Class 11 Political Science Chapter 10 — সংবিধানৰ দৰ্শন (The Philosophy of the Constitution)
HSLC Guru-লৈ আদৰণি জনাইছোঁ। ই হৈছে ASSEB Class 11 Political Science (ৰাজনীতি বিজ্ঞান) — অধ্যায় ১০ সংবিধানৰ দৰ্শনৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ। ইয়াত পাঠ্যপুথিৰ অতি চমু, চমু আৰু দীঘলীয়া উত্তৰীয় প্ৰশ্ন, অতিৰিক্ত MCQ, খালী ঠাই পূৰণ আৰু সঁচা/মিছা প্ৰশ্নৰ লগতে প্ৰস্তাৱনাৰ মূল্যবোধ আৰু মূখ্য শব্দৰ তালিকা সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে — ASSEB পৰীক্ষাৰ বাবে সম্পূৰ্ণ প্ৰস্তুতি।
সাৰাংশ
সংবিধান কেৱল আইনী দলিল নহয় — ই এখন ৰাষ্ট্ৰৰ অন্তৰ্নিহিত ৰাজনৈতিক দৰ্শনৰ প্ৰতিফলন। ভাৰতীয় সংবিধানৰ দৰ্শনৰ মূলতে আছে কেইটামান মৌলিক মূল্যবোধ — ব্যক্তিগত স্বাধীনতা, সামাজিক ন্যায়, বৈচিত্ৰ্যৰ সন্মান আৰু সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ অধিকাৰ, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ আৰু যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা। এই মূল্যবোধবোৰ মিলি ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰক বহুত্ববাদী, অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু সমতাভিত্তিক ৰূপ দিছে।
ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাই ইয়াৰ দৰ্শনৰ মূল সাৰাংশ প্ৰকাশ কৰে। প্ৰস্তাৱনাত উল্লেখিত মূল শব্দবোৰ — সাৰ্বভৌম (Sovereign), সমাজবাদী (Socialist), ধৰ্মনিৰপেক্ষ (Secular), গণতান্ত্ৰিক (Democratic), প্ৰজাতান্ত্ৰিক (Republic) আৰু চাৰিটা লক্ষ্য — ন্যায় (সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক), স্বাধীনতা (চিন্তা, অভিব্যক্তি, বিশ্বাস, ধৰ্ম, উপাসনা), সমতা (পদমৰ্যাদা আৰু সুযোগৰ) আৰু ভ্ৰাতৃত্ব (ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ ঐক্য আৰু অখণ্ডতা সুনিশ্চিত কৰা)। ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংশোধনীৰ দ্বাৰা সমাজবাদী আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ শব্দ দুটা প্ৰস্তাৱনাত যোগ কৰা হৈছিল।
সংবিধানৰ দৰ্শনৰ ওপৰত কেইবাটাও সমালোচনাও আছে — কিছুমানে কয় ই অভাৰতীয় বা পাশ্চাত্য অনুকৰণ, কিছুমানে কয় ই অতি ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক, আকৌ কোনোৱে কয় ই অতি আইনী আৰু জটিল। কিন্তু সংবিধানৰ দৰ্শন প্ৰকৃততে বহু-উদাৰ (multi-layered) — ইয়াত উদাৰতাবাদ, গণতন্ত্ৰ, সাম্প্ৰদায়িক সম্প্ৰীতি আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ সমন্বয় ঘটিছে। ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে সংবিধানৰ দৰ্শনক “সাংবিধানিক নৈতিকতা” (Constitutional Morality) বুলি কৈছিল, য’ত আইনৰ শাসন, সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ আৰু সামাজিক সমতা প্ৰতিষ্ঠা মূল লক্ষ্য।
Summary
The Philosophy of the Indian Constitution rests on core values of individual freedom, social justice, respect for diversity, secularism, universal adult franchise and federalism. The Preamble — describing India as a Sovereign, Socialist, Secular, Democratic Republic committed to Justice, Liberty, Equality and Fraternity — captures this philosophy. Dr. B. R. Ambedkar called it “Constitutional Morality.” Despite criticisms of being un-Indian, individualistic or legalistic, the Constitution remains a balanced fusion of liberalism, democracy and social reform that protects minorities and promotes inclusive nation-building.
