একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান অধ্যায় ১১: ৰাজনৈতিক তত্ত্ব: এক পৰিচয়
প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থীসকল, HSLC Guru-লৈ আপোনালোকক সাদৰ সম্ভাষণ। এতিয়াৰ পৰা আমি আৰম্ভ কৰিব ওলাইছোঁ একাদশ শ্ৰেণীৰ ৰাজনীতি বিজ্ঞান (Political Science) পাঠ্যপুথিৰ দ্বিতীয় খণ্ড — ৰাজনৈতিক তত্ত্ব (Political Theory)। এই দ্বিতীয় খণ্ডৰ প্ৰথম অধ্যায় হৈছে “ৰাজনৈতিক তত্ত্ব: এক পৰিচয়” (Political Theory: An Introduction)। এই অধ্যায়টোৱে ৰাজনীতি কি, ৰাজনৈতিক তত্ত্ব কি, ইয়াৰ মূল ধাৰণাসমূহ — স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, অধিকাৰ, নাগৰিকত্ব — কেনেকৈ অধ্যয়ন কৰা হয়, কিয় ইয়াৰ প্ৰয়োজন আৰু পাৰম্পৰিক ও আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ পাৰ্থক্য কেনে — এই সকলোবোৰ বিষয়ৰ ওপৰত আলোকপাত কৰিছে। ASSEB (Assam State Board of Secondary Education)ৰ পাঠ্যক্ৰম অনুসৰি আমি ইয়াত পাঠ্যপুথিৰ সকলো প্ৰশ্ন-উত্তৰ আৰু অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন-উত্তৰৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান উপস্থাপন কৰিছোঁ।
সাৰাংশ
ৰাজনীতিৰ অৰ্থ আৰু প্ৰকৃতি: “ৰাজনীতি” (Politics) শব্দটো গ্ৰীক শব্দ “Polis” (পলিচ)ৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ হৈছে নগৰ-ৰাষ্ট্ৰ (City-State)। প্ৰাচীন গ্ৰীছত নাগৰিকসকলে নিজৰ নগৰ-ৰাষ্ট্ৰৰ পৰিচালনাৰ বিষয়ে যি আলোচনা কৰিছিল, সেইয়াই ক্ৰমে ৰাজনীতি হিচাপে পৰিচিত হৈছিল। এৰিষ্টটলে (Aristotle) সৰ্বপ্ৰথম “ৰাজনীতি” শব্দটো প্ৰচলন কৰিছিল আৰু ৰাজনীতিক “Master Science” বা সৰ্বশ্ৰেষ্ঠ বিজ্ঞান বুলি অভিহিত কৰিছিল। ৰাজনীতি বিজ্ঞান এনে এক সামাজিক বিজ্ঞান যিয়ে ৰাষ্ট্ৰ, চৰকাৰ, ক্ষমতা, কৰ্তৃত্ব, অধিকাৰ, কৰ্তব্য, ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া আদিৰ অধ্যয়ন কৰে।
ৰাজনৈতিক তত্ত্ব কি: ৰাজনৈতিক তত্ত্ব (Political Theory) হৈছে ৰাজনৈতিক জীৱনৰ মূল ধাৰণাসমূহৰ পদ্ধতিগত আৰু যুক্তিসংগত আলোচনা। ই স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, গণতন্ত্ৰ, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আদি ধাৰণাবোৰৰ অৰ্থ স্পষ্ট কৰে আৰু ইয়াৰ ব্যৱহাৰিক প্ৰয়োগৰ পৰীক্ষা চলাই। প্ৰখ্যাত ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদ ডেভিড হেল্ড (David Held)ৰ মতে, ৰাজনৈতিক তত্ত্ব হৈছে “ধাৰণা, ব্যাখ্যামূলক অনুমান আৰু নৈতিক মূল্যায়নৰ এক মিশ্ৰিত আলোচনা যাৰ যোগেদি ৰাজনৈতিক জীৱনৰ প্ৰকৃতি, উদ্দেশ্য আৰু মূল বৈশিষ্ট্য নিৰূপণ কৰা হয়।” ৰাজনৈতিক তত্ত্বই বিভিন্ন গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠান, সংবিধানৰ মূল আদৰ্শ আৰু সমাজৰ ৰাজনৈতিক ন্যায়সংগততাৰ ভিত্তি ব্যাখ্যা কৰে।
মূল ধাৰণাসমূহ: ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ মূল ধাৰণাসমূহ হৈছে — স্বাধীনতা (Freedom): প্ৰত্যেক ব্যক্তিৰ নিজৰ মৰ্যাদাৰ সৈতে বিকশিত হোৱাৰ অধিকাৰ; সমতা (Equality): সকলো মানুহকে সমান সুযোগ-সুবিধা আৰু মৰ্যাদা প্ৰদান; ন্যায় (Justice): সমাজত নিৰপেক্ষ আৰু যুক্তিসংগত বন্টন আৰু আচৰণ; অধিকাৰ (Rights): ব্যক্তিৰ সামাজিক, ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক জীৱন বিকাশৰ বাবে অপৰিহাৰ্য দাবী; নাগৰিকত্ব (Citizenship): ৰাষ্ট্ৰৰ সদস্য হিচাপে ব্যক্তিৰ পৰিচয়, অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য। এই ধাৰণাসমূহ গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ ভেটি গঢ়ি তোলে।
ৰাজনৈতিক তত্ত্ব অধ্যয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা: ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ অধ্যয়নৰ যোগেদি আমি গণতান্ত্ৰিক চিন্তাৰে নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি উঠোঁ। ই আমাক স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়ৰ অৰ্থ বুজিবলৈ সহায় কৰে, ৰাজনৈতিক বিতৰ্কত যুক্তিসংগতভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ শিকায়, সংবিধান আৰু আইনৰ যৌক্তিকতা বিচাৰ কৰিবলৈ সক্ষম কৰে আৰু ৰাজনৈতিক বিচক্ষণতা গঢ়িবলৈ উদ্বুদ্ধ কৰে। বিশেষকৈ অসম তথা উত্তৰ-পূবৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ আত্মনিয়ন্ত্ৰণ, ভাষাৰ অধিকাৰ, সাংস্কৃতিক সুৰক্ষাৰ দাবী আদি বুজাত ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ জ্ঞান অপৰিহাৰ্য।
পাৰম্পৰিক বনাম আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্ব: পাৰম্পৰিক ৰাজনৈতিক তত্ত্ব মুখ্যত ৰাষ্ট্ৰ, চৰকাৰ, আইন, সংবিধান, নৈতিকতাৰ আদৰ্শৰ সৈতে জড়িত আছিল। ইয়াৰ আদৰ্শবাদী, দাৰ্শনিক আৰু আইন-প্ৰতিষ্ঠান কেন্দ্ৰিক প্ৰকৃতি আছিল। আনহাতে আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্ব ক্ষমতা, ৰাজনৈতিক আচৰণ, ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া আৰু অভিজ্ঞতাভিত্তিক বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। আধুনিক তত্ত্বই অন্যান্য সমাজ বিজ্ঞানৰ — সমাজবিজ্ঞান, অৰ্থনীতি, মনোবিজ্ঞানৰ — পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰে আৰু আচৰণবাদী বিপ্লৱৰ (Behavioural Revolution) পিছত গণনা, পৰিমাপ, পৰিসংখ্যাৰ ব্যৱহাৰে ইয়াক বৈজ্ঞানিক ৰূপ দিছে।
ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদসকল: পশ্চিমীয়া ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ পথিকৃৎ প্লেটো (Plato)ৰ “Republic” আৰু এৰিষ্টটলৰ “Politics” পুথিয়ে ন্যায়, ৰাষ্ট্ৰ, নাগৰিকত্বৰ মূল ভিত্তি স্থাপন কৰিছিল। কাৰ্ল মাৰ্ক্স (Karl Marx)ৰ শ্ৰেণী সংগ্ৰাম তত্ত্বই অৰ্থনৈতিক উৎপাদন সম্পৰ্কৰ ভিত্তিত সমাজ ব্যাখ্যা কৰিছিল। মহাত্মা গান্ধীই অহিংসা, সত্যাগ্ৰহ, স্বৰাজৰ যোগেদি অনন্য এক ৰাজনৈতিক দৰ্শন প্ৰদান কৰিছিল আৰু কৈছিল “ৰাজনীতি যেনিবা এক সৰ্পকুণ্ডলীহে — আমি পলাব খুজিলেও সি আমাক মেৰিয়াই ধৰে।” ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰই দলিত মুক্তি, সামাজিক ন্যায়, সাংবিধানিক গণতন্ত্ৰৰ ৰূপৰেখা প্ৰদান কৰি ভাৰতীয় সংবিধানক প্ৰাণ দিছিল।
Summary (English): This chapter introduces Political Theory as a systematic study of fundamental political concepts such as freedom, equality, justice, rights, citizenship, democracy, and secularism. The word “Politics” originates from the Greek “Polis” meaning city-state, and Aristotle was the first to use the term. Political theory clarifies the meaning and application of political ideas, examines the moral foundations of political institutions, and prepares citizens for democratic participation. The chapter distinguishes traditional political theory (focused on state, government, law, and ideal forms) from modern political theory (focused on power, behaviour, processes, and empirical analysis). It highlights the contributions of major thinkers — Plato, Aristotle, Marx, Gandhi, and Ambedkar — and underlines why political theory is indispensable for understanding self-determination, citizenship rights, and democratic life in India and the Northeast.
