Class 11 Logic and Philosophy Chapter 8 Question Answer | নিৰপেক্ষ ন্যায়

Class 11 Logic and Philosophy Chapter 8 Question Answer | নিৰপেক্ষ ন্যায় | ASSEB

নিৰপেক্ষ ন্যায় (Categorical Syllogism) — Class 11 Logic and Philosophy Chapter 8

HSLC Guru-লৈ স্বাগতম। এই পৃষ্ঠাত ASSEB-ৰ অধীনত পৰিচালিত উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ (Class 11) তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন (Logic and Philosophy) বিষয়ৰ অষ্টম অধ্যায় “নিৰপেক্ষ ন্যায় (Categorical Syllogism)”ৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্ন-উত্তৰ, সাৰাংশ, সংজ্ঞা, চিত্ৰ আৰু মূল (Figure and Mood) তালিকা, নিয়মাৱলী, অপতৰ্ক (Fallacies), MCQ আৰু অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন সন্নিবিষ্ট কৰা হৈছে। এই অধ্যায়টো অনুমান বিজ্ঞানৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ — ইয়াত আৰিষ্টটলৰ পৰম্পৰাগত নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ গাঁথনি, তিনিটা পদ (Major, Minor, Middle), দুটা আশ্ৰয়বাক্য, এটা সিদ্ধান্ত, চাৰিটা চিত্ৰ, ১৯টা বৈধ মূল আৰু ন্যায়ৰ আঠটা সাধাৰণ নিয়মৰ পূৰ্ণাংগ আলোচনা কৰা হৈছে।

সাৰাংশ

নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ সংজ্ঞা: নিৰপেক্ষ ন্যায় (Categorical Syllogism) হ’ল মাধ্যম অৱৰোহী অনুমানৰ এক বিশেষ ৰূপ য’ত দুটা আশ্ৰয়বাক্য (Premise) আৰু এটা সিদ্ধান্ত (Conclusion)— মুঠ তিনিটা নিৰপেক্ষ বচন (Categorical Proposition) থাকে আৰু সেই তিনিটা বচনৰ ভিতৰত মুঠ তিনিটা পদ (Term) দুবাৰকৈ ব্যৱহৃত হয়। আৰিষ্টটলে তেওঁৰ “Prior Analytics” গ্ৰন্থত এই ন্যায়ৰ গাঁথনি ব্যাখ্যা কৰিছিল। সংজ্ঞাটো এনেদৰে দিয়া হয় — “A categorical syllogism is a deductive argument consisting of three categorical propositions (two premises and a conclusion) that together contain exactly three terms, each of which occurs in exactly two of the constituent propositions.”

তিনিটা পদ: নিৰপেক্ষ ন্যায়ত তিনিটা পদ থাকে — (১) সাধ্য পদ (Major Term, P): সিদ্ধান্তৰ বিধেয় (Predicate); যিটো আশ্ৰয়বাক্যত থাকে তাক প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্য (Major Premise) বোলে। (২) পক্ষ পদ (Minor Term, S): সিদ্ধান্তৰ উদ্দেশ্য (Subject); যিটো আশ্ৰয়বাক্যত থাকে তাক গৌণ আশ্ৰয়বাক্য (Minor Premise) বোলে। (৩) হেতু পদ বা মধ্য পদ (Middle Term, M): যিটো পদ দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যত থাকে কিন্তু সিদ্ধান্তত নাথাকে। ইয়াৰ কাৰ্য হ’ল সাধ্য আৰু পক্ষ পদৰ মাজত সম্বন্ধ স্থাপন কৰা।