অতি চমু উত্তৰীয় প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
১। সংবিধানৰ দৰ্শন বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ সংবিধানৰ অন্তৰ্নিহিত আদৰ্শ, মূল্যবোধ আৰু লক্ষ্যৰ সমষ্টিকে সংবিধানৰ দৰ্শন বোলে।
২। ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত কোন কোন মৌলিক মূল্যবোধ উল্লেখ আছে?
উত্তৰঃ ন্যায়, স্বাধীনতা, সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব।
৩। ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংশোধনীৰ দ্বাৰা প্ৰস্তাৱনাত কি কি শব্দ যোগ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ “সমাজবাদী” (Socialist), “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” (Secular) আৰু “অখণ্ডতা” (Integrity) শব্দ যোগ কৰা হৈছিল।
৪। “সাংবিধানিক নৈতিকতা” শব্দৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
উত্তৰঃ ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ।
৫। ভাৰত এখন প্ৰজাতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ — ইয়াৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰৰ মুৰব্বী (ৰাষ্ট্ৰপতি) উত্তৰাধিকাৰ সূত্ৰে নিৰ্বাচিত নহয় — জনগণৰ দ্বাৰা প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে নিৰ্বাচিত হয়।
৬। ধৰ্মনিৰপেক্ষতা মানে কি?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰৰ কোনো নিজস্ব ধৰ্ম নাথাকে আৰু ৰাষ্ট্ৰই সকলো ধৰ্মৰ লোকক সমান চকুৰে চাব।
৭। সাৰ্বভৌমত্ব শব্দৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ভাৰত আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক উভয় দিশতে স্বাধীন; কোনো বাহ্যিক শক্তিৰ অধীন নহয়।
৮। সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ মানে কি?
উত্তৰঃ ১৮ বছৰ বা ততোধিক বয়সীয়া প্ৰতিজন নাগৰিকে জাতি, ধৰ্ম, লিংগ, সম্পত্তি বা শিক্ষাৰ ভেদাভেদ নাৰাখি ভোট দিয়াৰ অধিকাৰ।
৯। যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা (Federalism) মানে কি?
উত্তৰঃ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ আৰু ৰাজ্যিক চৰকাৰৰ মাজত ক্ষমতাৰ সাংবিধানিক বিভাজন।
১০। ভাৰতীয় সংবিধানৰ মুখ্য সমালোচনা কেইটা কি?
উত্তৰঃ অভাৰতীয়, পাশ্চাত্য অনুকৰণ, অতি ব্যক্তিকেন্দ্ৰিক আৰু অতি আইনী/জটিল বুলি সমালোচনা কৰা হৈছে।
১১। প্ৰস্তাৱনাত উল্লেখিত “ভ্ৰাতৃত্ব”ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ ঐক্য-অখণ্ডতা সুনিশ্চিত কৰা ভ্ৰাতৃত্ব ভাৱনা।
১২। সংবিধানৰ দৰ্শনৰ মূল উৎস কি?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় স্বাধীনতা সংগ্ৰাম, সংবিধান সভাৰ বিতৰ্ক আৰু প্ৰস্তাৱনা।
১৩। কোনে কৈছিল — “সংবিধান এক জীৱন্ত দলিল”?
উত্তৰঃ গ্ৰেনভিল অষ্টিন (Granville Austin)।
চমু উত্তৰীয় প্ৰশ্ন (২-৩ নম্বৰ)
১। ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা পাশ্চাত্য ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ পৰা কেনেকৈ ভিন্ন?
উত্তৰঃ পাশ্চাত্য ধৰ্মনিৰপেক্ষতাত ৰাষ্ট্ৰ আৰু ধৰ্মৰ মাজত সম্পূৰ্ণ পৃথকীকৰণ থাকে। কিন্তু ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাত ৰাষ্ট্ৰই সকলো ধৰ্মক সমান সন্মান কৰে (সৰ্ব ধৰ্ম সমভাৱ) আৰু আৱশ্যক হ’লে ধৰ্মৰ অভ্যন্তৰীণ সংস্কাৰৰ বাবে হস্তক্ষেপ কৰিব পাৰে — যেনে অস্পৃশ্যতা নিষেধ। ই “নীতিগত দূৰত্ব” (principled distance)ৰ ধাৰণাত প্ৰতিষ্ঠিত।
২। সামাজিক ন্যায়ৰ ধাৰণা ভাৰতীয় সংবিধানত কেনেকৈ প্ৰতিফলিত হৈছে?