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: “Politics” শব্দটো কোন গ্ৰীক শব্দৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ “Politics” শব্দটো গ্ৰীক শব্দ “Polis” (পলিচ)ৰ পৰা আহিছে।
প্ৰশ্ন ২: “Polis” শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ “Polis” শব্দৰ অৰ্থ হৈছে নগৰ-ৰাষ্ট্ৰ (City-State)।
প্ৰশ্ন ৩: কোন গ্ৰীক দাৰ্শনিকে সৰ্বপ্ৰথম “ৰাজনীতি” শব্দটো প্ৰচলন কৰিছিল?
উত্তৰঃ গ্ৰীক দাৰ্শনিক এৰিষ্টটলে (Aristotle) সৰ্বপ্ৰথম “ৰাজনীতি” শব্দটো প্ৰচলন কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৪: এৰিষ্টটলে ৰাজনীতিক কি বুলি অভিহিত কৰিছিল?
উত্তৰঃ এৰিষ্টটলে ৰাজনীতিক “Master Science” বা “মূল বিজ্ঞান” বুলি অভিহিত কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৫: “Republic” নামৰ গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ “Republic” নামৰ গ্ৰন্থখন গ্ৰীক দাৰ্শনিক প্লেটোৱে (Plato) ৰচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: “Politics” নামৰ গ্ৰন্থখন কোনে ৰচনা কৰিছিল?
উত্তৰঃ “Politics” নামৰ গ্ৰন্থখন এৰিষ্টটলে ৰচনা কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৭: “Theory” শব্দটো কোন শব্দৰ পৰা আহিছে?
উত্তৰঃ “Theory” শব্দটো গ্ৰীক “Theoria” (থিওৰিয়া) শব্দৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ হৈছে চিন্তা-চৰ্চা বা আলোচনা।
প্ৰশ্ন ৮: গান্ধীজীৰ ৰাজনীতি সম্পৰ্কীয় বিখ্যাত উক্তিটো কি?
উত্তৰঃ গান্ধীজীয়ে কৈছিল — “ৰাজনীতি যেনিবা এক সৰ্পকুণ্ডলীহে — আমি পলাব খুজিলেও সি আমাক মেৰিয়াই ধৰে।”
প্ৰশ্ন ৯: শ্ৰেণী সংগ্ৰাম তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ শ্ৰেণী সংগ্ৰাম তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে কাৰ্ল মাৰ্ক্স (Karl Marx)।
প্ৰশ্ন ১০: ভাৰতীয় সংবিধানৰ ৰচনাকৰ্তা কোন?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ মুখ্য ৰচনাকৰ্তা ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ।
প্ৰশ্ন ১১: ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ মূল ধাৰণা কেইটা কি কি?
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ মূল ধাৰণাবোৰ হৈছে — স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, অধিকাৰ আৰু নাগৰিকত্ব।
প্ৰশ্ন ১২: “ৰাজনীতি বিজ্ঞান হৈছে ৰাষ্ট্ৰৰ অধ্যয়ন” — এই উক্তিটো কাৰ?
উত্তৰঃ এই উক্তিটো জাৰ্মান লেখক ব্লুন্টছ্লীৰ (Bluntschli)।
প্ৰশ্ন ১৩: “মানুহ স্বভাৱতে এক ৰাজনৈতিক জীৱ” — এই উক্তিটো কাৰ?
উত্তৰঃ এই উক্তিটো এৰিষ্টটলৰ। তেওঁ কৈছিল “Man is by nature a political animal.”
প্ৰশ্ন ১৪: ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ এজন আধুনিক চিন্তাবিদৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ এজন আধুনিক চিন্তাবিদ হৈছে ডেভিড হেল্ড (David Held) / ৰবাৰ্ট ডাল (Robert Dahl)।
প্ৰশ্ন ১৫: ৰাজনীতিৰ ক্ষেত্ৰত “ক্ষমতা” শব্দটোৱে কি বুজায়?
উত্তৰঃ “ক্ষমতা” (Power) মানে অন্য ব্যক্তি বা গোষ্ঠীৰ আচৰণক প্ৰভাৱিত কৰি তেওঁলোকক নিজৰ ইচ্ছানুসৰি কাম কৰাব পৰা সামৰ্থ্যক বুজায়।
প্ৰশ্ন ১৬: গণতন্ত্ৰৰ মূল আদৰ্শ কি?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰৰ মূল আদৰ্শ হৈছে স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব (Liberty, Equality, Fraternity)।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৩-৪ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: ৰাজনীতি (Politics) মানে কি? সংক্ষেপে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ “ৰাজনীতি” শব্দটো গ্ৰীক “Polis” শব্দৰ পৰা আহিছে যাৰ অৰ্থ নগৰ-ৰাষ্ট্ৰ। ব্যাপক অৰ্থত ৰাজনীতি হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ যোগেদি সমাজৰ সদস্যসকলে সমষ্টিগত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে আৰু ক্ষমতাৰ বন্টন আৰু প্ৰয়োগ কৰে। ৰাজনীতিৰ সৈতে চৰকাৰ গঠন, নীতি প্ৰণয়ন, নিৰ্বাচন, ৰাজনৈতিক দল, আন্দোলন আদি জড়িত। এৰিষ্টটলৰ মতে মানুহ স্বভাৱতে এক ৰাজনৈতিক জীৱ আৰু ৰাজনৈতিক জীৱনৰ যোগেদিহে মানুহে সম্পূৰ্ণতা লাভ কৰে। আধুনিক চিন্তাবিদসকলে ৰাজনীতিক ক্ষমতাৰ সংগ্ৰাম, সমষ্টিগত স্বাৰ্থৰ সাধন আৰু সমাজৰ মূল্যৰ বিচাৰিকা ৰূপে দেখুৱায়।
প্ৰশ্ন ২: ৰাজনৈতিক তত্ত্ব (Political Theory)ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক তত্ত্ব হৈছে ৰাজনৈতিক ধাৰণা, প্ৰতিষ্ঠান আৰু আদৰ্শৰ পদ্ধতিগত আৰু যুক্তিসংগত আলোচনা। ই স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, ক্ষমতা, কৰ্তৃত্ব, অধিকাৰ আদি ধাৰণাৰ অৰ্থ স্পষ্ট কৰে আৰু এইবোৰ ধাৰণাৰ ব্যৱহাৰ কেনেদৰে কৰিব লাগে সেয়া বুজায়। ডেভিড হেল্ডৰ মতে — “ৰাজনৈতিক তত্ত্ব হৈছে ধাৰণা, ব্যাখ্যামূলক অনুমান আৰু নৈতিক মূল্যায়নৰ এক সংমিশ্ৰিত আলোচনা যাৰ যোগেদি ৰাজনৈতিক জীৱনৰ প্ৰকৃতি, উদ্দেশ্য আৰু মূল বৈশিষ্ট্য নিৰূপণ কৰা হয়।” ৰাজনৈতিক তত্ত্বই গণতন্ত্ৰৰ ভেটি গঢ়ি তোলে আৰু নাগৰিককে সচেতন কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ চাৰিটা মূল বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ চাৰিটা মূল বৈশিষ্ট্য হৈছে —
- পদ্ধতিগত আৰু যুক্তিসংগত: ৰাজনৈতিক তত্ত্বই বিভিন্ন ৰাজনৈতিক ধাৰণা যুক্তি আৰু পদ্ধতিৰ সহায়ত আলোচনা কৰে।
- মূল ধাৰণাৰ ব্যাখ্যা: স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, অধিকাৰ আদিৰ অৰ্থ স্পষ্ট কৰে।
- আদৰ্শ আৰু বাস্তৱ উভয়ৰে আলোচনা: ৰাজনৈতিক তত্ত্বই কেৱল আদৰ্শ পৰিস্থিতিৰ চিন্তাকে সীমাবদ্ধ নাথাকে, বাস্তৱ পৰিস্থিতিও বিশ্লেষণ কৰে।
- নাগৰিক শিক্ষাৰ ভিত্তি: ই নাগৰিকক সচেতন আৰু গণতান্ত্ৰিক জীৱনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: স্বাধীনতা (Freedom)ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ স্বাধীনতা হৈছে এনে এক অৱস্থা যাত ব্যক্তিয়ে নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি চিন্তা, কথা আৰু কাম কৰিব পাৰে যিদৰে আনৰ একে স্বাধীনতাত হস্তক্ষেপ নকৰে। স্বাধীনতা দুই ধৰণৰ — ধনাত্মক স্বাধীনতা (Positive Liberty) যিয়ে ব্যক্তিৰ পূৰ্ণ বিকাশৰ সুযোগ দিয়ে আৰু ঋণাত্মক স্বাধীনতা (Negative Liberty) যিয়ে বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্তি দিয়ে। প্ৰখ্যাত চিন্তাবিদ ছাৰ আইজা বাৰ্লিনে এই দুই ধাৰণা স্পষ্ট কৰিছিল। স্বাধীনতা গণতন্ত্ৰৰ মূল ভেটি, ই বাক্ স্বাধীনতা, চিন্তাৰ স্বাধীনতা, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা, সংঘ গঠনৰ স্বাধীনতা আদিৰ যোগেদি প্ৰকাশ পায়।
প্ৰশ্ন ৫: সমতা (Equality)ৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সমতা মানে সকলো মানুহক একে মৰ্যাদা, অধিকাৰ আৰু সুযোগ-সুবিধা প্ৰদান কৰা। সমতাই বুজায় যে জাতি, ধৰ্ম, লিংগ, বৰ্ণ, ভাষা আদিৰ ভিত্তিত কোনো ব্যক্তিৰ প্ৰতি বৈষম্য কৰিব নোৱাৰি। সমতা বিভিন্ন ৰূপত প্ৰকাশ পায় — আইনগত সমতা (আইনৰ সমুখত সকলো সমান), ৰাজনৈতিক সমতা (এক ব্যক্তি এক ভোটৰ মূল্য সমান), সামাজিক সমতা (জাতি-ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে সকলোৱে সমান মৰ্যাদা পায়), অৰ্থনৈতিক সমতা (সম্পদৰ অপ্ৰাপ্যতা হ্ৰাস)। ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১৪-১৮-এ সমতাৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৬: ন্যায় (Justice)ৰ ধাৰণাটো বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ ন্যায় হৈছে ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ অন্যতম মূল ধাৰণা। প্লেটোৰ মতে ন্যায় হৈছে “যাৰ যিটো প্ৰাপ্য, তেওঁক সেইটো প্ৰদান কৰা।” আধুনিক চিন্তাবিদ জন ৰল্ছৰ (John Rawls) মতে ন্যায় মানে সমাজত উপলব্ধ সম্পদৰ ন্যায্য বন্টন আৰু সুযোগ-সুবিধাৰ সমান বিতৰণ। ন্যায়ৰ ধৰণসমূহ — সামাজিক ন্যায় (সামাজিক বৈষম্য দূৰীকৰণ), ৰাজনৈতিক ন্যায় (সকলোৰে ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ), অৰ্থনৈতিক ন্যায় (সম্পদৰ ন্যায্য বন্টন), আইনগত ন্যায় (আইনৰ নিৰপেক্ষ প্ৰয়োগ)। ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত “ন্যায় — সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক”ৰ আদৰ্শ ঘোষণা কৰা হৈছে।
প্ৰশ্ন ৭: অধিকাৰ (Rights) মানে কি?