চিত্ৰ আৰু মূল (Figure and Mood): মধ্য পদৰ অৱস্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ন্যায়ৰ চাৰিটা চিত্ৰ (Figure) ওলায় — চিত্ৰ ১: M-P, S-M; চিত্ৰ ২: P-M, S-M; চিত্ৰ ৩: M-P, M-S; চিত্ৰ ৪: P-M, M-S। আশ্ৰয়বাক্য আৰু সিদ্ধান্তৰ গুণ (Quality) আৰু পৰিমাণ (Quantity)ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি A, E, I, O ৰ সংযোগেৰে যি আকৃতি তৈয়াৰ হয় তাক মূল (Mood) বোলে। চাৰিটা চিত্ৰত সম্ভাব্য মূল ২৫৬টা হ’লেও বৈধ মূল মাত্ৰ ১৯টা — চিত্ৰ ১ত ৪টা (Barbara, Celarent, Darii, Ferio), চিত্ৰ ২ত ৪টা (Cesare, Camestres, Festino, Baroco), চিত্ৰ ৩ত ৬টা (Darapti, Disamis, Datisi, Felapton, Bocardo, Ferison), চিত্ৰ ৪ত ৫টা (Bramantip, Camenes, Dimaris, Fesapo, Fresison)।

ন্যায়ৰ নিয়মাৱলী আৰু অপতৰ্ক: এটা ন্যায় বৈধ হ’বলৈ আঠটা সাধাৰণ নিয়ম মানিব লাগে — পদৰ সংখ্যা তিনি, মধ্য পদৰ অন্তত এবাৰ ব্যাপ্যতা, পদৰ ব্যাপ্যতাৰ নিয়ম, দুটা নঞৰ্থক আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা সিদ্ধান্ত নাহে, এটা আশ্ৰয় নঞৰ্থক হ’লে সিদ্ধান্তো নঞৰ্থক, দুটা বিশেষ আশ্ৰয়ৰ পৰা সিদ্ধান্ত নাহে, এটা আশ্ৰয় বিশেষ হ’লে সিদ্ধান্তো বিশেষ, আৰু আধুনিক বুলিয়ান দৃষ্টিকোণৰ পৰা দুটা সাৰ্বিক আশ্ৰয়ৰ পৰা বিশেষ সিদ্ধান্ত নাহে। এই নিয়মৰ লঙ্ঘন হ’লে অপতৰ্ক (Fallacy) ঘটে — যেনে চাৰি পদৰ অপতৰ্ক, অব্যাপ্য মধ্য পদৰ অপতৰ্ক, অবৈধ সাধ্য, অবৈধ পক্ষ, নঞৰ্থক আশ্ৰয়ৰ অপতৰ্ক ইত্যাদি।

Summary (English)

This chapter on Categorical Syllogism explains the most important form of mediate deductive inference in traditional Aristotelian logic. A categorical syllogism is an argument consisting of exactly two premises and one conclusion, all categorical propositions, in which exactly three terms appear — the Major term (P, predicate of conclusion), the Minor term (S, subject of conclusion), and the Middle term (M, which appears in both premises but not in the conclusion). On the basis of the position of the middle term, four Figures arise (M-P/S-M; P-M/S-M; M-P/M-S; P-M/M-S). The combination of qualities and quantities of the three propositions yields the Mood, with only 19 valid moods out of 256 possible — Barbara, Celarent, Darii, Ferio (Fig 1); Cesare, Camestres, Festino, Baroco (Fig 2); Darapti, Disamis, Datisi, Felapton, Bocardo, Ferison (Fig 3); Bramantip, Camenes, Dimaris, Fesapo, Fresison (Fig 4). Eight rules of validity govern syllogisms; their violation produces fallacies such as four-term, undistributed middle, illicit major, illicit minor, exclusive premises, and existential fallacy.

পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ

প্ৰশ্ন ১: নিৰপেক্ষ ন্যায় (Categorical Syllogism) বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ গাঁথনি ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ ন্যায় হ’ল মাধ্যম অৱৰোহী অনুমানৰ এক বিশেষ ৰূপ য’ত দুটা আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা যুক্তিযুক্তভাৱে এটা সিদ্ধান্ত গৃহীত হয়। আৰিষ্টটলৰ মতে — “A syllogism is a discourse in which, certain things being stated, something other than what is stated follows of necessity from their being so.”

নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ গাঁথনি (Structure):

ইয়াত মুঠ তিনিটা নিৰপেক্ষ বচন (Categorical Proposition) থাকে।
প্ৰথম দুটা বচনক আশ্ৰয়বাক্য (Premise) আৰু শেষৰটোক সিদ্ধান্ত (Conclusion) বোলে।
মুঠ তিনিটা পদ (Term) থাকে — সাধ্য পদ (Major Term, P), পক্ষ পদ (Minor Term, S) আৰু মধ্য পদ (Middle Term, M)।
প্ৰতিটো পদে ঠিক দুটা বচনত উপস্থিত হয়।
সিদ্ধান্তৰ বিধেয় হ’ল সাধ্য পদ; যিটো আশ্ৰয়বাক্যত সাধ্য পদ থাকে তাক প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্য (Major Premise) বোলে।
সিদ্ধান্তৰ উদ্দেশ্য হ’ল পক্ষ পদ; যিটো আশ্ৰয়বাক্যত পক্ষ পদ থাকে তাক গৌণ আশ্ৰয়বাক্য (Minor Premise) বোলে।
মধ্য পদ দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যত উপস্থিত থাকে কিন্তু সিদ্ধান্তত অনুপস্থিত।

উদাহৰণ:

সকলো মানুহ মৰণশীল। (Major Premise — All M is P)
ছক্ৰেটিছ এজন মানুহ। (Minor Premise — All S is M)
সেয়েহে ছক্ৰেটিছ মৰণশীল। (Conclusion — All S is P)

ইয়াত “মৰণশীল” — সাধ্য পদ (P), “ছক্ৰেটিছ” — পক্ষ পদ (S), “মানুহ” — মধ্য পদ (M)।

প্ৰশ্ন ২: নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ তিনিটা পদ কি কি? প্ৰত্যেকৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ ন্যায়ত তিনিটা পদ থাকে —

সাধ্য পদ (Major Term — P): সিদ্ধান্তৰ বিধেয়ৰূপে কাম কৰা পদটোৱেই সাধ্য পদ। ই প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্যত উপস্থিত থাকে। উদাহৰণ — “সকলো মানুহ মৰণশীল; ছক্ৰেটিছ এজন মানুহ; সেয়েহে ছক্ৰেটিছ মৰণশীল।” — ইয়াত “মৰণশীল” সাধ্য পদ।
পক্ষ পদ (Minor Term — S): সিদ্ধান্তৰ উদ্দেশ্যৰূপে কাম কৰা পদটোৱেই পক্ষ পদ। ই গৌণ আশ্ৰয়বাক্যত উপস্থিত থাকে। ওপৰৰ উদাহৰণত “ছক্ৰেটিছ” পক্ষ পদ।
মধ্য পদ (Middle Term — M): দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যত উপস্থিত থাকি সাধ্য আৰু পক্ষ পদৰ মাজত যোগ স্থাপন কৰা পদটোৱেই মধ্য পদ। ই কেতিয়াও সিদ্ধান্তত নাথাকে। ওপৰৰ উদাহৰণত “মানুহ” মধ্য পদ।

প্ৰশ্ন ৩: প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্য, গৌণ আশ্ৰয়বাক্য আৰু সিদ্ধান্তৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰা।

প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্য (Major Premise)	গৌণ আশ্ৰয়বাক্য (Minor Premise)	সিদ্ধান্ত (Conclusion)
সাধ্য পদ (P) থকা বচন।	পক্ষ পদ (S) থকা বচন।	পক্ষ পদ (S) উদ্দেশ্য আৰু সাধ্য পদ (P) বিধেয় থকা বচন।
সাধাৰণতে প্ৰথমে লিখা হয়।	প্ৰধানৰ পিছত দ্বিতীয়ত লিখা হয়।	আশ্ৰয়বাক্য দুটাৰ পিছত আহে।
মধ্য পদ ইয়াত একবাৰ আছে।	মধ্য পদ ইয়াতো একবাৰ আছে।	মধ্য পদ ইয়াত নাথাকে।
উদাহৰণ — সকলো মানুহ মৰণশীল।	উদাহৰণ — ৰাম এজন মানুহ।	উদাহৰণ — সেয়েহে ৰাম মৰণশীল।

