ৪: নাৰীবাদ কাক বোলে? নাৰীবাদীসকলে সমতাৰ বিষয়ে কি ক’ব বিচাৰে?
উত্তৰঃ নাৰীবাদ হৈছে এনে এক ৰাজনৈতিক মতাদৰ্শ আৰু আন্দোলন যি পিতৃতান্ত্ৰিক সমাজত নাৰীৰ ওপৰত হোৱা শোষণ আৰু বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে যুঁজ দিয়ে আৰু পুৰুষ-নাৰীৰ মাজত সমতা স্থাপনৰ কথা কয়। নাৰীবাদীসকলৰ মতে — সমাজৰ গঠনগত পক্ষপাতিত্বৰ বাবে নাৰী শিক্ষা, কৰ্মসংস্থান, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত পিছপৰি আছে। তেওঁলোকে পৰিয়াল, কৰ্মস্থলী আৰু ৰাষ্ট্ৰত নাৰীৰ সমান অধিকাৰ, সমান বেতন, প্ৰজনন সম্পৰ্কীয় স্বাধীনতা আৰু হিংসাৰ পৰা মুক্তিৰ দাবী কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: মাৰ্ক্সবাদে সমতা কেনেদৰে দেখে?
উত্তৰঃ মাৰ্ক্সবাদৰ মতে সকলো অসমতাৰ মূল উৎস হৈছে অৰ্থনৈতিক অসমতা আৰু এই অৰ্থনৈতিক অসমতাৰ কাৰণ হৈছে উৎপাদনৰ সাধনৰ ওপৰত মুষ্টিমেয় ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত মালিকীস্বত্ব। পুঁজিপতি শ্ৰেণীয়ে শ্ৰমিক শ্ৰেণীক শোষণ কৰি ধন আহৰণ কৰে। মাৰ্ক্সৰ মতে সমাজবাদী বিপ্লৱৰ যোগেদি উৎপাদনৰ সাধনক ৰাজহুৱা কৰিলেহে শ্ৰেণীহীন সমাজ গঢ়ি উঠিব আৰু প্ৰকৃত সমতা স্থাপন হ’ব। ৰাজনৈতিক আৰু আইনগত সমতা মাত্ৰ আনুষ্ঠানিক, প্ৰকৃত সমতাৰ বাবে অৰ্থনৈতিক সমতা অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৬: উদাৰবাদে সমতাৰ কথা কেনেকৈ ভাৱে?
উত্তৰঃ উদাৰবাদীসকলে ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু প্ৰতিযোগিতাৰ সমতাক গুৰুত্ব দিয়ে। তেওঁলোকৰ মতে ৰাষ্ট্ৰৰ কৰ্তব্য হৈছে সকলোলৈ সমান সুযোগ আগবঢ়োৱা — শিক্ষা, কৰ্ম, প্ৰতিযোগিতাৰ ক্ষেত্ৰত। উদাৰবাদীসকলে ফলৰ সমতাৰ পৰিৱৰ্তে সুযোগৰ সমতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। কোনো ব্যক্তিৰ সাফল্য বা বিফলতা তাৰ যোগ্যতা আৰু পৰিশ্ৰমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব লাগে, জন্ম বা সামাজিক স্থিতিৰ ওপৰত নহয়। তেওঁলোকে চৰকাৰৰ অধিক হস্তক্ষেপৰ বিৰোধী।
প্ৰশ্ন ৭: ইতিবাচক বৈষম্য বা সংৰক্ষণৰ নীতি কি? ই কেনেকৈ সমতা স্থাপনত সহায় কৰে?