উত্তৰঃ অস্পৃশ্যতা নিষেধ (অনুচ্ছেদ ১৭), অনুসূচিত জাতি/জনজাতি/অনগ্ৰসৰ শ্ৰেণীৰ বাবে সংৰক্ষণ, সমান কামৰ বাবে সমান বেতন আৰু ৰাজ্যৰ নীতি-নিৰ্দেশক তত্ত্বসমূহৰ যোগেদি সামাজিক ন্যায়ৰ ধাৰণা সংবিধানত প্ৰতিফলিত হৈছে।
৩। সংবিধানৰ ব্যক্তিকেন্দ্ৰিকতাৰ সমালোচনা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কিছুমান সমালোচকে কৈছে যে ভাৰতীয় সংবিধান অতিমাত্ৰা ব্যক্তিৰ অধিকাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছে আৰু সমাজ-সমষ্টিক হিতক উপেক্ষা কৰিছে। কিন্তু সংবিধানে মৌলিক অধিকাৰৰ লগতে নীতি-নিৰ্দেশক তত্ত্বৰ যোগেদি সামূহিক হিতকো গুৰুত্ব দিয়ে — সেয়ে এই সমালোচনা সম্পূৰ্ণ যথাৰ্থ নহয়।
৪। প্ৰস্তাৱনাক সংবিধানৰ “আত্মা” বুলি কোৱা হয় কিয়?
উত্তৰঃ প্ৰস্তাৱনাত সংবিধানৰ মূল উদ্দেশ্য, আদৰ্শ আৰু দৰ্শন সংক্ষেপে প্ৰকাশিত হৈছে। ই সংবিধান নিৰ্মাতাসকলৰ উদ্দেশ্য আৰু লক্ষ্যৰ আভাস দিয়ে। সেয়ে ঠাকুৰদাস ভাৰ্গৱে ইয়াক “সংবিধানৰ আত্মা” বুলি কৈছিল।
৫। সংখ্যালঘু সম্প্ৰদায়ৰ অধিকাৰ সংবিধানৰ দৰ্শনত কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ ভাৰত এখন বহু-ধৰ্মীয়, বহু-ভাষিক, বহু-সাংস্কৃতিক দেশ। গণতন্ত্ৰত সংখ্যাগৰিষ্ঠ ৰায়দানৰ লগতে সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ সুৰক্ষাও জৰুৰী। অনুচ্ছেদ ২৯-৩০-এ ভাষা, লিপি, সংস্কৃতি সংৰক্ষণ আৰু শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান স্থাপনৰ অধিকাৰ দিছে।
৬। সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ গণতন্ত্ৰৰ বাবে কিমান গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰঃ ই ৰাজনৈতিক সমতাৰ মূল ভেটি। জাতি, ধৰ্ম, লিংগ, সম্পত্তি বা শিক্ষাৰ ভেদাভেদ নাৰাখি প্ৰতিজন প্ৰাপ্তবয়স্ক নাগৰিকে ভোট দিয়ে। ই গণতন্ত্ৰক প্ৰকৃত অৰ্থত জনগণৰ চৰকাৰলৈ পৰিণত কৰে।
৭। সংবিধানৰ “অভাৰতীয়তা”ৰ সমালোচনা কিমানদূৰ সঠিক?