প্ৰশ্ন ৪: চিত্ৰ (Figure) বুলিলে কি বুজা? নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ চাৰিটা চিত্ৰ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ দুটা আশ্ৰয়বাক্যত মধ্য পদৰ অৱস্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঠিত নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ আকাৰক চিত্ৰ (Figure) বোলে। মধ্য পদটো প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্যত উদ্দেশ্যৰূপে নে বিধেয়ৰূপে আৰু গৌণ আশ্ৰয়বাক্যত উদ্দেশ্যৰূপে নে বিধেয়ৰূপে আছে — তাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি চাৰিটা চিত্ৰ ওলায়।

চিত্ৰ	প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্য	গৌণ আশ্ৰয়বাক্য	সিদ্ধান্ত	মধ্য পদৰ অৱস্থান
চিত্ৰ ১ (Figure I)	M — P	S — M	S — P	প্ৰধানত উদ্দেশ্য, গৌণত বিধেয়।
চিত্ৰ ২ (Figure II)	P — M	S — M	S — P	উভয় আশ্ৰয়বাক্যতে বিধেয়।
চিত্ৰ ৩ (Figure III)	M — P	M — S	S — P	উভয় আশ্ৰয়বাক্যতে উদ্দেশ্য।
চিত্ৰ ৪ (Figure IV)	P — M	M — S	S — P	প্ৰধানত বিধেয়, গৌণত উদ্দেশ্য।

প্ৰশ্ন ৫: মূল (Mood) বুলিলে কি বুজা? প্ৰতিটো চিত্ৰৰ বৈধ মূলসমূহ লিখা।

উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ তিনিটা বচনৰ গুণ (affirmative/negative) আৰু পৰিমাণ (universal/particular) — অৰ্থাৎ A, E, I, O ৰ সংযোগেৰে যি আকৃতি গঠিত হয় তাকে মূল (Mood) বোলে। ইংৰাজী যুক্তিবিদ ৱেটলি (Whately)ৰ মতে — “Mood is the form of a syllogism, as determined by the quality and the quantity of the constituent premises.” চাৰিটা চিত্ৰত সম্ভাব্য মূল ৬৪×৪ = ২৫৬টা হ’লেও বৈধ মূল মাত্ৰ ১৯টা।

চিত্ৰ	বৈধ মূল	সংখ্যা	স্মৃতিকৌশল নাম
চিত্ৰ ১	AAA, EAE, AII, EIO	৪	Barbara, Celarent, Darii, Ferio
চিত্ৰ ২	EAE, AEE, EIO, AOO	৪	Cesare, Camestres, Festino, Baroco
চিত্ৰ ৩	AAI, IAI, AII, EAO, OAO, EIO	৬	Darapti, Disamis, Datisi, Felapton, Bocardo, Ferison
চিত্ৰ ৪	AAI, AEE, IAI, EAO, EIO	৫	Bramantip, Camenes, Dimaris, Fesapo, Fresison

স্মৃতিকৌশল কবিতা (Mnemonic Verse — মধ্যযুগীয় তৰ্কবিদসকলে ৰচা):

Barbara, Celarent, Darii, Ferioque prioris;
Cesare, Camestres, Festino, Baroco secundae;
Tertia Darapti, Disamis, Datisi, Felapton, Bocardo, Ferison habet;
Quarta insuper addit Bramantip, Camenes, Dimaris, Fesapo, Fresison.

