Class 11 Political Science Chapter 12 — স্বাধীনতা (Freedom)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। এই পাঠত আমি ASSEB (Assam State Board)ৰ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ দ্বাদশ অধ্যায় “স্বাধীনতা” (Freedom)ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ আলোচনা কৰিম। এই অধ্যায়টোৱে স্বাধীনতাৰ অৰ্থ, ইয়াৰ ধাৰণাগত বিকাশ, নেগেটিভ আৰু পজিটিভ স্বাধীনতাৰ পাৰ্থক্য, ইছাইয়া বাৰ্লিনৰ অৱদান, জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ ক্ষতিকৰ নীতি (Harm Principle), অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতা, মহাত্মা গান্ধীৰ স্বৰাজ ধাৰণা, নেলছন মেণ্ডেলাৰ বৰ্ণবৈষম্য বিৰোধী সংগ্ৰাম আৰু অং চান চু কীৰ ভয়মুক্ত স্বাধীনতাৰ আদৰ্শৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিম। স্বাধীনতা মানুহৰ জীৱনৰ আটাইতকৈ মূল্যৱান গুণ — ই কেৱল বাহ্যিক বাধাৰ অনুপস্থিতিয়েই নহয়, ব্যক্তিৰ সৃষ্টিশীল ক্ষমতাৰ পূৰ্ণ বিকাশৰ বাবে আৱশ্যকীয় পৰিৱেশো বুজায়।
সাৰাংশ
স্বাধীনতাৰ অৰ্থ: “স্বাধীনতা” (Liberty/Freedom) শব্দটো লেটিন শব্দ “Liber”ৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ “মুক্ত” বা “বাধাহীন”। স্বাধীনতা হৈছে এনে এক অৱস্থা য’ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইচ্ছা আৰু প্ৰতিভা অনুসাৰে কাম কৰিব পাৰে, কিন্তু এনেদৰে যাতে আনৰ স্বাধীনতাৰ ক্ষতি নহয়। সাধাৰণ অৰ্থত স্বাধীনতা মানে অযৌক্তিক বাধাৰ অনুপস্থিতি। কিন্তু ৰাজনৈতিক চিন্তকসকলে কেৱল বাধাৰ অনুপস্থিতিকেই স্বাধীনতা বুলি ক’ব নোখোজে — তেওঁলোকৰ মতে স্বাধীনতা হৈছে এনে এক পৰিৱেশ য’ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ সৰ্বোত্তম গুণৰ বিকাশ ঘটাব পাৰে। ব্ৰিটিছ চিন্তক হেৰল্ড লাস্কীৰ মতে — “স্বাধীনতা হৈছে এনে এক পৰিৱেশৰ যত্নসহকাৰে সংৰক্ষণ য’ত মানুহে নিজৰ ব্যক্তিত্বক বিকশিত কৰিবলৈ পূৰ্ণ সুযোগ পায়।” থমাছ জেফাৰছনে কৈছিল — “চিৰন্তন সতৰ্কতাই স্বাধীনতাৰ মূল্য।”
নেগেটিভ বনাম পজিটিভ স্বাধীনতা — ইছাইয়া বাৰ্লিন: বিংশ শতিকাৰ বিখ্যাত ৰাজনৈতিক চিন্তক ইছাইয়া বাৰ্লিনে (Isaiah Berlin) ১৯৫৮ চনত প্ৰদান কৰা ভাষণ “Two Concepts of Liberty”ৰ যোগেদি স্বাধীনতাৰ দুটা স্পষ্ট ৰূপ প্ৰদৰ্শন কৰিছিল — নেগেটিভ স্বাধীনতা (Negative Liberty) আৰু পজিটিভ স্বাধীনতা (Positive Liberty)। নেগেটিভ স্বাধীনতাই বাহ্যিক বাধাৰ অনুপস্থিতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে — অৰ্থাৎ “মই কি কৰিব পাৰোঁ” তাৰ ওপৰত যিমান কম হস্তক্ষেপ থাকিব সিমানেই ভাল। পজিটিভ স্বাধীনতাই ব্যক্তিৰ আত্মবিকাশৰ সুযোগ আৰু সামৰ্থ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে — অৰ্থাৎ “মই কি হ’ব বিচাৰোঁ” তাক হ’বলৈ আৱশ্যক পৰিৱেশ আৰু সম্পদৰ উপস্থিতি। নেগেটিভ স্বাধীনতাৰ সমৰ্থক হ’ল হবছ, লক্, এডাম স্মিথ, জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল আদি; আৰু পজিটিভ স্বাধীনতাৰ সমৰ্থক হ’ল হেৰল্ড লাস্কী, টি. এইচ. গ্ৰীণ, ৰোছো আদি।
স্বাধীনতাৰ ওপৰত বাধা — ন্যায়সংগত আৰু অন্যায়সংগত: মানৱ সমাজত স্বাধীনতা কেতিয়াও অসীম হ’ব নোৱাৰে। স্বাধীনতাৰ ওপৰত কিছু বাধা আৱশ্যক — সেইবোৰ ন্যায়সংগত (Justifiable) বাধা, কিয়নো এই বাধাৰ অভাৱত এজনৰ স্বাধীনতাই আনৰ স্বাধীনতা ক্ষুণ্ণ কৰিব পাৰে। কিন্তু আনহাতে অন্যায়সংগত (Unjustifiable) বাধাও আছে — যেনে স্বৈৰাচাৰী চৰকাৰৰ মতপ্ৰকাশৰ ওপৰত নিষেধ, ধৰ্মীয় বা জাতিগত বৈষম্য, একনায়কত্ববাদী শাসন। ন্যায়সংগত বাধাৰ পৰীক্ষা হ’ল — সেই বাধাই কাৰোবাৰ অনিষ্ট প্ৰতিৰোধ কৰিছেনে, নে কেৱল ক্ষমতাশালীৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰিছে।
মিলৰ ক্ষতিকৰ নীতি (Mill’s Harm Principle): ব্ৰিটিছ দাৰ্শনিক জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে (১৮০৬-১৮৭৩) ১৮৫৯ চনত প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ “On Liberty”ত স্বাধীনতাৰ সীমা সম্পৰ্কে এক অমূল্য নীতি দিছিল, যাক “Harm Principle” বা “ক্ষতিকৰ নীতি” বুলি কোৱা হয়। মিলে মানুহৰ কাৰ্যক দুটা ভাগত ভাগ কৰিছিল — (১) স্ব-সম্পৰ্কীয় কাৰ্য (Self-regarding actions) — যিবোৰ কাৰ্যৰ প্ৰভাৱ কেৱল কাৰকজনৰ ওপৰতেই সীমাবদ্ধ; আৰু (২) অন্য-সম্পৰ্কীয় কাৰ্য (Other-regarding actions) — যিবোৰ কাৰ্যই আনক প্ৰভাৱিত কৰে। মিলৰ মতে, স্ব-সম্পৰ্কীয় কাৰ্যত ৰাষ্ট্ৰই হস্তক্ষেপ কৰাৰ অধিকাৰ নাই; কিন্তু যেতিয়া কোনো কাৰ্যই আনৰ গুৰুতৰ ক্ষতি কৰে, তেতিয়াহে ৰাষ্ট্ৰই আইনগত ব্যৱস্থা ল’ব পাৰে। সৰু ক্ষতিৰ ক্ষেত্ৰত সামাজিক অসন্তোষ যথেষ্ট। মিলৰ এই নীতিয়ে আধুনিক উদাৰতাবাদী চিন্তাৰ ভেটি গঢ়িছে।
অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতা (Freedom of Expression): অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতা গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ আত্মা। ফ্ৰান্সৰ চিন্তক ভল্টেয়াৰে কৈছিল — “তুমি যি কোৱা মই তাৰ সৈতে একমত নহয়, কিন্তু তোমাৰ কোৱাৰ অধিকাৰক মই মৃত্যুৰ মূল্যত হ’লেও ৰক্ষা কৰিম।” মিলে অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতাৰ চাৰিটা যুক্তি দিছিল — (১) আজিৰ “অশুদ্ধ” মত কাইলৈ “শুদ্ধ” বুলি প্ৰমাণিত হ’ব পাৰে; (২) সত্যৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কেৱল বিৰোধী মতৰ সংঘৰ্ষৰ পৰাহে ওলায়; (৩) মুক্ত আলোচনাবিহীন সত্য মৃত বিশ্বাসত পৰিণত হয়; (৪) চিন্তা প্ৰকাশৰ পৰিৱেশে ব্যক্তিৰ মানসিক বিকাশ ঘটায়। কিন্তু অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতাৰো সীমা আছে — মিথ্যা প্ৰচাৰ, ঘৃণা জাগ্ৰত কৰা ভাষণ, ৰাষ্ট্ৰীয় সুৰক্ষাত আঘাত হনাৰ মাতমাত আদি অনুমোদিত নহয়।