উত্তৰঃ অধিকাৰ হৈছে সমাজৰ দ্বাৰা স্বীকৃত আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ দ্বাৰা সংৰক্ষিত এনে দাবী যাৰ যোগেদি ব্যক্তিয়ে নিজৰ ব্যক্তিত্ব আৰু জীৱনৰ পূৰ্ণ বিকাশ কৰিব পাৰে। অধিকাৰ বিভিন্ন ধৰণৰ — মৌলিক অধিকাৰ (Fundamental Rights), মানৱ অধিকাৰ (Human Rights), নাগৰিক অধিকাৰ (Civil Rights), ৰাজনৈতিক অধিকাৰ (Political Rights) ইত্যাদি। ভাৰতীয় সংবিধানৰ তৃতীয় ভাগত (অনুচ্ছেদ ১২-৩৫) ছটা মৌলিক অধিকাৰ — সমতা, স্বাধীনতা, শোষণৰ বিৰুদ্ধে অধিকাৰ, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা, সাংস্কৃতিক-শৈক্ষিক, সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰ — সংৰক্ষিত হৈছে।
প্ৰশ্ন ৮: নাগৰিকত্ব (Citizenship)ৰ অৰ্থ লিখা।
উত্তৰঃ নাগৰিকত্ব মানে কোনো ৰাষ্ট্ৰৰ সম্পূৰ্ণ সদস্যৰূপে স্বীকৃতি পোৱা অৱস্থা যাৰ ফলত ব্যক্তিয়ে নিৰ্দিষ্ট অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য লাভ কৰে। প্ৰাচীন গ্ৰীছত নাগৰিক বুলিলে কেৱল নগৰ-ৰাষ্ট্ৰৰ ৰাজনৈতিক জীৱনত অংশগ্ৰহণৰ অধিকাৰ থকা মুক্ত পুৰুষকহে বুজোৱা হৈছিল। আধুনিক যুগত নাগৰিকত্ব সাৰ্বজনীন — লিংগ, জাতি, ধৰ্ম নিৰ্বিশেষে সকলোৱে নাগৰিক হিচাপে সমান অধিকাৰ লাভ কৰে। নাগৰিকতাত যুক্ত আছে ভোটাধিকাৰ, চাকৰি, শিক্ষা, ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ আৰু কৰ পৰিশোধ, আইন মানি চলা আদি কৰ্তব্য।
প্ৰশ্ন ৯: ৰাজনৈতিক তত্ত্ব আৰু ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক তত্ত্ব আৰু ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ মাজত নিম্নলিখিত পাৰ্থক্য আছে —
- ৰাজনৈতিক দৰ্শন আদৰ্শবাদী, নৈতিক আৰু “যি হোৱা উচিত”ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে; ৰাজনৈতিক তত্ত্বই বাস্তৱ আৰু আদৰ্শ উভয়ৰে আলোচনা কৰে।
- দৰ্শন তাত্ত্বিক আৰু চিন্তাধৰ্মী; তত্ত্ব পদ্ধতিগত, যুক্তিসংগত আৰু কেতিয়াবা অভিজ্ঞতাভিত্তিকো।
- দৰ্শনৰ মাধ্যমেৰে আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ, আদৰ্শ চৰকাৰ আদিৰ আলোচনা হয়; তত্ত্বই ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান, প্ৰক্ৰিয়া আৰু আচৰণৰ ব্যাখ্যা দিয়ে।
- প্লেটো-এৰিষ্টটল দৰ্শনৰ পথিকৃৎ; ডেভিড ইজটন, ৰবাৰ্ট ডাল আদি আধুনিক তত্ত্বৰ পথিকৃৎ।
প্ৰশ্ন ১০: কিয় ৰাজনৈতিক তত্ত্ব অধ্যয়ন কৰিব লাগে?
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক তত্ত্ব অধ্যয়ন কৰাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হৈছে —
- ৰাজনৈতিক জীৱনৰ মূল ধাৰণা — স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায় আদি বুজিবলৈ সহায় কৰে।
- সচেতন আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলে।
- সংবিধান, আইন আৰু চৰকাৰৰ যৌক্তিকতা বিচাৰৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে।
- ৰাজনৈতিক বিতৰ্কত যুক্তিসংগতভাৱে অংশ লোৱাৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰে।
- সমাজৰ বৈষম্য, অন্যায় আৰু সংঘাত বুজি সমাধানৰ পথ দেখুৱাই।
- উত্তৰ-পূৰ্বৰ আত্মনিয়ন্ত্ৰণ আৰু জনগোষ্ঠীয় দাবী বুজাত সহায়ক।
প্ৰশ্ন ১১: ৰাজনৈতিক তত্ত্ব কেনেদৰে অধ্যয়ন কৰা হয়?
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক তত্ত্ব অধ্যয়নৰ পদ্ধতি বহুমুখী —
- ঐতিহাসিক পদ্ধতি: ঐতিহাসিক ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ অধ্যয়ন (যেনে প্লেটো, এৰিষ্টটল)।
- দাৰ্শনিক পদ্ধতি: আদৰ্শ আৰু নৈতিক ৰূপৰেখাৰ আলোচনা।
- আইনি-প্ৰাতিষ্ঠানিক পদ্ধতি: সংবিধান আৰু চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ অধ্যয়ন।
- আচৰণবাদী পদ্ধতি: ব্যক্তি আৰু গোষ্ঠীৰ ৰাজনৈতিক আচৰণ অভিজ্ঞতাভিত্তিকভাৱে অধ্যয়ন।
- তুলনামূলক পদ্ধতি: বিভিন্ন দেশ আৰু কালখণ্ডৰ ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ তুলনা।
- মাৰ্ক্সবাদী পদ্ধতি: অৰ্থনৈতিক উৎপাদন সম্পৰ্ক আৰু শ্ৰেণী সংগ্ৰামৰ ভিত্তিত আলোচনা।
প্ৰশ্ন ১২: পাৰম্পৰিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি কি?
উত্তৰঃ পাৰম্পৰিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ —
- ৰাষ্ট্ৰ, চৰকাৰ, সংবিধানক কেন্দ্ৰীয় বিষয়ৰূপে গণ্য কৰে।
- আদৰ্শবাদী আৰু নৈতিক আলোচনাৰ ওপৰত গুৰুত্ব।
- “যি হোৱা উচিত” তাৰ ওপৰত মনোনিবেশ।
- আইন আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ ওপৰত গুৰুত্ব।
- ঐতিহাসিক আৰু দাৰ্শনিক পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ।
- প্লেটো, এৰিষ্টটল, হবছ, লক্ আদি প্ৰখ্যাত পথিকৃৎ।
প্ৰশ্ন ১৩: আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ মূল বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ —
- ক্ষমতা, ৰাজনৈতিক আচৰণ, প্ৰক্ৰিয়াক কেন্দ্ৰীয় বিষয়ৰূপে গণ্য কৰে।
- অভিজ্ঞতাভিত্তিক বৈজ্ঞানিক পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ।
- “যি আছে” তাৰ বিশ্লেষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব।
- পৰিমাণগত আৰু পৰিসংখ্যাগত পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ।
- আন্তঃবিষয়ক পদ্ধতি (সমাজবিজ্ঞান, অৰ্থনীতি, মনোবিজ্ঞান)।
- ডেভিড ইজটন, ৰবাৰ্ট ডাল, গেব্ৰিয়েল আমণ্ড আদি প্ৰখ্যাত পথিকৃৎ।
প্ৰশ্ন ১৪: শ্ৰেণী সংগ্ৰাম তত্ত্ব কি?