উত্তৰঃ ইতিবাচক বৈষম্য (Affirmative Action) হৈছে ঐতিহাসিকভাৱে পিছপৰি থকা শ্ৰেণী বা গোষ্ঠীক মূলসমাজৰ সৈতে সমান পৰ্যায়লৈ আনিবলৈ গ্ৰহণ কৰা বিশেষ ব্যৱস্থা। ভাৰতত তফচিলী জাতি, তফচিলী জনজাতি, অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী আৰু মহিলাৰ বাবে শিক্ষা, চাকৰি আৰু আইনসভাত আসন সংৰক্ষণ কৰা হৈছে।
এই নীতিয়ে দীৰ্ঘদিনৰ ঐতিহাসিক বৈষম্যৰ ক্ষতিপূৰণ দিয়ে, সমান প্ৰতিযোগিতাৰ পৰিৱেশ গঢ়ে আৰু সকলোৰে অংশগ্ৰহণৰ যোগেদি প্ৰকৃত সামাজিক সমতা স্থাপনত সহায় কৰে। এইটো আনুষ্ঠানিক সমতাৰ পৰা প্ৰকৃত সমতালৈ যোৱাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ পদক্ষেপ।
প্ৰশ্ন ৮: সমতা প্ৰচাৰৰ মুখ্য উপায়সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ সমতা প্ৰচাৰৰ মুখ্য উপায়সমূহ হ’ল —
- আনুষ্ঠানিক বৈষম্যৰ অৱসান: সংবিধান আৰু আইনৰ মাধ্যমেৰে জাতি, বৰ্ণ, ধৰ্ম, লিংগৰ ভিত্তিত হোৱা ভেদাভেদ নিষিদ্ধ কৰা।
- ইতিবাচক বৈষম্য বা সংৰক্ষণ: পিছপৰা শ্ৰেণীক বিশেষ সুবিধা প্ৰদান।
- সম্পদৰ পুনৰ্বণ্টন: ভূমি সংস্কাৰ, প্ৰগতিশীল কৰ আদিৰ মাধ্যমেৰে অৰ্থনৈতিক বৈষম্য কম কৰা।
- সাৰ্বজনীন শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য: সকলোৰে বাবে গুণগত শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য সেৱা সুনিশ্চিত কৰা।
- কৰ্মসংস্থান: ন্যূনতম মজুৰি, কৰ্ম নিৰাপত্তা আৰু কল্যাণমূলক আঁচনি।
- সচেতনতা সৃষ্টি: সামাজিক কুসংস্কাৰৰ বিৰুদ্ধে জনমত গঢ়াৰ মাধ্যমেৰে মানসিকতা সলনি কৰা।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: সুযোগৰ সমতা আৰু ফলৰ সমতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ সুযোগৰ সমতাই (Equality of Opportunity) সকলোলৈ আগবঢ়াৰ সমান সুযোগ প্ৰদান কৰাৰ কথা কয় — পৰৱৰ্তী সাফল্য নিজৰ যোগ্যতা আৰু পৰিশ্ৰমৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ। ফলৰ সমতাই (Equality of Outcome) সকলোৱে শেষত একে স্তৰৰ সম্পদ আৰু কল্যাণ লাভ কৰিব লাগে বুলি কয়। উদাৰবাদীসকলে সুযোগৰ সমতাৰ পক্ষে আৰু সমাজবাদীসকলে ফলৰ সমতাৰ পক্ষে যুক্তি দিয়ে।
প্ৰশ্ন ২: ভাৰতীয় সংবিধানে সমতাৰ অধিকাৰ কেনেদৰে নিশ্চিত কৰিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৪ৰ পৰা ১৮ ধাৰালৈ সমতাৰ অধিকাৰ ব্যাখ্যা কৰা হৈছে — ১৪ ধাৰাত আইনৰ দৃষ্টিত সমতা, ১৫ ধাৰাত ধৰ্ম-জাতি-লিংগ-জন্মস্থানৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষিদ্ধ, ১৬ ধাৰাত ৰাজহুৱা চাকৰিত সমান সুযোগ, ১৭ ধাৰাত অস্পৃশ্যতা নিৰ্মূল আৰু ১৮ ধাৰাত উপাধি লোপ। লগতে SC, ST, OBC আৰু মহিলাৰ বাবে সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থাও সংবিধানে কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩: বিশ্বায়নে অৰ্থনৈতিক অসমতাত কি প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ বিশ্বায়নে এফালে নতুন আৰ্থিক সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে যদিও আনফালে দেশৰ ভিতৰত আৰু দেশসমূহৰ মাজত অসমতা বৃদ্ধি কৰিছে। দক্ষ শ্ৰমিকে অধিক লাভৱান হৈছে অথচ অদক্ষ শ্ৰমিক, কৃষক আৰু সৰু-সুৰা উদ্যোগ সংকটত পৰিছে। বহুজাতিক কোম্পানীয়ে অধিক ধন আহৰণ কৰিছে। গতিকে বিশ্বায়নৰ সুফল সকলোলৈ ন্যায্যভাৱে পোৱাবলৈ ৰাষ্ট্ৰৰ হস্তক্ষেপ অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন ৪: লিংগ সমতা স্থাপনৰ বাবে কি কি পদক্ষেপ ল’ব পাৰি?