গান্ধীৰ স্বৰাজ ধাৰণা: মহাত্মা গান্ধীৰ “স্বৰাজ” (Swaraj) ধাৰণাটো ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ এক অমূল্য অৱদান। “স্বৰাজ” শব্দৰ আক্ষৰিক অৰ্থ “নিজৰ শাসন” বা “আত্মশাসন”। গান্ধীয়ে ১৯০৯ চনত প্ৰকাশিত “হিন্দ স্বৰাজ” (Hind Swaraj) গ্ৰন্থত এই ধাৰণা বিতংভাৱে আলোচনা কৰিছে। তেওঁৰ মতে স্বৰাজ কেৱল বিদেশী শাসনৰ পৰা মুক্তি নহয় — ই হ’ল ব্যক্তিগত, সামাজিক, আৰ্থিক, ৰাজনৈতিক, নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক সকলো ক্ষেত্ৰৰ স্বাধীনতা। গান্ধীৰ মতে আত্মসংযম, আত্মনিৰ্ভৰশীলতা, সত্য আৰু অহিংসাৰ অৱলম্বনেহে প্ৰকৃত স্বৰাজ আনিব পাৰে। ব্যক্তিগত স্বৰাজ অবিহনে ৰাজনৈতিক স্বৰাজ অৰ্থহীন।
নেলছন মেণ্ডেলা আৰু বৰ্ণবৈষম্য: দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ নেলছন মেণ্ডেলাই (১৯১৮-২০১৩) বৰ্ণবৈষম্য (Apartheid) প্ৰথাৰ বিৰুদ্ধে দীৰ্ঘ সংগ্ৰাম চলাইছিল। তেওঁ ২৭ বছৰ (১৯৬৪-১৯৯০) ৰবেন দ্বীপৰ কাৰাগাৰত বন্দী থকাৰ পিছতো আদৰ্শ এৰা নাছিল। ১৯৯৪ চনত দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ প্ৰথমজন কৃষ্ণাঙ্গ ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে নিৰ্বাচিত হৈ তেওঁ এক বৰ্ণবৈষম্য মুক্ত গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ গঢ়াৰ সপোন বাস্তৱায়িত কৰিছিল। তেওঁৰ আত্মজীৱনী “Long Walk to Freedom” (১৯৯৪) স্বাধীনতা সংগ্ৰামৰ এক অমৰ দলিল। তেওঁ ১৯৯৩ চনত নোবেল শান্তি পুৰস্কাৰ লাভ কৰিছিল।
অং চান চু কী: ম্যানমাৰৰ (পূৰ্বৰ ব্ৰহ্মদেশ) গণতন্ত্ৰৰ প্ৰতিনিধি অং চান চু কীয়ে দীৰ্ঘ ১৫ বছৰ গৃহবন্দী অৱস্থাত থকাৰ পিছতো সামৰিক একনায়কত্বৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম অব্যাহত ৰাখিছিল। তেওঁ ১৯৯১ চনত নোবেল শান্তি পুৰস্কাৰ লাভ কৰিছিল। তেওঁৰ গ্ৰন্থ “Freedom from Fear” (১৯৯১)ত প্ৰকৃত স্বাধীনতা মানে ভয়ৰ পৰা মুক্তি বুলি ব্যাখ্যা কৰিছে। তেওঁৰ মতে — “যিজন মানুহৰ অন্তৰত ভয় থাকে তেওঁ কেতিয়াও স্বাধীন নহয়, যদিও বাহিৰৰ ফালৰ পৰা চাবলৈ গ’লে তেওঁ মুক্ত যেন লাগে।” চু কীৰ এই ধাৰণাই গান্ধীৰ অহিংস সংগ্ৰামৰ আদৰ্শৰে অনুপ্ৰাণিত।
Summary
Chapter 12 of Class 11 Political Science explores the concept of Freedom (Liberty), tracing its meaning from the Latin root “liber” to its complex modern usage. The chapter draws the celebrated distinction between negative liberty (absence of external interference, championed by Hobbes, Locke and J.S. Mill) and positive liberty (capacity for self-realisation, championed by T.H. Green and Harold Laski) as articulated by Isaiah Berlin in his 1958 essay “Two Concepts of Liberty”. It examines J.S. Mill’s Harm Principle from “On Liberty” (1859), which restricts state interference to other-regarding harmful acts, and discusses freedom of expression, censorship, and the limits of liberty. The chapter also profiles three icons of freedom — Mahatma Gandhi (Swaraj as moral, spiritual, and political self-rule in Hind Swaraj, 1909), Nelson Mandela (anti-apartheid struggle in South Africa), and Aung San Suu Kyi (non-violent democratic struggle in Myanmar) — demonstrating that genuine freedom involves both removing unjust constraints and enabling human flourishing.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: “Liberty” শব্দটো কোনটো ভাষাৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ “Liberty” শব্দটো লেটিন ভাষাৰ “Liber” শব্দৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ “মুক্ত” বা “বাধাহীন”।
প্ৰশ্ন ২: “On Liberty” গ্ৰন্থখনৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ “On Liberty” গ্ৰন্থখনৰ লেখক হ’ল ব্ৰিটিছ দাৰ্শনিক জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল (John Stuart Mill)। গ্ৰন্থখন ১৮৫৯ চনত প্ৰকাশ পাইছিল।
প্ৰশ্ন ৩: “Two Concepts of Liberty” নামৰ ভাষণটো কোনে দিছিল?
উত্তৰঃ “Two Concepts of Liberty” ভাষণটো ১৯৫৮ চনত প্ৰখ্যাত ব্ৰিটিছ ৰাজনৈতিক চিন্তক ইছাইয়া বাৰ্লিনে (Isaiah Berlin) অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ত প্ৰদান কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: “Hind Swaraj” গ্ৰন্থখন কেতিয়া আৰু কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ “Hind Swaraj” গ্ৰন্থখন মহাত্মা গান্ধীয়ে ১৯০৯ চনত ৰচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: “Long Walk to Freedom” আত্মজীৱনীখনৰ লেখক কোন?
উত্তৰঃ “Long Walk to Freedom” আত্মজীৱনীখনৰ লেখক হ’ল দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামী আৰু প্ৰথমজন কৃষ্ণাঙ্গ ৰাষ্ট্ৰপতি নেলছন মেণ্ডেলা (Nelson Mandela)।
প্ৰশ্ন ৬: “Freedom from Fear” গ্ৰন্থখন কোনে লিখিছিল?
উত্তৰঃ “Freedom from Fear” গ্ৰন্থখন ম্যানমাৰৰ গণতান্ত্ৰিক নেত্ৰী অং চান চু কীয়ে (Aung San Suu Kyi) ১৯৯১ চনত লিখিছিল।
প্ৰশ্ন ৭: “চিৰন্তন সতৰ্কতাই স্বাধীনতাৰ মূল্য” — এই উক্তিটো কোনে কৈছিল?
উত্তৰঃ এই বিখ্যাত উক্তিটো আমেৰিকাৰ তৃতীয়জন ৰাষ্ট্ৰপতি থমাছ জেফাৰছনে (Thomas Jefferson) কৈছিল।
প্ৰশ্ন ৮: “য’ত আইন নাই, ত’ত স্বাধীনতা নাই” — এই কথা কোনে কৈছে?
উত্তৰঃ এই কথা ব্ৰিটিছ দাৰ্শনিক জন লক্ই (John Locke) তেওঁৰ “Two Treatises of Government” গ্ৰন্থত কৈছে।
প্ৰশ্ন ৯: “স্বৰাজ” শব্দটোৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “স্বৰাজ” এক সংস্কৃত শব্দ, “স্ব” (নিজৰ) আৰু “ৰাজ” (শাসন) — এই দুটা পদৰ যোগে গঠিত। ইয়াৰ অৰ্থ “নিজৰ শাসন” বা “আত্মশাসন”।
প্ৰশ্ন ১০: অং চান চু কীৰ মতে প্ৰকৃত স্বাধীনতা কি?