উত্তৰঃ এই সমালোচনা সম্পূৰ্ণ সঠিক নহয়। যদিও কেইটামান অনুচ্ছেদ বিদেশী সংবিধানৰ পৰা গ্ৰহণ কৰা হৈছিল, তথাপি ভাৰতীয় সংবিধানে ভাৰতীয় বাস্তৱতা — যেনে অস্পৃশ্যতা নিৰ্মূল, ভাষিক বৈচিত্ৰ্য, সংৰক্ষণ নীতি, পঞ্চায়তী ৰাজ আদিক বিশেষভাৱে ঠাই দিছে।
৮। আম্বেদকাৰৰ “সাংবিধানিক নৈতিকতা” ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সাংবিধানিক নৈতিকতা মানে — আইনৰ শাসন, সাংবিধানিক প্ৰক্ৰিয়াৰ প্ৰতি আনুগত্য, সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰৰ সন্মান আৰু গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিষ্ঠানৰ প্ৰতি শ্ৰদ্ধা। আম্বেদকাৰৰ মতে — কেৱল সংবিধানতে নহয়, নাগৰিকৰ মনতো এই নৈতিকতা প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব লাগিব।
দীঘল উত্তৰীয় প্ৰশ্ন (৫-৬ নম্বৰ)
১। ভাৰতীয় সংবিধানৰ মূল দৰ্শন আৰু আদৰ্শসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানৰ দৰ্শন বহু-উপাদানৰ সমন্বয় — উদাৰতাবাদ, গণতন্ত্ৰ, সমাজবাদ আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষতা। ইয়াৰ মূল আদৰ্শসমূহ —
- ব্যক্তিগত স্বাধীনতা — চিন্তা, অভিব্যক্তি, বিশ্বাস, ধৰ্ম আৰু উপাসনাৰ স্বাধীনতা।
- সামাজিক ন্যায় — অস্পৃশ্যতা নিষেধ, সংৰক্ষণ, দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ উন্নয়ন।
- বৈচিত্ৰ্যৰ সন্মান — ভাষিক, ধৰ্মীয়, সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যৰ সংৰক্ষণ।
- ধৰ্মনিৰপেক্ষতা — সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান আচৰণ।
- সাৰ্বজনীন ভোটাধিকাৰ — ৰাজনৈতিক সমতা।
- যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তা — কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ ক্ষমতা ভাগ-বিভাজন।
- আইনৰ শাসন — সকলোৱে আইনৰ ওচৰত সমান।
এই আদৰ্শসমূহে মিলি ভাৰতক এক সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক প্ৰজাতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰৰ ৰূপ দিছে।
২। ভাৰতীয় সংবিধানৰ প্ৰস্তাৱনাত উল্লেখিত মূল্যবোধসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰস্তাৱনাত ভাৰতক “সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক, প্ৰজাতান্ত্ৰিক” ৰাষ্ট্ৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে আৰু চাৰিটা মুখ্য লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হৈছে — ন্যায় (সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক), স্বাধীনতা (চিন্তা, অভিব্যক্তি, বিশ্বাস, ধৰ্ম, উপাসনাৰ), সমতা (পদমৰ্যাদা আৰু সুযোগৰ) আৰু ভ্ৰাতৃত্ব (ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ ঐক্য-অখণ্ডতা)। ১৯৭৬ চনৰ ৪২তম সংশোধনীৰ দ্বাৰা “সমাজবাদী”, “ধৰ্মনিৰপেক্ষ” আৰু “অখণ্ডতা” শব্দ যোগ কৰা হৈছিল। প্ৰস্তাৱনাই সংবিধান নিৰ্মাতাসকলৰ লক্ষ্য আৰু আদৰ্শৰ এক চমু পৰিচয় দাঙি ধৰে।