উত্তৰঃ শ্ৰেণী সংগ্ৰাম তত্ত্বৰ প্ৰৱৰ্তক হৈছে কাৰ্ল মাৰ্ক্স আৰু ফ্ৰেডেৰিক এংগেলছ্। তেওঁলোকৰ মতে ইতিহাসৰ প্ৰতিটো যুগত সমাজত দুটা প্ৰধান শ্ৰেণী থাকে — শোষক শ্ৰেণী আৰু শোষিত শ্ৰেণী। দাস যুগত মালিক আৰু দাস, সামন্ত যুগত সামন্তপ্ৰভু আৰু কৃষক, পুঁজিবাদী যুগত পুঁজিপতি (Bourgeoisie) আৰু শ্ৰমিক (Proletariat)। এই দুই শ্ৰেণীৰ মাজত নিৰন্তৰ সংগ্ৰাম চলে আৰু এই সংগ্ৰামেই সমাজৰ পৰিৱৰ্তন আৰু বিকাশৰ চালিকা শক্তি। চূড়ান্ত পৰ্যায়ত শ্ৰমিক বিপ্লৱৰ যোগেদি শ্ৰেণীহীন সমাজ স্থাপন হ’ব বুলি মাৰ্ক্সে আশা প্ৰকাশ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ১৫: গান্ধীজীৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য কি কি?
উত্তৰঃ মহাত্মা গান্ধীৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ —
- সত্য: ৰাজনীতিৰ ভেটি হ’ব লাগে সত্য।
- অহিংসা: সংঘাত নিষ্পত্তিৰ একমাত্ৰ ন্যায়সংগত উপায়।
- সত্যাগ্ৰহ: অহিংস প্ৰতিৰোধৰ ৰাজনৈতিক হাতিয়াৰ।
- স্বৰাজ: কেৱল ৰাজনৈতিক স্বাধীনতাই নহয়, আত্ম-শাসন আৰু আত্ম-সংযম।
- সৰ্বোদয়: সকলোৰে কল্যাণ, সমাজৰ আটাইতকৈ পিছপৰাজনৰো উন্নয়ন।
- গ্ৰাম স্বৰাজ: বিকেন্দ্ৰীকৃত গ্ৰামকেন্দ্ৰিক ৰাজনীতি।
- ৰামৰাজ্য: ন্যায়, ধৰ্ম আৰু কল্যাণৰ আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ।
প্ৰশ্ন ১৬: ড° আম্বেদকাৰৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ মূল বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ —
- সামাজিক ন্যায়: দলিত আৰু পিছপৰা সম্প্ৰদায়ৰ মুক্তি।
- জাত-ব্যৱস্থা বিৰোধিতা: জাত প্ৰথা ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ মূল বাধা।
- সাংবিধানিক গণতন্ত্ৰ: ৰাজনৈতিক, আৰ্থিক আৰু সামাজিক গণতন্ত্ৰৰ ত্ৰিভুজ।
- সমতা আৰু স্বাধীনতা: ভ্ৰাতৃত্বৰ সৈতে অপৰিহাৰ্যভাৱে যুক্ত।
- মৌলিক অধিকাৰৰ ৰক্ষা: ব্যক্তি স্বাধীনতাৰ ভেটি।
- ৰাষ্ট্ৰৰ সকাৰাত্মক ভূমিকা: দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ উন্নয়নৰ বাবে।
- শিক্ষা আৰু সংগ্ৰাম: “শিকা, সংগঠিত হোৱা আৰু সংগ্ৰাম কৰা” — তেওঁৰ বাণী।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৬-৮ নম্বৰ)
প্ৰশ্ন ১: ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ অৰ্থ আৰু গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ অৰ্থ: ৰাজনৈতিক তত্ত্ব হৈছে ৰাজনৈতিক ধাৰণা, প্ৰতিষ্ঠান আৰু আদৰ্শৰ পদ্ধতিগত আৰু যুক্তিসংগত আলোচনা। ই কেৱল চৰকাৰ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ আলোচনাত সীমাবদ্ধ নহয়, মূলভাৱে স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, অধিকাৰ, কৰ্তব্য, কৰ্তৃত্ব, ক্ষমতা, গণতন্ত্ৰ, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আদি ধাৰণাৰ সম্যক ব্যাখ্যা প্ৰদান কৰে। ডেভিড হেল্ডৰ মতে — “ৰাজনৈতিক তত্ত্ব হৈছে ধাৰণা, ব্যাখ্যামূলক অনুমান আৰু নৈতিক মূল্যায়নৰ এক সংমিশ্ৰিত আলোচনা।” এণ্ড্ৰু হেউডৰ ভাষাত ৰাজনৈতিক তত্ত্ব হৈছে “ৰাজনৈতিক ধাৰণাৰ বিশ্লেষণমূলক অধ্যয়ন।”
ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ গুৰুত্ব:
- নাগৰিক চেতনাৰ গঠন: ৰাজনৈতিক তত্ত্বই ব্যক্তিক সচেতন, যুক্তিসংগত আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলে।
- মূল ধাৰণাৰ স্পষ্টীকৰণ: স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, অধিকাৰ আদিৰ অৰ্থ আৰু সীমা স্পষ্ট কৰে।
- সংবিধানৰ যৌক্তিকতা: সংবিধান, মৌলিক অধিকাৰ, ৰাজ্য নিৰ্দেশক নীতিৰ ভিত্তি বুজাই দিয়ে।
- গণতান্ত্ৰিক সংস্কৃতিৰ বিকাশ: বিতৰ্ক, সহিষ্ণুতা আৰু যৌক্তিক চিন্তাৰ অভ্যাস গঢ়ি তোলে।
- সামাজিক সমস্যাৰ সমাধান: বৈষম্য, অন্যায়, সংঘাত আদিৰ মূল কাৰণ আৰু সমাধান নিৰ্ণয়ত সহায় কৰে।
- ৰাজনৈতিক বিচাৰক্ষমতা: চৰকাৰৰ নীতি, আইন, শাসকৰ আচৰণ মূল্যায়নৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে।
- আঞ্চলিক সমস্যাৰ বুজাবুজি: অসম তথা উত্তৰ-পূবৰ আত্মনিয়ন্ত্ৰণ, ভাষা-সাংস্কৃতিক অধিকাৰ, পৰিচয় ৰাজনীতি বুজাত সহায়।
- আন্তৰ্জাতিক ৰাজনীতিৰ অনুধাৱন: বিশ্বায়ন, মানৱাধিকাৰ, পৰিৱেশ ৰাজনীতি আদি বুজাত সহায়।
- চিন্তাবিদৰ অৱদান অধ্যয়ন: প্লেটো, এৰিষ্টটল, ৰুছ্ছো, মাৰ্ক্স, গান্ধী, আম্বেদকাৰৰ চিন্তাধাৰাৰ মূল্যায়ন।
- ভৱিষ্যত গঢ়াৰ পথ-প্ৰদৰ্শক: ভৱিষ্যত সমাজৰ ৰূপৰেখাৰ চিন্তাত পথ-নিৰ্দেশনা।
সেয়েহে ৰাজনৈতিক তত্ত্ব হৈছে গণতন্ত্ৰৰ ভেটি, নাগৰিকৰ শিক্ষাৰ মূল আৰু সমাজৰ অগ্ৰগতিৰ পথ-প্ৰদৰ্শক।
প্ৰশ্ন ২: ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ মূল ধাৰণাসমূহ — স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, অধিকাৰ আৰু নাগৰিকত্বৰ বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ পাঁচটা মূল ধাৰণাৰ বিৱৰণ —
(ক) স্বাধীনতা (Freedom): স্বাধীনতা মানে ব্যক্তিৰ ইচ্ছানুসৰি চিন্তা-কৰ্মৰ অধিকাৰ যিদৰে আনৰ স্বাধীনতাত হস্তক্ষেপ নকৰে। ছাৰ আইজা বাৰ্লিনে ইয়াক ঋণাত্মক আৰু ধনাত্মক — দুই প্ৰকাৰৰ স্বাধীনতা বুলি বিভাজন কৰিছিল। ঋণাত্মক স্বাধীনতা মানে বাহ্যিক হস্তক্ষেপৰ পৰা মুক্তি; ধনাত্মক স্বাধীনতা মানে ব্যক্তিৰ পূৰ্ণ বিকাশৰ সুযোগ লাভ। স্বাধীনতা চিন্তা, বাক্, ধৰ্ম, সংঘ, নিৰ্বাচন আদি বহু ৰূপত প্ৰকাশ পায়। ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১৯-এ স্বাধীনতাৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰিছে।
(খ) সমতা (Equality): সমতা মানে সকলো মানুহক একে মৰ্যাদা, অধিকাৰ আৰু সুযোগ প্ৰদান কৰা। সমতাই বুজায় যে জাতি, ধৰ্ম, লিংগ, বৰ্ণ আদিৰ ভিত্তিত বৈষম্য কৰিব নোৱাৰি। সমতাৰ ৰূপ — আইনগত (আইনৰ সমুখত সমান), ৰাজনৈতিক (এক ভোট এক মূল্য), সামাজিক (সকলোৰে সমান মৰ্যাদা), অৰ্থনৈতিক (সম্পদৰ ন্যায্য বন্টন), লিংগ সমতা। ভাৰতীয় সংবিধানৰ অনুচ্ছেদ ১৪-১৮-এ সমতাৰ অধিকাৰ ঘোষণা কৰিছে।