উত্তৰঃ অং চান চু কীৰ মতে প্ৰকৃত স্বাধীনতা হ’ল ভয়ৰ পৰা মুক্তি (Freedom from Fear)। ভয়মুক্ত মন থকাটোৱেই হৈছে স্বাধীনতাৰ মূল।
প্ৰশ্ন ১১: নেগেটিভ স্বাধীনতাৰ দুজন সমৰ্থকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ নেগেটিভ স্বাধীনতাৰ দুজন প্ৰধান সমৰ্থক হ’ল — (১) জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল (J.S. Mill) আৰু (২) এডাম স্মিথ (Adam Smith)।
প্ৰশ্ন ১২: পজিটিভ স্বাধীনতাৰ দুজন সমৰ্থকৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ পজিটিভ স্বাধীনতাৰ দুজন প্ৰধান সমৰ্থক হ’ল — (১) হেৰল্ড লাস্কী (Harold Laski) আৰু (২) টি. এইচ. গ্ৰীণ (T.H. Green)।
প্ৰশ্ন ১৩: নেলছন মেণ্ডেলা কিমান বছৰ কাৰাগাৰত আছিল?
উত্তৰঃ নেলছন মেণ্ডেলা প্ৰায় ২৭ বছৰ (১৯৬৪-১৯৯০) দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ ৰবেন দ্বীপৰ কাৰাগাৰত বন্দী আছিল।
প্ৰশ্ন ১৪: নেলছন মেণ্ডেলাই কোনটো বছৰত নোবেল শান্তি পুৰস্কাৰ লাভ কৰিছিল?
উত্তৰঃ নেলছন মেণ্ডেলাই ১৯৯৩ চনত (এফ. ডব্লিউ. দ্য ক্লাৰ্কৰ সৈতে যুটীয়াকৈ) নোবেল শান্তি পুৰস্কাৰ লাভ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: ভল্টেয়াৰৰ স্বাধীনতা সম্পৰ্কে বিখ্যাত উক্তিটো কি?
উত্তৰঃ ভল্টেয়াৰৰ বিখ্যাত উক্তি — “তুমি যি কোৱা মই তাৰ সৈতে একমত নহয়, কিন্তু তোমাৰ কোৱাৰ অধিকাৰক মই মৃত্যুৰ মূল্যত হ’লেও ৰক্ষা কৰিম।”
প্ৰশ্ন ১৬: “Apartheid” বা বৰ্ণবৈষম্য কি?
উত্তৰঃ “Apartheid” এক আফ্ৰিকান্স শব্দ, ইয়াৰ অৰ্থ “পৃথকীকৰণ”। দক্ষিণ আফ্ৰিকাত ১৯৪৮-১৯৯৪ চনৰ মাজত শ্বেতাঙ্গ সংখ্যালঘু চৰকাৰে কৃষ্ণাঙ্গ সংখ্যাগৰিষ্ঠ জনসাধাৰণৰ ওপৰত প্ৰয়োগ কৰা ব্যৱস্থিত বৰ্ণবৈষম্য নীতিকেই বৰ্ণবৈষম্য বুলি কোৱা হয়।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: স্বাধীনতাৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰঃ “স্বাধীনতা” শব্দটোৰ অৰ্থ হ’ল বাধাৰ অনুপস্থিতি। সাধাৰণ অৰ্থত স্বাধীনতা মানে যিকোনো কাম যিকোনো সময়ত যিকোনো উপায়েৰে কৰাৰ অধিকাৰ। কিন্তু ৰাজনৈতিক অৰ্থত স্বাধীনতা মানে এনে এক পৰিৱেশ য’ত ব্যক্তিয়ে অযৌক্তিক বাধাৰ অনুপস্থিতিত নিজৰ ব্যক্তিত্বৰ পূৰ্ণ বিকাশ ঘটাব পাৰে। হেৰল্ড লাস্কীৰ মতে — “স্বাধীনতা হৈছে এনে এক পৰিৱেশৰ যত্নসহকাৰে সংৰক্ষণ য’ত মানুহে নিজৰ ব্যক্তিত্ব গঢ় দিবলৈ পূৰ্ণ সুযোগ পায়।”
প্ৰশ্ন ২: লাস্কীয়ে স্বাধীনতাক কেনেদৰে সংজ্ঞায়িত কৰিছে?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ ৰাজনৈতিক চিন্তক হেৰল্ড জে. লাস্কীৰ মতে — “Liberty means the eager maintenance of that atmosphere in which men have the opportunity to be their best selves.” অৰ্থাৎ স্বাধীনতা হৈছে এনে এক উৎসাহী পৰিৱেশৰ ৰক্ষণাবেক্ষণ য’ত ব্যক্তিয়ে নিজৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ ৰূপত গঢ় ল’বলৈ সুযোগ পায়। এই সংজ্ঞাই পজিটিভ স্বাধীনতাৰ ধাৰণাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: ইছাইয়া বাৰ্লিনৰ পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ চাৰ ইছাইয়া বাৰ্লিন (১৯০৯-১৯৯৭) ছিলেন বিংশ শতিকাৰ এজন প্ৰখ্যাত ব্ৰিটিছ ৰাজনৈতিক চিন্তক আৰু দাৰ্শনিক। তেওঁ অক্সফৰ্ড বিশ্ববিদ্যালয়ৰ অধ্যাপক আছিল। ১৯৫৮ চনত প্ৰদান কৰা ভাষণ “Two Concepts of Liberty”ত তেওঁ স্বাধীনতাক নেগেটিভ আৰু পজিটিভ — এই দুটা ৰূপত বিভাজিত কৰি দেখুৱাইছিল। তেওঁৰ এই অৱদান আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ এক বুনিয়াদী স্তম্ভ।
প্ৰশ্ন ৪: ক্ষতিকৰ নীতি (Harm Principle) কি?
উত্তৰঃ জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে “On Liberty” (১৮৫৯) গ্ৰন্থত প্ৰৱৰ্তন কৰা ক্ষতিকৰ নীতিৰ মূল কথা হ’ল — সভ্য সমাজৰ যিকোনো সদস্যৰ ওপৰত তেওঁৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে শক্তি প্ৰয়োগৰ একমাত্ৰ ন্যায়সংগত উদ্দেশ্য হ’ল আনৰ ক্ষতি প্ৰতিৰোধ কৰা। অৰ্থাৎ এজন ব্যক্তিৰ স্বাধীনতাত হস্তক্ষেপ কেৱল তেতিয়াহে ন্যায়সংগত হয় যেতিয়া তেওঁৰ কাৰ্যই আনৰ গুৰুতৰ ক্ষতি কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: গান্ধীৰ স্বৰাজৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মহাত্মা গান্ধীৰ স্বৰাজ ধাৰণা কেৱল ৰাজনৈতিক স্বাধীনতাত সীমাবদ্ধ নহয়। তেওঁৰ মতে স্বৰাজ মানে ব্যক্তিৰ আত্মশাসন, আত্মসংযম, আৰ্থিক স্বনিৰ্ভৰশীলতা, সামাজিক সমতা আৰু আধ্যাত্মিক উন্নতি। “Hind Swaraj” (১৯০৯) গ্ৰন্থত গান্ধীয়ে কৈছে যে ভাৰতৰ প্ৰকৃত স্বৰাজ ব্ৰিটিছৰ চিধাচিধি বিদায় কৰাত নহয়, বৰং ভাৰতীয় চিন্তা-ৰীতিৰ ভেটিত গঢ়া আত্মনিৰ্ভৰ সমাজ সৃষ্টি কৰাত।
প্ৰশ্ন ৬: অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতা কি?