৩। ভাৰতীয় সংবিধানৰ দৰ্শনৰ ওপৰত উত্থাপিত সমালোচনাসমূহ পৰীক্ষা কৰা।
উত্তৰঃ মুখ্য সমালোচনা —
- অভাৰতীয়/পাশ্চাত্য অনুকৰণ — সংবিধানে ভাৰতীয় সাংস্কৃতিক ঐতিহ্যক উপেক্ষা কৰিছে। কিন্তু সত্য — ই ভাৰতীয় বাস্তৱতাত ভিত্তি কৰি ৰচিত।
- ব্যক্তিকেন্দ্ৰিকতা — অতি ব্যক্তি-অধিকাৰৰ প্ৰাধান্য, সমষ্টিক উপেক্ষা। কিন্তু নীতি-নিৰ্দেশক তত্ত্বই সমষ্টিক হিত সুনিশ্চিত কৰে।
- আইনী/জটিল — অতি দীঘল আৰু কঠিন। সত্য কথা যে ই বিশ্বৰ আটাইতকৈ দীঘল লিখিত সংবিধান, কিন্তু ভাৰতৰ বৈচিত্ৰ্যপূৰ্ণ পৰিস্থিতিৰ বাবে এই বিস্তৃতি আৱশ্যক।
- কেন্দ্ৰাভিমুখী — যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় কাঠামো হ’লেও কেন্দ্ৰ অতি শক্তিশালী।
এই সমালোচনাসমূহ সম্পূৰ্ণ ভিত্তিহীন নহয়, কিন্তু সংবিধানৰ মূল আদৰ্শ আৰু কাৰ্যকৰিতাৰ গুণাগুণ দেখি বহুতে এইবোৰ সমালোচনা সীমিত বুলি ভাবে।
৪। ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰৰ সাংবিধানিক দৰ্শন বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ড° আম্বেদকাৰক “ভাৰতীয় সংবিধানৰ জনক” বুলি কোৱা হয়। তেওঁৰ সাংবিধানিক দৰ্শনৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য —
- সাংবিধানিক নৈতিকতা — আইনৰ শাসন, সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ আৰু সংৰক্ষণৰ প্ৰতি আনুগত্য।
- সামাজিক গণতন্ত্ৰ — কেৱল ৰাজনৈতিক গণতন্ত্ৰে নহয়, সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক গণতন্ত্ৰৰ প্ৰতিষ্ঠা।
- সমতা আৰু ভ্ৰাতৃত্ব — জাতিভেদ অস্পৃশ্যতা নিৰ্মূলৰ সংগ্ৰাম।
- ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা — প্ৰতিজন নাগৰিকৰ মানৱ মৰ্যাদা সংৰক্ষণ।
- সংবিধান এক জীৱন্ত দলিল — সংশোধনযোগ্য, সময়ৰ সৈতে বিকশিত।
আম্বেদকাৰে সংবিধান গ্ৰহণৰ ভাষণত সাৱধান কৰিছিল — “সংবিধানে যিমানেই ভাল হওঁক, ইয়াক চলোৱা মানুহখিনি বেয়া হ’লে ই ব্যৰ্থ হ’ব।”
৫। ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ স্বকীয় বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা বিশ্বৰ অন্যান্য মডেলৰ পৰা কেইবাটাও দিশত পৃথক —
- সৰ্ব ধৰ্ম সমভাৱ — সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান আচৰণ, ধৰ্মৰ পৃথকীকৰণ নহয়।
- নীতিগত দূৰত্ব — ৰাষ্ট্ৰই ধৰ্মত হস্তক্ষেপ নকৰে কিন্তু আৱশ্যক হ’লে সংস্কাৰৰ বাবে কৰিব পাৰে (যেনে অস্পৃশ্যতা নিষেধ, সতীদাহ, বাল্যবিবাহ ইত্যাদি)।
- সংখ্যালঘুৰ অধিকাৰ — অনুচ্ছেদ ২৫-২৮ ধৰ্ম স্বাধীনতা আৰু ২৯-৩০ সাংস্কৃতিক-শৈক্ষিক অধিকাৰ।
- ধৰ্মীয় ভেদাভেদৰ নিষেধ — চাকৰি, শিক্ষা, ভোটত ধৰ্মৰ ভিত্তিত পক্ষপাত নাই।
- চৰকাৰৰ কোনো ধৰ্ম নাই, কিন্তু চৰকাৰে সকলো ধৰ্মীয় উৎসৱ আৰু সম্প্ৰদায়ক চিনি পায়।
এই বৈশিষ্ট্যবোৰে ভাৰতৰ বহু-ধৰ্মীয় সমাজত সম্প্ৰীতি আৰু ঐক্য বজাই ৰাখিছে।
প্ৰস্তাৱনাৰ মূল্যবোধ — তালিকা