(গ) ন্যায় (Justice): ন্যায় হৈছে সমাজৰ সম্পদ, সুযোগ আৰু অধিকাৰৰ ন্যায্য আৰু নিৰপেক্ষ বন্টন। প্লেটোৰ মতে ন্যায় হৈছে “যাৰ যিটো প্ৰাপ্য, তাক সেইটো প্ৰদান কৰা।” আধুনিক চিন্তাবিদ জন ৰল্ছে “Justice as Fairness” তত্ত্বৰ মাজেৰে ন্যায়ৰ ব্যাখ্যা দিছে। ন্যায়ৰ ধৰণ — সামাজিক, ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু আইনগত। ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত “ন্যায় — সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক” — এই আদৰ্শ ঘোষণা কৰা হৈছে।
(ঘ) অধিকাৰ (Rights): অধিকাৰ হৈছে সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ স্বীকৃত এনে দাবী যাৰ যোগেদি ব্যক্তিৰ ব্যক্তিত্বৰ পূৰ্ণ বিকাশ ঘটে। অধিকাৰ মৌলিক, মানৱ, নাগৰিক, ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক — বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ। ভাৰতীয় সংবিধানে ছটা মৌলিক অধিকাৰ — সমতা, স্বাধীনতা, শোষণৰ বিৰুদ্ধে, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা, সাংস্কৃতিক-শৈক্ষিক, সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰ — সংৰক্ষণ কৰিছে।
(ঙ) নাগৰিকত্ব (Citizenship): নাগৰিকত্ব মানে ৰাষ্ট্ৰৰ সম্পূৰ্ণ সদস্যৰূপে স্বীকৃতি লাভ আৰু সেই সূত্ৰে নিৰ্দিষ্ট অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য পোৱা। আধুনিক যুগত নাগৰিকত্ব সাৰ্বজনীন। নাগৰিকৰ অধিকাৰ — ভোটাধিকাৰ, চাকৰি, শিক্ষা, ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ; কৰ্তব্য — কৰ পৰিশোধ, আইন মান্য, ৰাষ্ট্ৰীয় সম্পদৰ সুৰক্ষা। ভাৰতৰ সংবিধানৰ ৫১A অনুচ্ছেদে এঘাৰটা মৌলিক কৰ্তব্য নিৰ্ধাৰণ কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩: ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ পাৰম্পৰিক আৰু আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ পাৰ্থক্য বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ পাৰম্পৰিক আৰু আধুনিক দৃষ্টিভংগীৰ মাজত বহুমুখী পাৰ্থক্য বিদ্যমান। পাৰম্পৰিক ৰাজনৈতিক তত্ত্ব মুখ্যত প্লেটো, এৰিষ্টটল, হবছ্, লক্, ৰুছ্ছো আদি চিন্তাবিদৰ আদৰ্শ-চিন্তাত গঢ়ি উঠা আছিল। আনহাতে আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্ব বিংশ শতিকাৰ আচৰণবাদী বিপ্লৱ (Behavioural Revolution)ৰ পিছত উদ্ভৱ হৈছিল।
মুখ্য পাৰ্থক্যসমূহ:
- বিষয়বস্তু: পাৰম্পৰিক তত্ত্বই ৰাষ্ট্ৰ, চৰকাৰ, আইন, প্ৰতিষ্ঠানক কেন্দ্ৰীয় বিষয় কৰে; আধুনিক তত্ত্বই ক্ষমতা, ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা, ৰাজনৈতিক আচৰণ, সিদ্ধান্ত-প্ৰক্ৰিয়া, ৰাজনৈতিক সংস্কৃতিক কেন্দ্ৰীয় বিষয় কৰে।
- পদ্ধতি: পাৰম্পৰিক তত্ত্ব আদৰ্শবাদী, দাৰ্শনিক, ঐতিহাসিক, আইনি-প্ৰাতিষ্ঠানিক পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ কৰে; আধুনিক তত্ত্ব অভিজ্ঞতাভিত্তিক, পৰিমাণগত, পৰিসংখ্যাগত, তুলনামূলক পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰে।
- মূল্যবোধ আৰু তথ্য: পাৰম্পৰিক তত্ত্বই মূল্যবোধ-সাপেক্ষ; আধুনিক তত্ত্বই মূল্যবোধ-নিৰপেক্ষ থকাৰ চেষ্টা কৰে।
- “যি হোৱা উচিত” বনাম “যি আছে”: পাৰম্পৰিক তত্ত্ব আদৰ্শ পৰিস্থিতিৰ আলোচনা কৰে; আধুনিক তত্ত্বই বাস্তৱ পৰিস্থিতিক বিজ্ঞানসন্মতভাৱে বুজি লব বিচাৰে।
- আন্তঃবিষয়কতা: পাৰম্পৰিক তত্ত্ব মূলত দৰ্শন আৰু ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত; আধুনিক তত্ত্ব সমাজবিজ্ঞান, অৰ্থনীতি, মনোবিজ্ঞান, পৰিসংখ্যা আদিৰ পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰে।
- প্ৰখ্যাত প্ৰৱক্তা: পাৰম্পৰিকৰ ক্ষেত্ৰত প্লেটো, এৰিষ্টটল, ম্যাকিয়াভেলি, হবছ্, লক্, ৰুছ্ছো, কাণ্ট, হেগেল; আধুনিকৰ ক্ষেত্ৰত ডেভিড ইজটন, ৰবাৰ্ট ডাল, গেব্ৰিয়েল আমণ্ড, কাৰ্ল ডিউচ্, হেৰল্ড লেছ্ৱেল।
- উদ্দেশ্য: পাৰম্পৰিকে আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ-সমাজ গঢ়িবলৈ চিন্তা প্ৰদান কৰে; আধুনিকে ৰাজনৈতিক বাস্তৱতা বুজি ব্যৱস্থাপনা ও পূৰ্বানুমান কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।
উপসংহাৰে ক’ব পৰা যায় যে পাৰম্পৰিক আৰু আধুনিক — দুয়োটা দৃষ্টিভংগীৰ নিজস্ব গুৰুত্ব আছে। পাৰম্পৰিকে আদৰ্শ আৰু নৈতিকতাৰ ভিত্তি দিয়ে; আধুনিকে বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণৰ পথ দেখুৱায়। প্ৰকৃততে দুই দৃষ্টিভংগীৰ সংমিশ্ৰণতেই উন্নত ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ গঠন সম্ভৱ।
প্ৰশ্ন ৪: প্লেটো, এৰিষ্টটল, কাৰ্ল মাৰ্ক্স, মহাত্মা গান্ধী আৰু ড° আম্বেদকাৰৰ ৰাজনৈতিক চিন্তাধাৰাৰ এক চমু পৰিচয় দিয়া।
উত্তৰঃ বিশ্বৰ পাঁচজন প্ৰখ্যাত ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদৰ চিন্তাধাৰাৰ চমু পৰিচয় তলত দিয়া হ’ল —
(ক) প্লেটো (Plato, খ্ৰীঃ পূঃ ৪২৭-৩৪৭): প্লেটো প্ৰাচীন গ্ৰীছৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ দাৰ্শনিক আৰু ছক্ৰেটিছ্ৰ শিষ্য। তেওঁৰ “Republic” গ্ৰন্থ পশ্চিমীয়া ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ আদি প্ৰামাণিক গ্ৰন্থ। তেওঁৰ মুখ্য চিন্তা — আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ (Ideal State), দাৰ্শনিক ৰজা (Philosopher King), ন্যায়, শিক্ষাৰ গুৰুত্ব। প্লেটোৰ মতে সমাজত তিনিটা শ্ৰেণী — শাসক, ৰক্ষক আৰু উৎপাদক — থাকিব আৰু প্ৰত্যেকেই নিজৰ কৰ্ম যথাযথভাৱে কৰাটোৱেই ন্যায়।
(খ) এৰিষ্টটল (Aristotle, খ্ৰীঃ পূঃ ৩৮৪-৩২২): এৰিষ্টটল প্লেটোৰ শিষ্য আৰু ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ পিতা ৰূপে পৰিচিত। তেওঁৰ “Politics” গ্ৰন্থ ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ আদি গ্ৰন্থ। তেওঁ ৰাজনীতিক “Master Science” বুলি অভিহিত কৰিছিল আৰু “মানুহ স্বভাৱতে এক ৰাজনৈতিক জীৱ” বুলি ঘোষণা কৰিছিল। তেওঁ ১৫৮খন গ্ৰীক নগৰ-ৰাষ্ট্ৰৰ সংবিধানৰ তুলনামূলক অধ্যয়ন কৰিছিল আৰু চৰকাৰৰ বৰ্গীকৰণ — ৰাজতন্ত্ৰ, অভিজাততন্ত্ৰ, পলিটি, অত্যাচাৰী, অলিগাৰ্কী, গণতন্ত্ৰ — দিছিল।