উত্তৰঃ অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতা মানে ব্যক্তিয়ে নিজৰ চিন্তা, ধাৰণা, মত, বিশ্বাস বাধাহীনভাৱে প্ৰকাশ কৰাৰ অধিকাৰ। ই বাক স্বাধীনতা, লেখাৰ স্বাধীনতা, প্ৰেছৰ স্বাধীনতা, কলা প্ৰদৰ্শনৰ স্বাধীনতা আদিকে অন্তৰ্ভুক্ত কৰে। ই গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ ভেটি। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৯(১)(ক) অনুচ্ছেদে এই স্বাধীনতা নিশ্চিত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৭: নেলছন মেণ্ডেলাৰ অৱদান চমুকৈ লিখা।
উত্তৰঃ নেলছন মেণ্ডেলা (১৯১৮-২০১৩) ছিলেন দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ মহান স্বাধীনতা সংগ্ৰামী। তেওঁ আফ্ৰিকান নেচনেল কংগ্ৰেছৰ (ANC) নেতা হিচাপে বৰ্ণবৈষম্য (Apartheid) বিৰোধী আন্দোলন পৰিচালনা কৰিছিল। ২৭ বছৰ কাৰাবাসৰ পিছত মুক্তি লাভ কৰি ১৯৯৪ চনৰ নিৰ্বাচনত দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ প্ৰথমজন কৃষ্ণাঙ্গ ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে নিৰ্বাচিত হ’ল। তেওঁক “ছাউথ আফ্ৰিকান গান্ধী” বুলিও কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ৮: অং চান চু কীৰ পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ অং চান চু কী (জন্ম ১৯৪৫) ম্যানমাৰ (পূৰ্বৰ ব্ৰহ্মদেশ)ৰ গণতান্ত্ৰিক আন্দোলনৰ প্ৰতীক। তেওঁ স্বাধীনতা সংগ্ৰামী অং চানৰ জীয়েক। ১৯৮৮ চনৰ পৰা সামৰিক একনায়কত্বৰ বিৰুদ্ধে অহিংস সংগ্ৰাম চলাই দীৰ্ঘ ১৫ বছৰ গৃহবন্দী আছিল। ১৯৯১ চনত নোবেল শান্তি পুৰস্কাৰ লাভ কৰে। তেওঁৰ গ্ৰন্থ “Freedom from Fear” বিশ্বৰ স্বাধীনতাকামী জনতাৰ অনুপ্ৰেৰণা।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৪/৬ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: স্বাধীনতাৰ অৰ্থ আৰু গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ স্বাধীনতা মানৱ সভ্যতাৰ এক মূল্যৱান গুণ। “Liberty” বা “Freedom” শব্দটো লেটিন শব্দ “Liber”ৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ “মুক্ত” বা “বাধাহীন”। সাধাৰণ অৰ্থত স্বাধীনতা মানে অযৌক্তিক বাধাৰ অনুপস্থিতি। কিন্তু ৰাজনৈতিক চিন্তকসকলে এই সংজ্ঞাত সন্তুষ্ট নহয়। লাস্কীৰ মতে — “স্বাধীনতা হৈছে এনে এক পৰিৱেশ য’ত মানুহে নিজৰ ব্যক্তিত্বৰ সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বিকাশ ঘটাব পাৰে।” সিচৱিকৰ মতে — “স্বাধীনতা হ’ল সকলো বাধাৰ অনুপস্থিতি।”
স্বাধীনতাৰ গুৰুত্ব: (১) ব্যক্তিৰ বিকাশ: স্বাধীনতা অবিহনে ব্যক্তিৰ মানসিক, বৌদ্ধিক, নৈতিক বিকাশ অসম্ভৱ; (২) গণতন্ত্ৰৰ ভেটি: স্বাধীনতা গণতন্ত্ৰৰ মূল প্ৰাণ — মত প্ৰকাশ, সমালোচনা, সংগঠনৰ স্বাধীনতা অবিহনে গণতন্ত্ৰ অৰ্থহীন; (৩) সৃষ্টিশীলতা: বিজ্ঞান, সাহিত্য, কলাত উৎকৃষ্ট সৃষ্টি স্বাধীনতা পৰিৱেশতহে সম্ভৱ; (৪) সামাজিক প্ৰগতি: স্বাধীন চিন্তা-আলোচনাহে নতুন ধাৰণাৰ জন্ম দিয়ে; (৫) মানৱ মৰ্যাদা: স্বাধীনতা মানৱ মৰ্যাদাৰ চৰ্ত — দাসত্বৰ অধীনত মানুহ পশুৰ লেখীয়া। সেইবাবে স্বাধীনতা মানৱ জীৱনৰ আটাইতকৈ মূল্যৱান অৱদান।
প্ৰশ্ন ২: নেগেটিভ আৰু পজিটিভ স্বাধীনতাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ ইছাইয়া বাৰ্লিনে ১৯৫৮ চনৰ “Two Concepts of Liberty” ভাষণত স্বাধীনতাৰ দুটা ৰূপ স্পষ্ট কৰিছিল।
নেগেটিভ স্বাধীনতা (Negative Liberty): ই হ’ল “freedom from” — অৰ্থাৎ বাধাৰ পৰা মুক্তি। নেগেটিভ স্বাধীনতাৰ মূল প্ৰশ্ন — “মোৰ ওপৰত কোনে কিমান হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে?” সমৰ্থকসকলৰ মতে ৰাষ্ট্ৰৰ হস্তক্ষেপ যিমান কম থাকিব সিমানেই বেছি স্বাধীনতা। এই দৃষ্টিভংগী হবছ, লক্, এডাম স্মিথ, জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল আদি উদাৰতাবাদী চিন্তকসকলে সমৰ্থন কৰিছিল। ইয়াৰ মূল কথা — “ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত পৰিসৰত কাৰোবাৰ প্ৰৱেশ অগ্ৰাহ্য।”
পজিটিভ স্বাধীনতা (Positive Liberty): ই হ’ল “freedom to” — অৰ্থাৎ কিবা এটা কৰিবলৈ সামৰ্থ্য বা সুযোগৰ উপস্থিতি। পজিটিভ স্বাধীনতাৰ মূল প্ৰশ্ন — “মোক কোনে শাসন কৰে আৰু কেনেদৰে মই নিজৰ গুৰি হ’ব পাৰোঁ?” সমৰ্থকসকলৰ মতে কেৱল বাধাৰ অনুপস্থিতিয়ে যথেষ্ট নহয় — ব্যক্তিৰ আত্মবিকাশৰ বাবে সম্পদ, শিক্ষা, সুযোগ-সুবিধা আদি দিয়াটো ৰাষ্ট্ৰৰ দায়িত্ব। ৰোছো, টি. এইচ. গ্ৰীণ, লাস্কী, মেকআইভাৰ আদিয়ে এই দৃষ্টিভংগী সমৰ্থন কৰিছিল।
আধুনিক কল্যাণৰাষ্ট্ৰৰ ধাৰণা এই পজিটিভ স্বাধীনতাৰ ওপৰতেই প্ৰতিষ্ঠিত। যেতিয়া কোনো ভোকাতুৰ ব্যক্তিক “তুমি যিকোনো ৰেষ্টুৰেণ্টত যাব পাৰা” কোৱা হয় তেতিয়া সেই কথাৰ বাস্তৱিক অৰ্থ নাথাকে যদি তেওঁৰ পইচা নাই — ই কেৱল নেগেটিভ স্বাধীনতা; প্ৰকৃত (পজিটিভ) স্বাধীনতাৰ বাবে ভোক নোহোৱা কৰাৰ সম্পদো আৱশ্যক।
প্ৰশ্ন ৩: জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলৰ ক্ষতিকৰ নীতি (Harm Principle) সবিস্তাৰে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ দাৰ্শনিক জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে (১৮০৬-১৮৭৩) ১৮৫৯ চনত প্ৰকাশিত গ্ৰন্থ “On Liberty”ত স্বাধীনতাৰ সীমা সম্পৰ্কে এক যুগান্তকাৰী নীতি দিছে — যাক “Harm Principle” বা “ক্ষতিকৰ নীতি” বুলি কোৱা হয়।