| মূল্যবোধ | অৰ্থ |
|---|---|
| সাৰ্বভৌম (Sovereign) | আভ্যন্তৰীণ আৰু বাহ্যিক স্বাধীনতা |
| সমাজবাদী (Socialist) | সম্পদৰ ন্যায় বণ্টন আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক সমতা |
| ধৰ্মনিৰপেক্ষ (Secular) | সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান সন্মান |
| গণতান্ত্ৰিক (Democratic) | জনগণৰ চৰকাৰ — নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ দ্বাৰা শাসন |
| প্ৰজাতান্ত্ৰিক (Republic) | ৰাষ্ট্ৰৰ মুৰব্বী জনগণৰ দ্বাৰা নিৰ্বাচিত |
| ন্যায় (Justice) | সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক |
| স্বাধীনতা (Liberty) | চিন্তা, অভিব্যক্তি, বিশ্বাস, ধৰ্ম, উপাসনাৰ |
| সমতা (Equality) | পদমৰ্যাদা আৰু সুযোগৰ সমতা |
| ভ্ৰাতৃত্ব (Fraternity) | ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা আৰু ৰাষ্ট্ৰৰ ঐক্য-অখণ্ডতা |
মূখ্য শব্দ (Key Terms)
| শব্দ | অৰ্থ |
|---|---|
| সংবিধানৰ দৰ্শন | সংবিধানৰ অন্তৰ্নিহিত আদৰ্শ আৰু মূল্যবোধৰ সমষ্টি |
| সাংবিধানিক নৈতিকতা | সংবিধানৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰু আদৰ্শৰ প্ৰতি আনুগত্য (আম্বেদকাৰ) |
| সাৰ্বজনীন ভোটাধিকাৰ | ১৮+ বয়সৰ সকলো নাগৰিকৰ ভোটাধিকাৰ |
| নীতিগত দূৰত্ব | ৰাষ্ট্ৰ-ধৰ্মৰ মাজত নিৰপেক্ষ কিন্তু সংস্কাৰমুখী সম্পৰ্ক |
| সৰ্ব ধৰ্ম সমভাৱ | সকলো ধৰ্মৰ প্ৰতি সমান সন্মান |
| উদাৰতাবাদ | ব্যক্তিগত স্বাধীনতা আৰু অধিকাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া দৰ্শন |
| সামাজিক ন্যায় | সকলো শ্ৰেণীৰ বাবে সমান সুযোগ আৰু দুৰ্বলৰ উন্নয়ন |
| ৪২তম সংশোধনী | ১৯৭৬ — “সমাজবাদী”, “ধৰ্মনিৰপেক্ষ”, “অখণ্ডতা” যোগ |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন — MCQ (বহুবৈকল্পিক)
১। ৪২তম সংবিধান সংশোধনী কোন চনত হৈছিল?
(ক) ১৯৭৪ (খ) ১৯৭৫ (গ) ১৯৭৬ (ঘ) ১৯৭৭
উত্তৰঃ (গ) ১৯৭৬
২। “সাংবিধানিক নৈতিকতা” শব্দৰ প্ৰৱৰ্তক কোন?
(ক) নেহৰু (খ) আম্বেদকাৰ (গ) প্যাটেল (ঘ) ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ
উত্তৰঃ (খ) আম্বেদকাৰ
৩। প্ৰস্তাৱনাত নথকা শব্দটো কোনটো?
(ক) সাৰ্বভৌম (খ) ধৰ্মনিৰপেক্ষ (গ) সমতাবাদী (ঘ) প্ৰজাতান্ত্ৰিক
উত্তৰঃ (গ) সমতাবাদী
৪। ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতাৰ মূলনীতি কি?
(ক) ৰাষ্ট্ৰ-ধৰ্ম সম্পূৰ্ণ পৃথক (খ) সৰ্ব ধৰ্ম সমভাৱ (গ) ৰাষ্ট্ৰীয় ধৰ্ম (ঘ) ধৰ্ম-নিষেধ
উত্তৰঃ (খ) সৰ্ব ধৰ্ম সমভাৱ
৫। প্ৰস্তাৱনাক “সংবিধানৰ আত্মা” কোনে কৈছিল?
(ক) ঠাকুৰদাস ভাৰ্গৱ (খ) আম্বেদকাৰ (গ) নেহৰু (ঘ) গান্ধী
উত্তৰঃ (ক) ঠাকুৰদাস ভাৰ্গৱ
৬। “জীৱন্ত দলিল” বুলি সংবিধানক কোনে কৈছিল?
(ক) আম্বেদকাৰ (খ) গ্ৰেনভিল অষ্টিন (গ) আইভৰ জেনিংছ (ঘ) কে. এম. মুনছী
উত্তৰঃ (খ) গ্ৰেনভিল অষ্টিন
৭। ভাৰতত ভোটাধিকাৰৰ ন্যূনতম বয়স কিমান?