উত্তৰঃ বালিকা শিক্ষাৰ বিকাশ, সমান বেতন আইন প্ৰয়োগ, পৰিয়ালত সম্পত্তিত সমান অধিকাৰ, পঞ্চায়ত আৰু আইনসভাত মহিলা সংৰক্ষণ, যৌন হিংসা বিৰোধী কঠোৰ আইন, বাল্য বিবাহ নিষেধ, কৰ্মস্থলীত সুৰক্ষাৰ ব্যৱস্থা আৰু সমাজত পিতৃতান্ত্ৰিক মানসিকতা সলনি কৰিবলৈ সচেতনতা অভিযান চলোৱাৰ যোগেদি লিংগ সমতা স্থাপন কৰিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৫: “সকলো অসমতা অন্যায় নহয়” — ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সকলো অসমতা অন্যায় নহয়। প্ৰতিভা, প্ৰচেষ্টা আৰু কৰ্মৰ ভিত্তিত হোৱা পাৰ্থক্য ন্যায্য বুলি গণ্য কৰিব পাৰি। উদাহৰণ স্বৰূপে এজন চিকিৎসক আৰু এজন কেৰাণীৰ আয়ৰ পাৰ্থক্য তেওঁলোকৰ যোগ্যতা আৰু দায়িত্বৰ পাৰ্থক্যৰ ভিত্তিত হ’ব পাৰে। কিন্তু জাতি, ধৰ্ম, লিংগৰ ভিত্তিত হোৱা পাৰ্থক্য সম্পূৰ্ণৰূপে অন্যায়। গতিকে অসমতাটো ন্যায্য বা অন্যায় কিনো সেইটো ইয়াৰ ভিত্তি আৰু কাৰণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
সমতা সম্পৰ্কীয় তত্ত্ব তুলনা
| তত্ত্ব | মুখ্য চিন্তা | সমতাৰ গুৰুত্ব | প্ৰধান উপায় |
|---|---|---|---|
| উদাৰবাদ | ব্যক্তিগত স্বাধীনতা | সুযোগৰ সমতা | সমান প্ৰতিযোগিতা, যোগ্যতাৰ স্বীকৃতি |
| মাৰ্ক্সবাদ | শ্ৰেণী সংগ্ৰাম | অৰ্থনৈতিক / ফলৰ সমতা | উৎপাদনৰ সাধনৰ ৰাজহুৱাকৰণ |
| নাৰীবাদ | লিংগ সমতা | পুৰুষ-নাৰীৰ সমতা | পিতৃতন্ত্ৰৰ অৱসান, সমান অধিকাৰ |
| সমাজবাদ | সামাজিক ন্যায় | সম্পদৰ সম পুনৰ্বণ্টন | কল্যাণকাৰী ৰাষ্ট্ৰ, প্ৰগতিশীল কৰ |
| গান্ধীবাদ | সৰ্বোদয় | মানৱীয় মৰ্যাদাৰ সমতা | অস্পৃশ্যতা নিৰ্মূল, গ্ৰাম স্বৰাজ |
মূখ্য শব্দ
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| সমতা (Equality) | সকলো মানুহৰ সমান গৌৰৱ আৰু সুযোগৰ অধিকাৰ |
| প্ৰাকৃতিক অসমতা | প্ৰকৃতিদত্ত শাৰীৰিক বা মানসিক পাৰ্থক্য |
| সামাজিক অসমতা | সমাজ সৃষ্ট বৈষম্য (জাতি, লিংগ, শ্ৰেণী) |
| ৰাজনৈতিক সমতা | সকলোৰে সমান ৰাজনৈতিক অধিকাৰ |
| সামাজিক সমতা | সমাজত সকলোৰে সমান মৰ্যাদা |
| অৰ্থনৈতিক সমতা | আয় আৰু সম্পদৰ সমান্যতা |
| সুযোগৰ সমতা | আগবঢ়াৰ সমান সুযোগ লাভ |
| ফলৰ সমতা | চূড়ান্ত পৰিণতিৰ সমতা |
| একৰূপতা | সকলোক এক সাঁচত গঢ়িবৰ চেষ্টা |
| নাৰীবাদ | লিংগ সমতাৰ পক্ষৰ মতাদৰ্শ |
| মাৰ্ক্সবাদ | কাৰ্ল মাৰ্ক্সৰ শ্ৰেণী সংগ্ৰাম তত্ত্ব |
| উদাৰবাদ | ব্যক্তি স্বাধীনতা ভিত্তিক মতাদৰ্শ |
| পিতৃতন্ত্ৰ | পুৰুষ-প্ৰাধান্য সামাজিক ব্যৱস্থা |
| ইতিবাচক বৈষম্য | পিছপৰাক আগবঢ়াবলৈ বিশেষ সুবিধা |
| সংৰক্ষণ | আসন বা চাকৰিত নিৰ্দিষ্ট অংশ ৰখা |
| আনুষ্ঠানিক সমতা | আইনৰ দৃষ্টিত সমতা |
| প্ৰকৃত সমতা | বাস্তৱ জীৱনত সমান অৱস্থা |