মিলৰ মূল প্ৰতিপাদ্য: “সভ্য সমাজৰ যিকোনো সদস্যৰ ওপৰত তেওঁৰ ইচ্ছাৰ বিৰুদ্ধে শক্তি প্ৰয়োগৰ একমাত্ৰ ন্যায়সংগত উদ্দেশ্য হ’ল আনৰ ক্ষতি প্ৰতিৰোধ কৰা। তেওঁৰ নিজৰ মঙ্গলৰ বাবে — শাৰীৰিক বা নৈতিক — যথেষ্ট কাৰণ নহয়।”
কাৰ্যৰ দুটা ভাগ: মিলে মানুহৰ কাৰ্যক দুটা ভাগত ভাগ কৰিছিল —
- স্ব-সম্পৰ্কীয় কাৰ্য (Self-regarding actions): যিবোৰ কাৰ্যৰ ফল কেৱল কাৰক ব্যক্তিৰ ওপৰতেই পৰে — যেনে ধূমপান, ব্যক্তিগত খাদ্যাভ্যাস, ধৰ্ম-বিশ্বাস ইত্যাদি। ইয়াত ৰাষ্ট্ৰই হস্তক্ষেপ কৰাৰ অধিকাৰ নাই।
- অন্য-সম্পৰ্কীয় কাৰ্য (Other-regarding actions): যিবোৰ কাৰ্যই আনৰ ক্ষতি কৰে — যেনে চুৰি, ডকাইতি, হত্যা, ধৰ্ষণ ইত্যাদি। ইয়াত ৰাষ্ট্ৰই আইনগত ব্যৱস্থা ল’ব পাৰে।
সৰু আৰু গুৰুতৰ ক্ষতি: মিলৰ মতে — সৰু (trivial) ক্ষতিৰ ক্ষেত্ৰত সামাজিক অসন্তোষ আৰু লোকনিন্দাহে যথেষ্ট; কিন্তু গুৰুতৰ (serious) ক্ষতিৰ ক্ষেত্ৰত আইনগত শক্তিৰ প্ৰয়োগ ন্যায়সংগত। উদাহৰণ — চিগাৰেট খোৱাৰ পৰিৱেশৰ পৰিষ্কাৰৰ অসুবিধা সৰু ক্ষতি (লোকঅসন্তোষেহে যথেষ্ট), কিন্তু চাৰ্বজনীক স্থানত ধূমপান কৰি অনাকাংক্ষিত লোকৰ স্বাস্থ্যত আঘাত কৰাটো গুৰুতৰ (আইন প্ৰয়োগ ন্যায়সংগত)।
গুৰুত্ব: মিলৰ এই নীতিয়ে আধুনিক উদাৰতাবাদী চিন্তাৰ ভেটি প্ৰদান কৰিছে। ই ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু সামূহিক স্বাৰ্থৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰাখিছে। কিন্তু সমালোচকসকলে কয় — “ক্ষতি” শব্দৰ সংজ্ঞা স্পষ্ট নহয়; স্ব-সম্পৰ্কীয় আৰু অন্য-সম্পৰ্কীয় কাৰ্যৰ মাজত স্পষ্ট সীমা টানি দিয়াটো প্ৰায়ে অসম্ভৱ।
প্ৰশ্ন ৪: অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতাৰ গুৰুত্ব আৰু সীমা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতা গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ আত্মা। ই বাক, লেখা, প্ৰেছ, প্ৰদৰ্শন, কলা, সংগীত আদি যিকোনো মাধ্যমেৰে নিজৰ চিন্তা প্ৰকাশৰ অধিকাৰ। ভল্টেয়াৰৰ বিখ্যাত উক্তি — “তুমি যি কোৱা মই তাৰ সৈতে একমত নহয়, কিন্তু তোমাৰ কোৱাৰ অধিকাৰক মই মৃত্যুৰ মূল্যত হ’লেও ৰক্ষা কৰিম।” — এই স্বাধীনতাৰ মূল ভাৱনাৰ প্ৰতীক।
মিলৰ চাৰিটা যুক্তি: জন ষ্টুৱাৰ্ট মিলে অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতাৰ পক্ষে চাৰিটা যুক্তি দিছে —
- আজিৰ “অশুদ্ধ” বুলি ভবা মত কাইলৈ “শুদ্ধ” বুলি প্ৰমাণিত হ’ব পাৰে — যেনে গেলিলিওৰ মত প্ৰথমে “অশুদ্ধ” বুলি ক’ৱা হৈছিল।
- সত্যৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কেৱল মতাঅপোনাৰ পৰাহে ওলায় — বহু সময়ত প্ৰচলিত মত আংশিক সত্য, বিৰোধী মতেহে বাকী অংশ পূৰণ কৰে।
- মুক্ত আলোচনাবিহীন সত্য মৃত বিশ্বাসত পৰিণত হয় — সদায় পৰীক্ষা নকৰিলে সত্যৰ জীৱন্ত শক্তি লুপ্ত হয়।
- চিন্তা প্ৰকাশৰ পৰিৱেশে ব্যক্তিৰ মানসিক বিকাশ ঘটায় — ইয়াৰ অভাৱত মানুহ পৰাবলম্বী আৰু একপাক্ষিক হৈ পৰে।
সীমা: অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতাও পৰম নহয়। ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৯(২) অনুচ্ছেদে কেইটামান যুক্তিসংগত সীমা আৰোপ কৰিছে — (ক) ৰাষ্ট্ৰৰ সাৰ্বভৌমত্ব আৰু অখণ্ডতা, (খ) ৰাষ্ট্ৰৰ সুৰক্ষা, (গ) বৈদেশিক সম্পৰ্ক, (ঘ) ৰাজহুৱা শাঁতিশৃংখলা, (ঙ) শালীনতা, নৈতিকতা, (চ) আদালত অৱমাননা, (ছ) মানহানি, (জ) অপৰাধ প্ৰৰোচনা। ঘৃণা ভাষণ, মিথ্যা প্ৰচাৰ, পাৰদ্বেষমূলক মতৰ ক্ষেত্ৰত যুক্তিসংগত প্ৰতিৰোধ প্ৰয়োজনীয়।
প্ৰশ্ন ৫: গান্ধীৰ স্বৰাজ ধাৰণা সবিস্তাৰে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ মহাত্মা গান্ধীৰ “স্বৰাজ” ধাৰণা ভাৰতীয় ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ এক অমূল্য অৱদান। “স্বৰাজ” সংস্কৃত শব্দ — “স্ব” (নিজৰ) + “ৰাজ” (শাসন) — অৰ্থাৎ “নিজৰ শাসন” বা “আত্মশাসন”। ১৯০৯ চনত দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ পৰা ইংলেণ্ডলৈ যাত্ৰাকালীন পানীজাহাজত বহি গান্ধীয়ে গুজৰাটীত “Hind Swaraj” ৰচনা কৰিছিল।
স্বৰাজৰ স্তৰসমূহ:
- ব্যক্তিগত স্বৰাজ: ব্যক্তিৰ আত্মসংযম, ইচ্ছা-নিয়ন্ত্ৰণ, চৰিত্ৰ-নিৰ্মাণ। গান্ধীৰ মতে, যি ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইচ্ছাৰ ওপৰত নিজৰ শাসন প্ৰতিষ্ঠা কৰিব নোৱাৰে, সেইজন কেতিয়াও স্বাধীন নহয়।
- সামাজিক স্বৰাজ: অস্পৃশ্যতা, জাতি-ভেদ, লিংগ-বৈষম্য নাইকিয়াকৈ এক সমতাপূৰ্ণ সমাজ গঠন।
- আৰ্থিক স্বৰাজ: গাঁওভিত্তিক আত্মনিৰ্ভৰশীল অৰ্থনীতি, খাদীৰ প্ৰচাৰ, বিদেশী দ্ৰব্যৰ বৰ্জন, কুটীৰ শিল্পৰ বিকাশ।
- ৰাজনৈতিক স্বৰাজ: ব্ৰিটিছ শাসনৰ অৱসান কেৱল নহয়, বৰং বিকেন্দ্ৰীভূত গাঁৱসমূহৰ গণতন্ত্ৰ (গ্ৰাম স্বৰাজ)।
- আধ্যাত্মিক স্বৰাজ: সত্য আৰু অহিংসাৰ আদৰ্শৰ অনুসৰণ, “ৰামৰাজ্য”ৰ ধাৰণা।
গান্ধীৰ এই বহুস্তৰীয় স্বৰাজ ধাৰণাই পশ্চিমীয়া ৰাজনৈতিক চিন্তাত নথকা এক নতুন মাত্ৰা যোগ দিছে। তেওঁৰ মতে — “স্বৰাজ মানে চৰকাৰৰ পৰা স্বাধীনতা; সেইটো যিকোনো বিদেশী শক্তিয়েই নহওঁক বা নিজৰ স্বদেশীয়েই নহওঁক।”