(গ) কাৰ্ল মাৰ্ক্স (Karl Marx, ১৮১৮-১৮৮৩): জাৰ্মান দাৰ্শনিক মাৰ্ক্সে এংগেলছ্ৰ সৈতে মিলি বৈজ্ঞানিক সমাজবাদৰ ভিত্তি স্থাপন কৰিছিল। মাৰ্ক্সৰ মুখ্য তত্ত্বসমূহ — দ্বান্দ্বিক বস্তুবাদ, ঐতিহাসিক বস্তুবাদ, শ্ৰেণী সংগ্ৰাম, উদ্বৃত্ত মূল্য, সৰ্বহাৰাৰ স্বৈৰশাসন আৰু শ্ৰেণীহীন সমাজ। তেওঁৰ “Communist Manifesto” আৰু “Das Capital” বিশ্ব ৰাজনীতি আৰু অৰ্থনীতিৰ ক্ষেত্ৰত যুগান্তকাৰী গ্ৰন্থ। তেওঁৰ মতে পুঁজিবাদৰ পতনৰ পিছত শ্ৰমিক বিপ্লৱৰ যোগেদি সমাজবাদ আৰু চূড়ান্তভাৱে কমিউনিজমৰ স্থাপন হ’ব।
(ঘ) মহাত্মা গান্ধী (১৮৬৯-১৯৪৮): ভাৰতৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ আত্মা মহাত্মা গান্ধীৰ ৰাজনৈতিক চিন্তা সত্য আৰু অহিংসাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। তেওঁৰ মুখ্য ধাৰণাসমূহ — সত্য, অহিংসা, সত্যাগ্ৰহ, স্বৰাজ, সৰ্বোদয়, গ্ৰাম স্বৰাজ, অস্পৃশ্যতা নিৰ্মূল, হিন্দু-মুছলমান ঐক্য, ধৰ্ম আৰু ৰাজনীতিৰ সংমিশ্ৰণ। তেওঁৰ “Hind Swaraj” গ্ৰন্থ এক যুগান্তকাৰী ৰাজনৈতিক প্ৰবন্ধ। তেওঁৰ ৰামৰাজ্যৰ ধাৰণা ন্যায়, সমতা আৰু কল্যাণৰ এক আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰৰ ৰূপৰেখা।
(ঙ) ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ (১৮৯১-১৯৫৬): “ভাৰতীয় সংবিধানৰ পিতা” নামেৰে পৰিচিত আম্বেদকাৰ ভাৰতৰ অন্যতম শ্ৰেষ্ঠ ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদ। তেওঁ দলিত মুক্তি, সামাজিক ন্যায়, জাত-ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম, সাংবিধানিক গণতন্ত্ৰ, মৌলিক অধিকাৰ আদিৰ ক্ষেত্ৰত যুগান্তকাৰী অৱদান আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে গণতন্ত্ৰৰ ভিত্তি কেৱল ৰাজনৈতিক নহয়, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক গণতন্ত্ৰো অপৰিহাৰ্য। তেওঁৰ গ্ৰন্থ “Annihilation of Caste” জাত প্ৰথাৰ বিৰুদ্ধে এক বিপ্লৱী ঘোষণা। তেওঁৰ বাণী — “শিকা, সংগঠিত হোৱা, সংগ্ৰাম কৰা।”
প্ৰশ্ন ৫: ৰাজনৈতিক তত্ত্ব অধ্যয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক তত্ত্ব অধ্যয়নৰ প্ৰয়োজনীয়তা বহুমুখী আৰু অপৰিহাৰ্য —
- সচেতন নাগৰিক গঠন: ৰাজনৈতিক তত্ত্বই ব্যক্তিক আত্ম-সচেতন আৰু দায়িত্বশীল নাগৰিকৰূপে গঢ়ি তোলে। গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰত নাগৰিকৰ চেতনাই ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ প্ৰাণ।
- মৌলিক ধাৰণাৰ অনুধাৱন: স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, অধিকাৰ, কৰ্তব্য, কৰ্তৃত্ব, ক্ষমতা, গণতন্ত্ৰ, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আদি মৌলিক ৰাজনৈতিক ধাৰণা স্পষ্টভাৱে বুজিবলৈ সহায় কৰে।
- সংবিধান বুজাত সহায়: ভাৰতীয় সংবিধানৰ মৌলিক অধিকাৰ, ৰাজ্য নিৰ্দেশক নীতি, সংসদীয় ব্যৱস্থা আদিৰ যৌক্তিকতা ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ অধ্যয়নৰ যোগেদি স্পষ্ট হয়।
- ৰাজনৈতিক বিচাৰক্ষমতা: চৰকাৰৰ নীতি-নিয়ম, আইন, শাসকৰ আচৰণ মূল্যায়ন কৰাৰ যুক্তিবোধ গঢ়ি তোলে।
- সামাজিক বৈষম্য নিৰ্ণয়: জাত-পাত, লিংগ-ভেদ, অৰ্থনৈতিক বৈষম্য আদিৰ মূল কাৰণ আৰু সমাধানৰ পথ ব্যাখ্যা কৰে।
- আঞ্চলিক ৰাজনীতি বুজা: অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বৰ আত্মনিয়ন্ত্ৰণ, ভাষা আন্দোলন, জনগোষ্ঠীয় পৰিচয় ৰাজনীতি আদি বিষয় বুজাত গুৰুত্বপূৰ্ণ।
- আন্তৰ্জাতিক প্ৰেক্ষাপটৰ অনুধাৱন: বিশ্বায়ন, মানৱাধিকাৰ, পৰিৱেশ-ৰাজনীতি, আন্তৰ্জাতিক সংঘাত আদি বুজাত সহায়ক।
- গণতান্ত্ৰিক সংস্কৃতিৰ বিকাশ: বিতৰ্ক, সহিষ্ণুতা, যৌক্তিক চিন্তাধাৰা আদি গণতন্ত্ৰৰ মূল্যবোধ বিকাশৰ ভিত্তি।
- ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদৰ অৱদানৰ মূল্যায়ন: প্লেটো, এৰিষ্টটল, মাৰ্ক্স, গান্ধী, আম্বেদকাৰ আদি চিন্তাবিদৰ চিন্তাধাৰাৰ অধ্যয়নে আমাৰ ৰাজনৈতিক জ্ঞান সমৃদ্ধ কৰে।
- ভৱিষ্যত পথৰ দিশ: ৰাজনৈতিক তত্ত্বই ভৱিষ্যত সমাজ আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ বিকাশৰ পথ-নিৰ্দেশনা দিয়ে।
- মূল্যবোধৰ গঠন: সহনশীলতা, সমতা, ন্যায়, ভ্ৰাতৃত্ব আদি মূল্যবোধৰ গঠনত সহায়ক।
সেয়েহে ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ অধ্যয়ন প্ৰত্যেক জাগ্ৰত নাগৰিকৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১: ৰাজনৈতিক বিজ্ঞান (Political Science) আৰু ৰাজনৈতিক তত্ত্ব (Political Theory)ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক বিজ্ঞান এক বিস্তৃত শাস্ত্ৰ যিয়ে ৰাষ্ট্ৰ, চৰকাৰ, ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান, ৰাজনৈতিক প্ৰক্ৰিয়া, ৰাজনৈতিক আচৰণ আদিৰ অধ্যয়ন কৰে। আনহাতে ৰাজনৈতিক তত্ত্ব ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ এটা শাখা যিয়ে কেৱল ৰাজনৈতিক ধাৰণা, আদৰ্শ আৰু মূল্যবোধৰ যুক্তিসংগত আলোচনা কৰে। ৰাজনৈতিক বিজ্ঞান ব্যাপক, ৰাজনৈতিক তত্ত্ব এক নিৰ্দিষ্ট দিশ। ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানৰ অন্যান্য শাখা — তুলনামূলক ৰাজনীতি, ৰাজনৈতিক ইতিহাস, আন্তৰ্জাতিক সম্পৰ্ক, ৰাজনৈতিক অৰ্থনীতি, ৰাজনৈতিক সমাজবিজ্ঞান।
প্ৰশ্ন ২: ক্ষমতা (Power) আৰু কৰ্তৃত্ব (Authority)ৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ ক্ষমতা মানে অন্যৰ আচৰণক প্ৰভাৱিত কৰি নিজৰ ইচ্ছানুসৰি কাম কৰাব পৰা সামৰ্থ্য, যিটো বল প্ৰয়োগৰ ভিত্তিতো হ’ব পাৰে। আনহাতে কৰ্তৃত্ব হৈছে বৈধ ক্ষমতা যাৰ আনুষ্ঠানিক স্বীকৃতি আছে আৰু লোকসকলে স্বইচ্ছাৰে মানি লয়। মেক্স ৱেবাৰে কৰ্তৃত্বৰ তিনিটা প্ৰকাৰ — পাৰম্পৰিক, ক্যাৰিচমেটিক, আইনগত-যৌক্তিক — উল্লেখ কৰিছিল। ক্ষমতা শক্তিৰ ব্যৱহাৰৰ মাজেৰে পোৱা যায়; কৰ্তৃত্ব সম্মতিৰ যোগেদি লাভ হয়।
প্ৰশ্ন ৩: গণতন্ত্ৰৰ মূল আদৰ্শ কেইটা কি কি?