(ক) ১৬ (খ) ১৮ (গ) ২১ (ঘ) ২৫
উত্তৰঃ (খ) ১৮
৮। প্ৰস্তাৱনাত ন্যায়ৰ কেইটা ৰূপ উল্লেখ আছে?
(ক) ২ (খ) ৩ (গ) ৪ (ঘ) ৫
উত্তৰঃ (খ) ৩ (সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক)
৯। সংবিধানৰ মুখ্য খচৰা প্ৰস্তুত কৰা হৈছিল কাৰ নেতৃত্বত?
(ক) নেহৰু (খ) প্যাটেল (গ) আম্বেদকাৰ (ঘ) ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ
উত্তৰঃ (গ) আম্বেদকাৰ
১০। ভাৰতীয় সংবিধান কোন তাৰিখে গৃহীত হৈছিল?
(ক) ১৫ আগষ্ট ১৯৪৭ (খ) ২৬ নৱেম্বৰ ১৯৪৯ (গ) ২৬ জানুৱাৰী ১৯৫০ (ঘ) ২ অক্টোবৰ ১৯৪৯
উত্তৰঃ (খ) ২৬ নৱেম্বৰ ১৯৪৯
১১। “প্ৰজাতান্ত্ৰিক” শব্দৰ অৰ্থ কি?
(ক) ৰজাৰ শাসন (খ) ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত (গ) সামৰিক শাসন (ঘ) উত্তৰাধিকাৰী শাসন
উত্তৰঃ (খ) ৰাষ্ট্ৰপতি নিৰ্বাচিত
১২। অস্পৃশ্যতা নিষেধ কোন অনুচ্ছেদত আছে?
(ক) ১৪ (খ) ১৫ (গ) ১৬ (ঘ) ১৭
উত্তৰঃ (ঘ) ১৭
খালী ঠাই পূৰণ কৰা
- ভাৰতীয় সংবিধান ___ তাৰিখে কাৰ্যকৰী হৈছিল। (২৬ জানুৱাৰী ১৯৫০)
- প্ৰস্তাৱনাত ভাৰতক এক ___ ৰাষ্ট্ৰ বুলি ঘোষণা কৰা হৈছে। (সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক, প্ৰজাতান্ত্ৰিক)
- “সাংবিধানিক নৈতিকতা”ৰ ধাৰণাটো ___-এ আগবঢ়াইছিল। (ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ)
- ৪২তম সংশোধনী ___ চনত হৈছিল। (১৯৭৬)
- ভাৰতত ভোটাধিকাৰৰ ন্যূনতম বয়স ___ বছৰ। (১৮)
- প্ৰস্তাৱনাক সংবিধানৰ ___ বুলি কোৱা হয়। (আত্মা)
- প্ৰস্তাৱনাত ___ প্ৰকাৰৰ ন্যায়ৰ কথা উল্লেখ আছে। (তিনি)
সঁচা/মিছা কোৱা
- ভাৰতীয় সংবিধানৰ মূল প্ৰস্তাৱনাত “সমাজবাদী” শব্দ আছিল। — মিছা (১৯৭৬ চনত যোগ কৰা হৈছিল)
- আম্বেদকাৰে সংবিধানক “জীৱন্ত দলিল” বুলি কৈছিল। — মিছা (এই কথা গ্ৰেনভিল অষ্টিনে কৈছিল)
- ভাৰতীয় ধৰ্মনিৰপেক্ষতা “সৰ্ব ধৰ্ম সমভাৱ”ৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। — সঁচা
- সাৰ্বজনীন প্ৰাপ্তবয়স্ক ভোটাধিকাৰ ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰৰ মূল ভেটি। — সঁচা
- প্ৰস্তাৱনাত “ভ্ৰাতৃত্ব” শব্দ নাই। — মিছা
- “সাংবিধানিক নৈতিকতা” নেহৰুৱে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। — মিছা (আম্বেদকাৰে)
- ভাৰত এখন প্ৰজাতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ। — সঁচা
- প্ৰস্তাৱনাত উল্লেখিত ন্যায়ৰ তিনিটা ৰূপ — সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক। — সঁচা
আশা কৰোঁ এই অধ্যায়টোৱে ASSEB Class 11 Political Science পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত আপোনাক সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ বাবে HSLC Guruত চাওক।