প্ৰশ্ন ৬: নেলছন মেণ্ডেলাৰ বৰ্ণবৈষম্য বিৰোধী সংগ্ৰাম আৰু স্বাধীনতাৰ সংজ্ঞা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ “Apartheid” বা বৰ্ণবৈষম্য নীতি ১৯৪৮ চনত আৰম্ভ হৈ ১৯৯৪ চন পৰ্যন্ত চলিছিল। শ্বেতাঙ্গ সংখ্যালঘু চৰকাৰে কৃষ্ণাঙ্গ সংখ্যাগৰিষ্ঠক দ্বিতীয় শ্ৰেণীৰ নাগৰিকৰূপে গণ্য কৰিছিল — তেওঁলোকৰ ভোটৰ অধিকাৰ নাছিল, পৃথক স্কুল-হাস্পতাল-পৰিৱহন আছিল, ভাল চাকৰি-সম্পদৰ পৰা বঞ্চিত আছিল।
মেণ্ডেলাৰ সংগ্ৰাম: নেলছন মেণ্ডেলা ১৯৪৪ চনত আফ্ৰিকান নেচনেল কংগ্ৰেছ (ANC)ত যোগ দি বৰ্ণবৈষম্য বিৰোধী আন্দোলন আৰম্ভ কৰিছিল। ১৯৬৪ চনত “ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহিতা”ৰ অভিযোগত যাবজ্জীৱন কাৰাদণ্ড পাই ৰবেন দ্বীপৰ কাৰাগাৰলৈ পঠিওৱা হৈছিল। ২৭ বছৰ (১৯৬৪-১৯৯০) কাৰাজীৱন কটোৱাৰ পিছত আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চাপ আৰু আভ্যন্তৰীণ আন্দোলনৰ ফলত মেণ্ডেলাক ১৯৯০ চনৰ ১১ ফেব্ৰুৱাৰীত মুক্তি দিয়া হ’ল। ১৯৯৪ চনৰ প্ৰথম বহু-জাতীয় নিৰ্বাচনত তেওঁ দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ প্ৰথমজন কৃষ্ণাঙ্গ ৰাষ্ট্ৰপতি হিচাপে নিৰ্বাচিত হ’ল। তেওঁ “Truth and Reconciliation Commission” গঠন কৰি অতীতৰ অপৰাধৰ বাবে শাস্তি দিয়াৰ সলনি ক্ষমা আৰু পুনৰ্নিৰ্মাণৰ পথ ল’ছিল।
মেণ্ডেলাৰ স্বাধীনতাৰ সংজ্ঞা: তেওঁৰ আত্মজীৱনী “Long Walk to Freedom”ত মেণ্ডেলাই কৈছে — “স্বাধীনতা মানে কেৱল নিজৰ শৃংখল ভাঙি দিয়া নহয়, বৰং আনৰ স্বাধীনতাকো সন্মান কৰিব পৰাকৈ জীয়াই থকা।” এই বাক্যই বুজাইছে যে প্ৰকৃত স্বাধীনতা ব্যক্তিগত নহয় — ই সামূহিক, পাৰস্পৰিক আৰু নৈতিক। মেণ্ডেলা ১৯৯৩ চনত নোবেল শান্তি পুৰস্কাৰ লাভ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭: অং চান চু কীৰ “ভয়মুক্ত স্বাধীনতা”ৰ ধাৰণা বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ ম্যানমাৰৰ অং চান চু কী (জন্ম ১৯ জুন, ১৯৪৫) বিশ্বৰ সকলো গণতন্ত্ৰকামী জনতাৰ অনুপ্ৰেৰণা। তেওঁ ম্যানমাৰৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামী জেনেৰেল অং চানৰ জীয়েক। অক্সফৰ্ডত পঢ়ি বিদেশত বিবাহিতা চু কীয়ে ১৯৮৮ চনত মাকৰ অসুস্থতা চাবলৈ ৰংগুনলৈ আহি সামৰিক চৰকাৰৰ অত্যাচাৰ দেখি ৰাজনীতিত প্ৰৱেশ কৰে। তেওঁৰ নেতৃত্বত গঠিত “ন্যাচনেল লীগ ফৰ ডেমোক্ৰেচী” (NLD) দলে ১৯৯০ চনৰ নিৰ্বাচনত বিশাল বিজয় লাভ কৰিলেও সামৰিক চৰকাৰে ফলাফল মানি ল’বলৈ অস্বীকাৰ কৰিলে। চু কীক ১৫ বছৰ গৃহবন্দী কৰি ৰখা হ’ল।
“Freedom from Fear”: ১৯৯১ চনত প্ৰকাশিত প্ৰৱন্ধ-সংগ্ৰহ “Freedom from Fear”ত চু কীয়ে কৈছে — “প্ৰকৃত স্বাধীনতা ভয়ৰ পৰা মুক্তি। ভয়ই মানুহক দাস কৰি ৰাখে — শাসকৰ ভয়, কাৰাগাৰৰ ভয়, মৃত্যুৰ ভয়, দাৰিদ্ৰ্যৰ ভয়। যিজন মানুহৰ অন্তৰত ভয় থাকে তেওঁ কেতিয়াও স্বাধীন নহয়, যদিও বাহিৰৰ ফালৰ পৰা চাবলৈ গ’লে তেওঁ মুক্ত যেন লাগে। সাহসেৰে ভয়ক জয় কৰাটোৱেই হৈছে স্বাধীনতাৰ পথ।”
গান্ধীয়ান প্ৰভাৱ: চু কীৰ আদৰ্শ মহাত্মা গান্ধীৰ অহিংসাৰে অনুপ্ৰাণিত। তেওঁ সামৰিক একনায়কত্বৰ বিৰুদ্ধে অহিংস আৰু গণতান্ত্ৰিক সংগ্ৰাম চলাইছিল। তেওঁ ১৯৯১ চনত নোবেল শান্তি পুৰস্কাৰ লাভ কৰে। তেওঁৰ পৰাৱৰ্তিত জীৱনে দেখুৱাইছে — স্বাধীনতা কেৱল ৰাজনৈতিক বা আৰ্থিক নহয়, ই এক মানসিক অৱস্থা।
প্ৰশ্ন ৮: স্বাধীনতাৰ ওপৰত ন্যায়সংগত আৰু অন্যায়সংগত বাধাবোৰ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সম্পূৰ্ণ অসীম স্বাধীনতা কোনো সমাজত সম্ভৱ নহয়। যদি আটাইলৈ অসীম স্বাধীনতা দিয়া হয় তেন্তে শক্তিশালীয়ে দুৰ্বলৰ স্বাধীনতা কাঢ়ি ল’ব। সেইবাবে স্বাধীনতাৰ ওপৰত কিছু বাধা আৱশ্যক — কিন্তু সেইবোৰ ন্যায়সংগত হ’ব লাগিব।
ন্যায়সংগত বাধা (Justifiable Restrictions):
- আনৰ ক্ষতি প্ৰতিৰোধ: মিলৰ ক্ষতিকৰ নীতি অনুসৰি, কাৰোবাৰ স্বাধীনতাই আনৰ গুৰুতৰ ক্ষতি কৰিলে আইনগত হস্তক্ষেপ ন্যায়সংগত।
- ৰাষ্ট্ৰৰ অখণ্ডতা আৰু সুৰক্ষা: ৰাষ্ট্ৰদ্ৰোহিতা, সাম্প্ৰদায়িক হিংসা প্ৰৰোচনা আদিৰ ক্ষেত্ৰত বাধা যথেষ্ট।
- ৰাজহুৱা স্বাস্থ্য আৰু নৈতিকতা: মাদকদ্ৰব্য বিক্ৰী, যৌন শোষণ, পৰিৱেশ দূষণ আদিৰ ওপৰত বাধা।
- ন্যায় বিভাগৰ মৰ্যাদা: আদালত অৱমাননা, মানহানি আদিৰ ক্ষেত্ৰত আইনগত প্ৰতিৰোধ।
- সামাজিক সমতা: অস্পৃশ্যতা, জাতি-বৈষম্য, ধৰ্মীয় ঘৃণা প্ৰচাৰ আদিৰ বিৰুদ্ধে বাধা।
অন্যায়সংগত বাধা (Unjustifiable Restrictions):
- স্বৈৰাচাৰী চৰকাৰৰ মত-প্ৰতিবন্ধ: চৰকাৰৰ সমালোচনা কৰাৰ স্বাধীনতাৰ ওপৰত নিষেধ।
- ধৰ্মীয় বা জাতিগত বৈষম্য: দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ বৰ্ণবৈষম্য, নাজী জাৰ্মানীৰ ইহুদীবিৰোধী আইন আদি।
- একনায়কত্ববাদী শাসন: বিৰোধী দল বন্ধ, প্ৰেছ স্বাধীনতা হৰণ, বিনাবিচাৰে কাৰাবাস।
- লিংগ-বৈষম্য: মহিলাসকলৰ শিক্ষা, কাম, ভোটৰ অধিকাৰ হৰণ।
পৰীক্ষাৰ মাপকাঠী: বাধাটো ন্যায়সংগত নে অন্যায়সংগত — এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ পাবলৈ এই কেইটামান প্ৰশ্ন কৰিব লাগে — (ক) বাধাটো আনৰ ক্ষতি প্ৰতিৰোধ কৰিছেনে, নে কেৱল ক্ষমতাশালীৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষা কৰিছে? (খ) বাধাটো গণতান্ত্ৰিকভাৱে নিৰ্ণিত আইনৰ যোগেদি জাৰি কৰা হৈছেনে? (গ) বাধাটো যুক্তিসংগত আৰু আনুপাতিক হৈছেনে? (ঘ) বাধাটো আদালতত বিচাৰৰ যোগ্যনে?