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰৰ মূল আদৰ্শসমূহ —
- স্বাধীনতা: চিন্তা, বাক্, ধৰ্ম, সংঘ গঠন আদিৰ স্বাধীনতা।
- সমতা: জাতি-ধৰ্ম-লিংগ নিৰ্বিশেষে সমান অধিকাৰ।
- ভ্ৰাতৃত্ব: পাৰস্পৰিক বন্ধুত্ব আৰু সহযোগিতা।
- ন্যায়: সামাজিক, ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক ন্যায়।
- আইনৰ শাসন: আইনৰ সমুখত সকলো সমান।
- সংখ্যাগৰিষ্ঠ শাসন আৰু সংখ্যালঘিষ্ঠ অধিকাৰ: উভয়ৰে ভাৰসাম্য।
- ভোটাধিকাৰ: সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ।
- ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ: জনগণৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ।
প্ৰশ্ন ৪: ৰাজনৈতিক সংস্কৃতি (Political Culture) মানে কি?
উত্তৰঃ ৰাজনৈতিক সংস্কৃতি মানে কোনো সমাজৰ সদস্যসকলৰ ৰাজনৈতিক বিষয় সম্পৰ্কীয় বিশ্বাস, মূল্যবোধ, মনোভাৱ, ধাৰণা আৰু ৰীতিনীতিৰ সমষ্টি। গেব্ৰিয়েল আমণ্ড আৰু চিডনী ভাৰ্বাই ৰাজনৈতিক সংস্কৃতিৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। তেওঁলোকৰ মতে ৰাজনৈতিক সংস্কৃতি তিনি প্ৰকাৰৰ — পেৰোকিয়েল (সংকীৰ্ণ), চাবজেক্ট (অধীনস্থ) আৰু পাৰ্টিচিপেণ্ট (অংশগ্ৰহণমূলক)। ৰাজনৈতিক সংস্কৃতিয়ে গণতন্ত্ৰৰ প্ৰকৃতি, ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ মাত্ৰা আৰু ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থাৰ স্থিৰতা নিৰ্ধাৰণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ ক্ষেত্ৰত আচৰণবাদ (Behaviouralism)ৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ আচৰণবাদ বিংশ শতিকাৰ চল্লিশ-পঞ্চাশৰ দশকৰ মাজভাগত আমেৰিকাত উদ্ভৱ হোৱা ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ এক বিপ্লৱী আন্দোলন। ডেভিড ইজটন, ৰবাৰ্ট ডাল, গেব্ৰিয়েল আমণ্ড, হেৰল্ড লেছ্ৱেল আদি ইয়াৰ প্ৰৱক্তা। আচৰণবাদৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ — অভিজ্ঞতাভিত্তিক বিশ্লেষণ, পৰিমাণগত পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ, ব্যক্তি-গোষ্ঠীৰ ৰাজনৈতিক আচৰণ অধ্যয়ন, মূল্যবোধ-নিৰপেক্ষতা, আন্তঃবিষয়ক পদ্ধতি, পৰীক্ষণ আৰু সাধাৰণীকৰণ। আচৰণবাদে ৰাজনৈতিক বিজ্ঞানক প্ৰকৃত বিজ্ঞানৰ ৰূপত গঢ়ি তুলিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। যদিও পাছত উত্তৰ-আচৰণবাদ (Post-Behaviouralism)ই মূল্যবোধৰ গুৰুত্ব পুনৰ স্বীকাৰ কৰিছিল।
প্ৰশ্ন ৬: গান্ধীজীৰ “স্বৰাজ” ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ গান্ধীজীৰ “স্বৰাজ” ধাৰণাটো এক বহুমাত্ৰিক চিন্তা। তেওঁৰ মতে স্বৰাজ মানে কেৱল ব্ৰিটিছ ৰাজত্বৰ পৰা মুক্তি নহয়। স্বৰাজৰ অৰ্থ —
- আত্ম-শাসন: ব্যক্তি স্তৰত নিজৰ ইচ্ছা, প্ৰবৃত্তি, লোভ আদিৰ নিয়ন্ত্ৰণ।
- ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা: বৈদেশিক শাসনৰ পৰা মুক্তি।
- আৰ্থিক স্বনিৰ্ভৰতা: বিদেশী পণ্যৰ বৰ্জন আৰু স্বদেশী আন্দোলন।
- সাংস্কৃতিক স্বাধীনতা: ভাৰতীয় সংস্কৃতি আৰু ঐতিহ্যৰ পুনৰুজ্জীৱন।
- গ্ৰাম স্বৰাজ: বিকেন্দ্ৰীকৃত গ্ৰামকেন্দ্ৰিক স্বশাসন।
- সকলোৰে কল্যাণ: সৰ্বোদয়ৰ আদৰ্শৰ ভিত্তিত শাসন।
গান্ধীজীৰ মতে স্বৰাজ এক আত্মিক, নৈতিক আৰু সামগ্ৰিক ধাৰণা যিটোৰ যোগেদিহে প্ৰকৃত স্বাধীনতা সম্ভৱ।
প্ৰশ্ন ৭: আম্বেদকাৰৰ “সাংবিধানিক গণতন্ত্ৰ”ৰ ধাৰণাটো বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ ড° আম্বেদকাৰৰ মতে গণতন্ত্ৰ কেৱল ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা নহয়, ই এক জীৱনৰীতি। তেওঁৰ “সাংবিধানিক গণতন্ত্ৰ”ৰ ধাৰণাত — সংবিধানৰ সৰ্বোচ্চতা, আইনৰ শাসন, ক্ষমতাৰ পৃথকীকৰণ, মৌলিক অধিকাৰৰ সুৰক্ষা, স্বাধীন ন্যায়পালিকা, সংঘৰাজ্য ব্যৱস্থা, গণতান্ত্ৰিক সংস্কৃতি — এই উপাদানসমূহ অপৰিহাৰ্য। তেওঁৰ মতে ভাৰতৰ গণতন্ত্ৰ চিৰস্থায়ী হ’বলৈ হ’লে কেৱল ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰেই যথেষ্ট নহয়, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক গণতন্ত্ৰৰো প্ৰয়োজন। সংবিধান সভাত দিয়া তেওঁৰ ভাষণত তেওঁ সতৰ্ক কৰি গৈছিল যে সামাজিক বৈষম্য আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য থাকিলে ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰ বিপদৰ মুখামুখি হ’ব।
প্ৰশ্ন ৮: ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ ক্ষেত্ৰত নাৰীবাদ (Feminism)ৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ নাৰীবাদ বিংশ শতিকাৰ ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ এক প্ৰভাৱশালী ধাৰা। ই পাৰম্পৰিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ পুৰুষ-প্ৰধান প্ৰকৃতিৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ জনাই লিংগ সমতাৰ দাবী আগবঢ়ায়। নাৰীবাদৰ মুখ্য চিন্তা — পিতৃতান্ত্ৰিক সমাজ ব্যৱস্থাৰ সমালোচনা, ব্যক্তিগত আৰু ৰাজনৈতিকৰ মাজৰ সম্পৰ্ক, লিংগ ভিত্তিক বৈষম্য নিৰ্মূল, সমান ভোটাধিকাৰ, সমান চাকৰি, সমান বেতন, প্ৰজনন অধিকাৰ আদি। মেৰি ৱলষ্টোনক্ৰাফ্ট, চিমন দ্য ব’ভোয়াৰ, বেটি ফ্ৰিডান, কেট মিলেট আদি প্ৰখ্যাত নাৰীবাদী চিন্তাবিদ। নাৰীবাদে ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ সীমা সম্প্ৰসাৰিত কৰিছে।
প্ৰশ্ন ৯: “ৰাজনৈতিক তত্ত্ব মৃত” (Political Theory is dead) — এই উক্তিৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ১৯৫৬ চনত পিটাৰ লাছলেট (Peter Laslett)এ “Philosophy, Politics and Society” গ্ৰন্থৰ ভূমিকাত “ৰাজনৈতিক তত্ত্ব মৃত” বুলি ঘোষণা কৰিছিল। তেওঁৰ মতে আচৰণবাদৰ আগমনে আদৰ্শবাদী, দাৰ্শনিক, নৈতিক ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ গুৰুত্ব হ্ৰাস কৰিছে। বিজ্ঞানসন্মত আৰু অভিজ্ঞতাভিত্তিক বিশ্লেষণৰ যুগত পাৰম্পৰিক তত্ত্বৰ আবেদন কমিছে। কিন্তু লাছলেটৰ এই দাবী চিৰস্থায়ী নহ’ল। ১৯৭১ চনত জন ৰল্ছৰ “A Theory of Justice” গ্ৰন্থই ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ পুনৰ্জন্ম ঘটাইছিল। বৰ্তমান যুগত নাৰীবাদ, পৰিৱেশবাদ, বহুসাংস্কৃতিকতাবাদ, বিশ্বায়নৰ চিন্তাই ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ পৰিসৰ অধিক বহল কৰিছে।
প্ৰশ্ন ১০: জন ৰল্ছৰ “ন্যায়ৰ তত্ত্ব” (Theory of Justice)ৰ মূল চিন্তা কি?