প্ৰশ্ন ৬: নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ সাধাৰণ নিয়মাৱলী (General Rules) কি কি? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ এটা নিৰপেক্ষ ন্যায় বৈধ হ’বলৈ নিম্নোক্ত আঠটা সাধাৰণ নিয়ম মানিব লাগে। ইয়াৰ লঙ্ঘন হ’লে যিকোনো এটা অপতৰ্ক (Fallacy) ঘটে।

প্ৰতিটো ন্যায়ত মাত্ৰ তিনিটা পদ থাকিব লাগিব — তিনিতকৈ অধিক হ’লে চাৰি পদৰ অপতৰ্ক (Fallacy of Four Terms / Quaternio Terminorum) ঘটে।
মধ্য পদ অন্তত এবাৰ ব্যাপ্য হ’ব লাগিব — আন কোনো বচনত যদি ই ব্যাপ্য নহয় তেন্তে অব্যাপ্য মধ্যৰ অপতৰ্ক (Fallacy of Undistributed Middle) ঘটে।
আশ্ৰয়বাক্যত যি পদ ব্যাপ্য নহয় সিদ্ধান্তত সেই পদ ব্যাপ্য হ’ব নোৱাৰে — সাধ্য পদৰ ব্যাপ্যতা ভংগ হ’লে অবৈধ সাধ্যৰ অপতৰ্ক (Illicit Major), পক্ষ পদৰ ব্যাপ্যতা ভংগ হ’লে অবৈধ পক্ষৰ অপতৰ্ক (Illicit Minor) ঘটে।
দুটা নঞৰ্থক আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা কোনো সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি — দুটা নঞৰ্থকৰ অপতৰ্ক (Fallacy of Exclusive Premises)।
এটা আশ্ৰয়বাক্য নঞৰ্থক হ’লে সিদ্ধান্তো নঞৰ্থক হ’ব লাগিব — অন্যথা নঞৰ্থক আশ্ৰয়ৰ পৰা সদৰ্থক সিদ্ধান্তৰ অপতৰ্ক (Drawing Affirmative from Negative)।
দুটা বিশেষ আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা কোনো সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি — দুটা বিশেষ আশ্ৰয়ৰ অপতৰ্ক।
এটা আশ্ৰয়বাক্য বিশেষ হ’লে সিদ্ধান্তো বিশেষ হ’ব লাগিব — অন্যথা সাৰ্বিক সিদ্ধান্তৰ অপতৰ্ক।
(আধুনিক বুলিয়ান নিয়ম) দুটা সাৰ্বিক আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা বিশেষ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি — অস্তিত্বমূলক অপতৰ্ক (Existential Fallacy)।

প্ৰশ্ন ৭: চাৰি পদৰ অপতৰ্ক (Fallacy of Four Terms) কি? উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ প্ৰথম নিয়ম অনুসৰি প্ৰতিটো ন্যায়ত মাত্ৰ তিনিটা পদহে থাকিব লাগে। কিন্তু কেতিয়াবা একে শব্দটো বেলেগ অৰ্থত ব্যৱহৃত হ’লে বা এটা পদৰ ঠাইত আন এটা পদ আহি পৰিলে চাৰিটা পদ ওলায়। তেতিয়া যি অপতৰ্ক ঘটে তাকে চাৰি পদৰ অপতৰ্ক বা Quaternio Terminorum বোলে।

উদাহৰণ:

সকলো ক্ষাৰ ক্ষয়কাৰক। (এছিড অৰ্থত)
লেচুনি এক ক্ষাৰ। (ৰসায়নবিজ্ঞান অৰ্থত)
সেয়েহে লেচুনি ক্ষয়কাৰক।

ইয়াত “ক্ষাৰ” শব্দটো দুটা বেলেগ অৰ্থত ব্যৱহৃত হোৱাৰ ফলত প্ৰকৃততে চাৰিটা পদ হৈ গ’ল — সেইবাবে এই ন্যায় অবৈধ। ইয়াক “Ambiguous Middle” বুলিও কোৱা হয়।

প্ৰশ্ন ৮: অব্যাপ্য মধ্যৰ অপতৰ্ক (Fallacy of Undistributed Middle) কি?

উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ দ্বিতীয় নিয়ম অনুসৰি মধ্য পদ অন্তত এবাৰ ব্যাপ্য (distributed) হ’ব লাগে। যদি দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যত মধ্য পদ অব্যাপ্য থাকে তেন্তে সাধ্য আৰু পক্ষৰ মাজত প্ৰকৃত সম্বন্ধ স্থাপন হ’ব নোৱাৰে — সেয়ে যি অপতৰ্ক ঘটে তাকে অব্যাপ্য মধ্যৰ অপতৰ্ক বোলে।

উদাহৰণ:

সকলো মানুহ প্ৰাণী। (All M is P — মধ্য “প্ৰাণী” বিধেয়, A বচনত বিধেয় অব্যাপ্য)
সকলো গৰু প্ৰাণী। (All S is P — মধ্য “প্ৰাণী” আকৌ বিধেয়, অব্যাপ্য)
সেয়েহে সকলো গৰু মানুহ। (অবৈধ)

ইয়াত “প্ৰাণী” মধ্য পদ দুয়োটাতে অব্যাপ্য — সেয়ে এই ন্যায়ত অব্যাপ্য মধ্যৰ অপতৰ্ক ঘটিছে।

প্ৰশ্ন ৯: অবৈধ সাধ্য (Illicit Major) আৰু অবৈধ পক্ষ (Illicit Minor)ৰ অপতৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ তৃতীয় নিয়ম অনুসৰি — আশ্ৰয়বাক্যত যি পদ ব্যাপ্য নহয়, সিদ্ধান্তত সেই পদ ব্যাপ্য হ’ব নোৱাৰে। এই নিয়মৰ লঙ্ঘন দুই ৰূপত হ’ব পাৰে।

অবৈধ সাধ্য (Illicit Major): প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্যত সাধ্য পদ অব্যাপ্য হোৱাৰ পিছতো সিদ্ধান্তত ব্যাপ্য কৰিলে অবৈধ সাধ্যৰ অপতৰ্ক ঘটে। উদাহৰণ — সকলো কুকুৰ প্ৰাণী; কোনো বিৰাল কুকুৰ নহয়; সেয়েহে কোনো বিৰাল প্ৰাণী নহয়। (ইয়াত “প্ৰাণী” প্ৰধানত A বচনৰ বিধেয় অব্যাপ্য, সিদ্ধান্তত E বচনৰ বিধেয় ব্যাপ্য — অবৈধ)।
অবৈধ পক্ষ (Illicit Minor): গৌণ আশ্ৰয়বাক্যত পক্ষ পদ অব্যাপ্য হোৱাৰ পিছতো সিদ্ধান্তত ব্যাপ্য কৰিলে অবৈধ পক্ষৰ অপতৰ্ক ঘটে। উদাহৰণ — সকলো ছাত্ৰ পঢ়ুৱৈ; সকলো ছাত্ৰ চিন্তাশীল; সেয়েহে সকলো চিন্তাশীল পঢ়ুৱৈ। (ইয়াত “চিন্তাশীল” গৌণত A বচনৰ বিধেয় অব্যাপ্য, সিদ্ধান্তত A বচনৰ উদ্দেশ্য ব্যাপ্য — অবৈধ)।

প্ৰশ্ন ১০: চিত্ৰ ১ৰ (Figure I) বৈধ মূল চাৰিটা উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ চিত্ৰ ১ত মধ্য পদ প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্যত উদ্দেশ্য আৰু গৌণ আশ্ৰয়বাক্যত বিধেয়ৰূপে থাকে (M—P, S—M ⟹ S—P)। ইয়াৰ চাৰিটা বৈধ মূল হ’ল — Barbara (AAA), Celarent (EAE), Darii (AII), Ferio (EIO)।