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: স্বাধীনতাৰ ৰক্ষাকবচসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ স্বাধীনতাৰ মূল ৰক্ষাকবচসমূহ হ’ল — (১) লিখিত আৰু কঠোৰ সংবিধান: মৌলিক অধিকাৰ আৰু স্বাধীনতা সংবিধানত লিপিবদ্ধ থকা; (২) আইনৰ শাসন (Rule of Law): আইনৰ আগত সকলো সমান, কোনো ব্যক্তি আইনৰ ওপৰত নহয়; (৩) ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ (Separation of Powers): আইন বিভাগ, কাৰ্যবাহক, ন্যায় বিভাগৰ কাৰ্য পৃথক ৰখা; (৪) স্বাধীন ন্যায়পালিকা: চৰকাৰৰ চাপৰ পৰা মুক্ত আদালত; (৫) গণতান্ত্ৰিক বিকেন্দ্ৰীকৰণ: ক্ষমতা স্থানীয় চৰকাৰলৈ বণ্টন; (৬) মুক্ত প্ৰেছ আৰু গণমাধ্যম: সমালোচনা, তথ্য প্ৰচাৰৰ স্বাধীনতা; (৭) সচেতন নাগৰিক: জনগণৰ সচেতনতাই স্বাধীনতাৰ চৰম ৰক্ষাকবচ; (৮) সবল বিৰোধী দল: চৰকাৰৰ স্বৈৰাচাৰ ৰোধক হিচাপে কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ২: আইন আৰু স্বাধীনতাৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ আইন আৰু স্বাধীনতাৰ সম্পৰ্ক সম্পৰ্কে দুটা বিপৰীত মত দেখা যায়। প্ৰথম মত (ব্যক্তিবাদী): জে.এছ. মিল, এডাম স্মিথ আদিৰ মতে আইন স্বাধীনতাৰ শত্ৰু — যিমান বেছি আইন তিমান কম স্বাধীনতা। দ্বিতীয় মত (কল্যাণৰাষ্ট্ৰবাদী): জন লক্, লাস্কী, গ্ৰীণ আদিৰ মতে আইন আৰু স্বাধীনতা পৰিপূৰক। লক্ৰে কৈছে — “য’ত আইন নাই, ত’ত স্বাধীনতা নাই।” আইনে অযৌক্তিক হস্তক্ষেপ ৰোধ কৰি স্বাধীনতাৰ পৰিৱেশ গঢ় দিয়ে। প্ৰকৃত কথা হ’ল — আইন আৰু স্বাধীনতা পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক; ন্যায়সংগত আইনে স্বাধীনতা ৰক্ষা কৰে, কিন্তু অন্যায়সংগত আইনে স্বাধীনতা হৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: স্বাধীনতাৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ স্বাধীনতাৰ মূলত নিম্নলিখিত প্ৰকাৰ —
- প্ৰাকৃতিক স্বাধীনতা: ৰাষ্ট্ৰ গঠনৰ পূৰ্বে মানুহে ভোগ কৰা সম্পূৰ্ণ অসীম স্বাধীনতা — যিটো এতিয়া কেৱল কাল্পনিক ধাৰণা।
- পৌৰ স্বাধীনতা: সমাজৰ সদস্য হিচাপে ব্যক্তিয়ে ভোগ কৰা অধিকাৰ — যেনে চলাফুৰাৰ স্বাধীনতা, ব্যক্তিগত সম্পত্তি অধিকাৰ, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা।
- ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা: চৰকাৰ-পৰিচালনাত অংশগ্ৰহণৰ অধিকাৰ — ভোটাধিকাৰ, নিৰ্বাচনত প্ৰতিদ্বন্দ্বিতা, চৰকাৰৰ সমালোচনা।
- আৰ্থিক স্বাধীনতা: পাৰিশ্ৰমিকপূৰ্ণ চাকৰিৰ স্বাধীনতা, সম্পদ অৰ্জন আৰু ব্যৱহাৰৰ স্বাধীনতা, অভাৱৰ পৰা মুক্তি।
- জাতীয় স্বাধীনতা: বিদেশী শাসনৰ পৰা মুক্তি, ৰাষ্ট্ৰীয় সাৰ্বভৌমত্ব।
- ধৰ্মীয় স্বাধীনতা: যিকোনো ধৰ্ম পালন, প্ৰচাৰ আৰু পৰিৱৰ্তনৰ অধিকাৰ।
- ব্যক্তিগত স্বাধীনতা: ব্যক্তিৰ ব্যক্তিগত পৰিসৰত হস্তক্ষেপৰ অভাৱ — গোপনীয়তা, পৰিয়াল গঠন আদি।
- নৈতিক স্বাধীনতা: বিবেক অনুসৰি আচৰণৰ স্বাধীনতা।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতীয় সংবিধানে স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ কেনেদৰে নিশ্চিত কৰিছে?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ ১৯ অনুচ্ছেদে নাগৰিকসকলক ছটা স্বাধীনতা প্ৰদান কৰিছে — (১) বাক আৰু অভিৱ্যক্তিৰ স্বাধীনতা; (২) শান্তিপূৰ্ণভাৱে আৰু অস্ত্ৰৰহিতকৈ সমবেত হোৱাৰ স্বাধীনতা; (৩) সংঘ বা সংগঠন গঢ়াৰ স্বাধীনতা; (৪) ভাৰতৰ যিকোনো অংশলৈ মুক্তভাৱে চলাফুৰাৰ স্বাধীনতা; (৫) ভাৰতৰ যিকোনো অংশত বাস কৰাৰ স্বাধীনতা; (৬) যিকোনো বৃত্তি, ব্যৱসায় বা ব্যৱসায়ৰ স্বাধীনতা। ১৯(২)ৰ পৰা ১৯(৬) পৰ্যন্ত উপ-ধাৰাবোৰে এই স্বাধীনতাবোৰৰ ওপৰত যুক্তিসংগত সীমা আৰোপৰ ক্ষমতা ৰাষ্ট্ৰক প্ৰদান কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৫: গান্ধী আৰু চু কীৰ স্বাধীনতা ধাৰণাৰ সাদৃশ্য আৰু পাৰ্থক্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ সাদৃশ্য: দুয়োজনে অহিংস সংগ্ৰামৰ পৃষ্ঠপোষক; দুয়োজনে স্বাধীনতাক ব্যক্তিৰ অভ্যন্তৰীণ অৱস্থাৰে দেখিছে (গান্ধীৰ আত্মসংযম, চু কীৰ ভয়মুক্তি); দুয়োজনে নৈতিক চৰিত্ৰ-বিকাশক স্বাধীনতাৰ অংশ গণ্য কৰিছে; দুয়োজনে স্বদেশৰ সাম্ৰাজ্যবাদী/একনায়কত্ববাদী শাসনৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম চলাইছিল। পাৰ্থক্য: গান্ধীয়ে স্বৰাজক বহুমুখী (ব্যক্তি+সমাজ+অৰ্থ+ৰাজনীতি+আধ্যাত্ম) ৰূপত দেখিছে; চু কীয়ে মূলত মানসিক ভয়মুক্তিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে। গান্ধীয়ে আৰ্থিক স্বাৱলম্বনৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিলে চু কীয়ে গণতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াত গুৰুত্ব দিছে।