উত্তৰঃ আমেৰিকান দাৰ্শনিক জন ৰল্ছে ১৯৭১ চনত প্ৰকাশিত “A Theory of Justice” গ্ৰন্থত আধুনিক ন্যায় তত্ত্বৰ ৰূপৰেখা প্ৰদান কৰিছিল। তেওঁৰ মতে ন্যায় হৈছে “Fairness” বা পক্ষপাতহীনতা। তেওঁ “Original Position” আৰু “Veil of Ignorance” নামৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল — যদি লোকসকলে তেওঁলোকৰ ভৱিষ্যত পৰিচয় (জাতি, ধৰ্ম, লিংগ, সম্পদ) নজনাকৈ সমাজৰ ন্যায়ৰ নিয়ম স্থাপন কৰে, তেতিয়াহে ন্যায়সংগত নিয়ম স্থাপিত হ’ব। তেওঁৰ ন্যায়ৰ দুটা মূল নীতি — (১) সকলোৰে সমান মৌলিক স্বাধীনতা, (২) অৰ্থনৈতিক বৈষম্য কেৱল তেতিয়াহে গ্ৰহণযোগ্য যেতিয়া ই সমাজৰ আটাইতকৈ দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ কল্যাণৰ বাবে কাম কৰে।
প্ৰশ্ন ১১: অসমৰ প্ৰেক্ষাপটত ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰঃ অসমৰ প্ৰেক্ষাপটত ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ গুৰুত্ব বহুমুখী। অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল বহু-জনগোষ্ঠীয় অঞ্চল য’ত বিভিন্ন আদিবাসী সম্প্ৰদায়ে আত্মনিয়ন্ত্ৰণ, ভাষা-সাংস্কৃতিক অধিকাৰ, ৰাজনৈতিক স্বায়ত্তশাসনৰ দাবী জনাইছে। ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ অধ্যয়নে এই দাবীসমূহৰ যৌক্তিকতা বিচাৰৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। অসম আন্দোলন, ভাষা আন্দোলন, বড়ো আন্দোলন, ছাত্ৰ আন্দোলন আদিৰ পশ্চাত্পট, প্ৰকৃতি আৰু ফলাফল বুজিবলৈ ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ জ্ঞান অপৰিহাৰ্য। ইয়াৰোপৰি সংঘৰাজ্য ব্যৱস্থা, ছষ্ঠ অনুসূচী, স্বায়ত্তশাসিত পৰিষদ আদিৰ যৌক্তিকতা ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ যোগেদিহে স্পষ্ট হয়।
প্ৰশ্ন ১২: ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত উল্লেখিত মূল ৰাজনৈতিক ধাৰণাবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত নিম্নলিখিত মূল ৰাজনৈতিক ধাৰণাবোৰ উল্লেখিত —
- সাৰ্বভৌমত্ব: ভাৰত এক সাৰ্বভৌম ৰাষ্ট্ৰ।
- সমাজবাদ: অৰ্থনৈতিক ন্যায় আৰু সমতাৰ আদৰ্শ।
- ধৰ্মনিৰপেক্ষতা: সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান মৰ্যাদা।
- গণতন্ত্ৰ: জনগণৰ দ্বাৰা, জনগণৰ বাবে শাসন।
- প্ৰজাতন্ত্ৰ: ৰাষ্ট্ৰৰ মুৰব্বী নিৰ্বাচিত।
- ন্যায়: সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ন্যায়।
- স্বাধীনতা: চিন্তা, মত, বিশ্বাস, ধৰ্ম আৰু পূজাৰ স্বাধীনতা।
- সমতা: পদ আৰু সুযোগৰ সমতা।
- ভ্ৰাতৃত্ব: ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ ঐক্য।
পাৰম্পৰিক বনাম আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্ব — তুলনামূলক তালিকা
| বিষয় | পাৰম্পৰিক ৰাজনৈতিক তত্ত্ব | আধুনিক ৰাজনৈতিক তত্ত্ব |
|---|---|---|
| মুখ্য বিষয় | ৰাষ্ট্ৰ, চৰকাৰ, সংবিধান, আইন | ক্ষমতা, ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা, আচৰণ |
| প্ৰকৃতি | আদৰ্শবাদী, নৈতিক | অভিজ্ঞতাভিত্তিক, বৈজ্ঞানিক |
| পদ্ধতি | দাৰ্শনিক, ঐতিহাসিক, আইনি | পৰিমাণগত, পৰিসংখ্যাগত, তুলনামূলক |
| মূল প্ৰশ্ন | “যি হোৱা উচিত” | “যি প্ৰকৃততে আছে” |
| মূল্যবোধ | মূল্যবোধ-সাপেক্ষ | মূল্যবোধ-নিৰপেক্ষতাৰ চেষ্টা |
| আন্তঃবিষয়কতা | সীমিত (দৰ্শন, ইতিহাস) | ব্যাপক (সমাজবিজ্ঞান, অৰ্থনীতি, মনোবিজ্ঞান) |
| উদ্দেশ্য | আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ গঢ়া | ৰাজনৈতিক বাস্তৱতা বুজা |
| প্ৰখ্যাত প্ৰৱক্তা | প্লেটো, এৰিষ্টটল, হবছ্, লক্, ৰুছ্ছো | ডেভিড ইজটন, ৰবাৰ্ট ডাল, আমণ্ড |
| সময়কাল | প্ৰাচীন কালৰ পৰা ১৯শ শতিকা | ২০শ শতিকাৰ মাজভাগৰ পৰা |
| বিষয়ৰ পৰিসৰ | সংকীৰ্ণ (ৰাষ্ট্ৰ-কেন্দ্ৰিক) | বিস্তৃত (সমাজ-কেন্দ্ৰিক) |
মুখ্য ৰাজনৈতিক চিন্তাবিদসকলৰ অৱদান — তালিকা
| চিন্তাবিদ | সময়কাল | প্ৰখ্যাত গ্ৰন্থ | মুখ্য অৱদান |
|---|---|---|---|
| প্লেটো | খ্ৰীঃ পূঃ ৪২৭-৩৪৭ | Republic, Laws | আদৰ্শ ৰাষ্ট্ৰ, দাৰ্শনিক ৰজা, ন্যায় তত্ত্ব |
| এৰিষ্টটল | খ্ৰীঃ পূঃ ৩৮৪-৩২২ | Politics, Ethics | ৰাজনীতিৰ পিতা, “মানুহ ৰাজনৈতিক জীৱ”, সংবিধানৰ বৰ্গীকৰণ |
| নিকোলো ম্যাকিয়াভেলি | ১৪৬৯-১৫২৭ | The Prince | ৰাজনীতিৰ বাস্তৱবাদী দৃষ্টিভংগী, আধুনিক ৰাষ্ট্ৰৰ ধাৰণা |
| টমাছ্ হবছ্ | ১৫৮৮-১৬৭৯ | Leviathan | সামাজিক চুক্তি, নিৰংকুশ ৰাজতন্ত্ৰ |
| জন লক্ | ১৬৩২-১৭০৪ | Two Treatises of Government | প্ৰাকৃতিক অধিকাৰ, সীমিত চৰকাৰ, উদাৰবাদ |
| জ্যঁ-জাক ৰুছ্ছো | ১৭১২-১৭৭৮ | The Social Contract | সাধাৰণ ইচ্ছা, জনপ্ৰিয় সাৰ্বভৌমত্ব |
| কাৰ্ল মাৰ্ক্স | ১৮১৮-১৮৮৩ | Das Capital, Communist Manifesto | শ্ৰেণী সংগ্ৰাম, বৈজ্ঞানিক সমাজবাদ, ঐতিহাসিক বস্তুবাদ |
| মহাত্মা গান্ধী | ১৮৬৯-১৯৪৮ | Hind Swaraj | সত্য, অহিংসা, সত্যাগ্ৰহ, স্বৰাজ, সৰ্বোদয় |
| ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ | ১৮৯১-১৯৫৬ | Annihilation of Caste | সামাজিক ন্যায়, দলিত মুক্তি, সাংবিধানিক গণতন্ত্ৰ |
| জন ৰল্ছ | ১৯২১-২০০২ | A Theory of Justice | ন্যায় হৈছে পক্ষপাতহীনতা, Veil of Ignorance |
| ডেভিড ইজটন | ১৯১৭-২০১৪ | The Political System | ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা তত্ত্ব, আচৰণবাদ |
উপসংহাৰ
“ৰাজনৈতিক তত্ত্ব: এক পৰিচয়” অধ্যায়ে আমাক ৰাজনৈতিক তত্ত্বৰ মূল ভেটি আৰু পৰিধি চিনাকি কৰাইছে। ৰাজনীতি কেৱল চৰকাৰ আৰু নিৰ্বাচনৰে আবদ্ধ নহয় — ই আমাৰ দৈনন্দিন জীৱনৰ স্বাধীনতা, সমতা, ন্যায়, অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত। প্লেটো-এৰিষ্টটলৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মাৰ্ক্স, গান্ধী, আম্বেদকাৰলৈকে চিন্তাবিদসকলৰ অৱদানে আমাৰ চিন্তাৰ পথ পোহৰাইছে। পাৰম্পৰিক আৰু আধুনিক — দুয়োটা দৃষ্টিভংগীৰ সংমিশ্ৰণতেই উন্নত গণতান্ত্ৰিক সমাজৰ পথ ৰচিত হ’ব। অসম তথা উত্তৰ-পূৰ্বৰ সচেতন নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি উঠিবলৈ এই অধ্যয়ন প্ৰত্যেকৰে কৰ্তব্য।