Barbara (AAA-1): সকলো মানুহ মৰণশীল (A); সকলো ৰজা মানুহ (A); সেয়েহে সকলো ৰজা মৰণশীল (A)।
Celarent (EAE-1): কোনো মাছ পক্ষী নহয় (E); সকলো ৰাহু মাছ (A); সেয়েহে কোনো ৰাহু পক্ষী নহয় (E)।
Darii (AII-1): সকলো ছাত্ৰ অধ্যয়নশীল (A); কিছুমান ল’ৰা ছাত্ৰ (I); সেয়েহে কিছুমান ল’ৰা অধ্যয়নশীল (I)।
Ferio (EIO-1): কোনো অপৰাধী সৎ নহয় (E); কিছুমান মানুহ অপৰাধী (I); সেয়েহে কিছুমান মানুহ সৎ নহয় (O)।

প্ৰশ্ন ১১: চিত্ৰ ২ৰ (Figure II) বৈধ মূল চাৰিটা উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ চিত্ৰ ২ত মধ্য পদ দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যৰ বিধেয় (P—M, S—M ⟹ S—P)। ইয়াৰ চাৰিটা বৈধ মূল হ’ল — Cesare (EAE), Camestres (AEE), Festino (EIO), Baroco (AOO)।

Cesare (EAE-2): কোনো পক্ষী মাছ নহয় (E); সকলো ৰাহু মাছ (A); সেয়েহে কোনো ৰাহু পক্ষী নহয় (E)।
Camestres (AEE-2): সকলো বিজ্ঞ পঢ়ুৱৈ (A); কোনো অপঢ়া পঢ়ুৱৈ নহয় (E); সেয়েহে কোনো অপঢ়া বিজ্ঞ নহয় (E)।
Festino (EIO-2): কোনো ভালমানুহ অপৰাধী নহয় (E); কিছুমান নাগৰিক অপৰাধী (I); সেয়েহে কিছুমান নাগৰিক ভালমানুহ নহয় (O)।
Baroco (AOO-2): সকলো বিদ্বান চিন্তাশীল (A); কিছুমান মানুহ চিন্তাশীল নহয় (O); সেয়েহে কিছুমান মানুহ বিদ্বান নহয় (O)।

প্ৰশ্ন ১২: চিত্ৰ ৩ৰ (Figure III) ছটা বৈধ মূল উদাহৰণসহ লিখা।

উত্তৰঃ চিত্ৰ ৩ত মধ্য পদ দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যৰ উদ্দেশ্য (M—P, M—S ⟹ S—P)। ইয়াৰ ছটা বৈধ মূল —

Darapti (AAI-3): সকলো হাতী স্তন্যপায়ী; সকলো হাতী চাৰি ভৰিৰ; সেয়েহে কিছুমান চাৰি ভৰিৰ স্তন্যপায়ী।
Disamis (IAI-3): কিছুমান ছাত্ৰ মেধাৱী; সকলো ছাত্ৰ পঢ়ুৱৈ; সেয়েহে কিছুমান পঢ়ুৱৈ মেধাৱী।
Datisi (AII-3): সকলো ৰজা ক্ষমতাশালী; কিছুমান ৰজা দয়ালু; সেয়েহে কিছুমান দয়ালু ক্ষমতাশালী।
Felapton (EAO-3): কোনো পক্ষী স্তন্যপায়ী নহয়; সকলো পক্ষী ডিম্বপ্ৰসৱী; সেয়েহে কিছুমান ডিম্বপ্ৰসৱী স্তন্যপায়ী নহয়।
Bocardo (OAO-3): কিছুমান ছাত্ৰ অলস নহয়; সকলো ছাত্ৰ পঢ়ুৱৈ; সেয়েহে কিছুমান পঢ়ুৱৈ অলস নহয়।
Ferison (EIO-3): কোনো বিদ্বান অজ্ঞান নহয়; কিছুমান বিদ্বান গৱেষক; সেয়েহে কিছুমান গৱেষক অজ্ঞান নহয়।