প্ৰশ্ন ৬: লাস্কীৰ মতে স্বাধীনতাৰ চৰ্তসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ব্ৰিটিছ ৰাজনৈতিক চিন্তক হেৰল্ড লাস্কীয়ে “A Grammar of Politics” গ্ৰন্থত স্বাধীনতাৰ চৰ্তসমূহ আলোচনা কৰিছে — (১) মৌলিক অধিকাৰৰ স্বীকৃতি: ব্যক্তিৰ মৌলিক অধিকাৰ ৰাষ্ট্ৰই স্বীকাৰ কৰিব লাগিব; (২) আৰ্থিক সমতা: অযৌক্তিক ধন-বৈষম্য নাইকিয়াকৈ মৌলিক অভাৱ পূৰণৰ ব্যৱস্থা; (৩) ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণ: এজনৰ বা এটা গোটৰ হাতত ক্ষমতা কেন্দ্ৰীভূত নহ’ব লাগিব; (৪) আইনৰ শাসন: নিৰপেক্ষ আৰু সমান আইন; (৫) স্বাধীন ন্যায়পালিকা: অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে মুক্ত আদালত; (৬) শিক্ষা: সচেতন নাগৰিক গঢ়িবলৈ গুণগত শিক্ষাৰ সুযোগ; (৭) মুক্ত প্ৰেছ: চৰকাৰৰ চাপৰ পৰা মুক্ত গণমাধ্যম।
নেগেটিভ বনাম পজিটিভ স্বাধীনতা — তুলনামূলক সাৰণী
| মাপকাঠী | নেগেটিভ স্বাধীনতা (Negative Liberty) | পজিটিভ স্বাধীনতা (Positive Liberty) |
|---|---|---|
| মূল ধাৰণা | “freedom from” — বাধাৰ পৰা মুক্তি | “freedom to” — কিবা কৰিবলৈ সামৰ্থ্য |
| মূল প্ৰশ্ন | মোৰ ওপৰত কোনে কিমান হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে? | মোক কোনে শাসন কৰে আৰু মই কেনেদৰে নিজৰ গুৰি হ’ব পাৰোঁ? |
| ৰাষ্ট্ৰৰ ভূমিকা | ন্যূনতম — কেৱল আইন-শাঁতি ৰক্ষা | সক্ৰিয় — শিক্ষা, স্বাস্থ্য, সম্পদ যোগান |
| স্বাধীনতাৰ স্বৰূপ | বাহ্যিক বাধাৰ অনুপস্থিতি | আত্মবিকাশৰ অনুকূল পৰিৱেশৰ উপস্থিতি |
| মূল সমৰ্থক | হবছ, লক্, এডাম স্মিথ, জে.এছ. মিল, ইছাইয়া বাৰ্লিন | ৰোছো, টি.এইচ. গ্ৰীণ, হেৰল্ড লাস্কী, মেকআইভাৰ |
| মূল গ্ৰন্থ | “On Liberty” (১৮৫৯) – জে.এছ. মিল | “A Grammar of Politics” – হেৰল্ড লাস্কী |
| অৰ্থনৈতিক দৃষ্টিভংগী | মুক্ত বজাৰ, ন্যূনতম চৰকাৰী হস্তক্ষেপ | কল্যাণৰাষ্ট্ৰ, আৰ্থিক সমতা |
| ৰাজনৈতিক প্ৰৱণতা | ক্লেচিকেল উদাৰতাবাদ (Classical Liberalism) | সামাজিক গণতন্ত্ৰ (Social Democracy) |
| উদাহৰণ | চেন্সৰশিপৰ অভাৱ, প্ৰেছ স্বাধীনতা | উচ্চশিক্ষাৰ অধিকাৰ, ৰাজহুৱা স্বাস্থ্য সেৱা |
| সম্ভাৱ্য বিপদ | দুৰ্বলৰ ক্ষতিৰ সম্ভাৱনা — অসম সমাজ | ৰাষ্ট্ৰৰ অতি হস্তক্ষেপ — পিতৃসুলভতাবাদ |
স্বাধীনতা সম্পৰ্কে মূখ্য চিন্তাবিদ — সাৰণী
| চিন্তাবিদ | দেশ/কাল | মূল গ্ৰন্থ/ভাষণ | মূল অৱদান |
|---|---|---|---|
| জন লক্ | ইংলেণ্ড (১৬৩২-১৭০৪) | Two Treatises of Government | “য’ত আইন নাই, ত’ত স্বাধীনতা নাই” — প্ৰাকৃতিক অধিকাৰৰ সিদ্ধান্ত |
| জন ষ্টুৱাৰ্ট মিল | ইংলেণ্ড (১৮০৬-১৮৭৩) | On Liberty (১৮৫৯) | ক্ষতিকৰ নীতি (Harm Principle), মত প্ৰকাশৰ স্বাধীনতাৰ চাৰিটা যুক্তি |
| ভল্টেয়াৰ | ফ্ৰান্স (১৬৯৪-১৭৭৮) | Letters on the English | “তুমি যি কোৱা মই একমত নহয়, কিন্তু তোমাৰ অধিকাৰক ৰক্ষা কৰিম” |
| ৰোছো | ফ্ৰান্স (১৭১২-১৭৭৮) | The Social Contract | “মানুহ স্বাধীন জন্ম পাইছিল, কিন্তু সকলোতে শৃংখলত আবদ্ধ” |
| হেৰল্ড লাস্কী | ইংলেণ্ড (১৮৯৩-১৯৫০) | A Grammar of Politics | পজিটিভ স্বাধীনতাৰ আধুনিক প্ৰৱক্তা — স্বাধীনতাৰ চৰ্তসমূহ |
| টি.এইচ. গ্ৰীণ | ইংলেণ্ড (১৮৩৬-১৮৮২) | Lectures on Political Obligation | “স্বাধীনতা মানে কিবা কৰিবলৈ পৰা সামৰ্থ্য” |
| ইছাইয়া বাৰ্লিন | ব্ৰিটেইন (১৯০৯-১৯৯৭) | Two Concepts of Liberty (১৯৫৮) | নেগেটিভ আৰু পজিটিভ স্বাধীনতাৰ সুস্পষ্ট পাৰ্থক্য |
| মহাত্মা গান্ধী | ভাৰত (১৮৬৯-১৯৪৮) | Hind Swaraj (১৯০৯) | স্বৰাজ — ব্যক্তি, সমাজ, ৰাষ্ট্ৰৰ বহুস্তৰীয় আত্মশাসন |
| নেলছন মেণ্ডেলা | দক্ষিণ আফ্ৰিকা (১৯১৮-২০১৩) | Long Walk to Freedom (১৯৯৪) | বৰ্ণবৈষম্য বিৰোধী সংগ্ৰাম, ক্ষমা আৰু পুনৰ্নিৰ্মাণৰ আদৰ্শ |
| অং চান চু কী | ম্যানমাৰ (জন্ম ১৯৪৫) | Freedom from Fear (১৯৯১) | প্ৰকৃত স্বাধীনতা = ভয়ৰ পৰা মুক্তি |
| থমাছ জেফাৰছন | আমেৰিকা (১৭৪৩-১৮২৬) | Declaration of Independence | “চিৰন্তন সতৰ্কতাই স্বাধীনতাৰ মূল্য” |
| এডাম স্মিথ | স্কটলেণ্ড (১৭২৩-১৭৯০) | The Wealth of Nations | আৰ্থিক স্বাধীনতা — মুক্ত বজাৰ অৰ্থনীতিৰ পিতৃ |
এই অধ্যায়ৰ অধ্যয়নৰ পৰা আমি বুজিব পাৰিলো যে স্বাধীনতা মানৱ জীৱনৰ এক জটিল আৰু বহুমাত্ৰিক ধাৰণা। ই কেৱল বাহ্যিক বাধাৰ অনুপস্থিতি নহয় — ই আত্মবিকাশৰ পৰিৱেশ, ভয়মুক্তি, আৰু নৈতিক চৰিত্ৰ-নিৰ্মাণৰ এক সামগ্ৰিক প্ৰক্ৰিয়া। মিল, বাৰ্লিন, লাস্কী, গান্ধী, মেণ্ডেলা আৰু চু কী আদিৰ চিন্তা আৰু সংগ্ৰামৰ পৰা আমি শিকিম যে স্বাধীনতা প্ৰাপ্তি যিমানেই কঠিন, ৰক্ষা সিমানেই কঠিন। স্বাধীন থাকিবলৈ চিৰন্তন সতৰ্কতা, সাহস, আৰু আনৰ স্বাধীনতাকো সন্মান কৰাৰ মানসিকতা আৱশ্যক। ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলে এই অধ্যায়ত আলোচিত ধাৰণাবোৰক ভালদৰে আয়ত্ত কৰিলে কেৱল পৰীক্ষাত উত্তম নম্বৰ লাভ কৰাত নহয়, একজন সচেতন গণতান্ত্ৰিক নাগৰিক হৈ গঢ় ল’বলৈও সহায় হ’ব।