প্ৰশ্ন ১৩: চিত্ৰ ৪ৰ (Figure IV) পাঁচটা বৈধ মূল লিখা।

উত্তৰঃ চিত্ৰ ৪ত মধ্য পদ প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্যৰ বিধেয় আৰু গৌণ আশ্ৰয়বাক্যৰ উদ্দেশ্য (P—M, M—S ⟹ S—P)। ইয়াৰ পাঁচটা বৈধ মূল হ’ল —

Bramantip (AAI-4): সকলো হাতী স্তন্যপায়ী; সকলো স্তন্যপায়ী প্ৰাণী; সেয়েহে কিছুমান প্ৰাণী হাতী।
Camenes (AEE-4): সকলো ৰজা মানুহ; কোনো মানুহ মৰণহীন নহয়; সেয়েহে কোনো মৰণহীন ৰজা নহয়।
Dimaris (IAI-4): কিছুমান শিক্ষক বিদ্বান; সকলো বিদ্বান চিন্তাশীল; সেয়েহে কিছুমান চিন্তাশীল শিক্ষক।
Fesapo (EAO-4): কোনো ফুল ফল নহয়; সকলো ফল মিঠা; সেয়েহে কিছুমান মিঠা ফুল নহয়।
Fresison (EIO-4): কোনো বিজ্ঞ মূৰ্খ নহয়; কিছুমান মূৰ্খ ছাত্ৰ; সেয়েহে কিছুমান ছাত্ৰ বিজ্ঞ নহয়।

প্ৰশ্ন ১৪: ন্যায়ৰ চিত্ৰক চিত্ৰ ১লৈ পৰিৱৰ্তন (Reduction to Figure I) কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ আৰিষ্টটলে চিত্ৰ ১ক “Perfect Figure” বুলি আখ্যা দিছে কাৰণ চিত্ৰ ১ৰ ন্যায়ৰ বৈধতা সিদ্ধান্ত আৰু আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰাই প্ৰত্যক্ষভাৱে স্পষ্ট হয়। অন্য তিনিটা চিত্ৰৰ ন্যায়ৰ বৈধতা প্ৰমাণ কৰিবলৈ সেইবোৰক চিত্ৰ ১ৰ আকৃতিলৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াকে চিত্ৰ ১লৈ পৰিৱৰ্তন (Reduction) বোলে।

স্মৃতিকৌশল নামৰ আদ্যাক্ষৰে কোন বচন কেনেদৰে পৰিৱৰ্তন কৰিব লাগে সেয়া বুজায় —

B, C, D, F — চিত্ৰ ১ৰ Barbara, Celarent, Darii, Ferio লৈ পৰিৱৰ্তন।
s — সৰল আবৰ্তন (Simple Conversion)।
p — সীমাৱদ্ধ আবৰ্তন (Conversion per accidens)।
m — আশ্ৰয়বাক্য সলনি (Mutation/Transposition of Premises)।
k — পৰোক্ষ পৰিৱৰ্তন (Reduction by Contradiction — Baroco, Bocardo)।

উদাহৰণ — Cesare (EAE-2)ক Celarent (EAE-1)লৈ পৰিৱৰ্তন: প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্যৰ E বচনৰ সৰল আবৰ্তন কৰিলেই হ’ব। “কোনো পক্ষী মাছ নহয়” → “কোনো মাছ পক্ষী নহয়”।

প্ৰশ্ন ১৫: পদৰ ব্যাপ্যতা (Distribution of Terms) ব্যাখ্যা কৰি A, E, I, O চাৰিটা বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ ব্যাপ্যতা দেখুওৱা।

উত্তৰঃ এটা পদক ব্যাপ্য (Distributed) বুলি কোৱা হয় যেতিয়া সেই পদে নিজে নিৰ্দেশ কৰা শ্ৰেণীৰ সকলো সদস্যৰ বিষয়ে কথা কয়। অন্যথা পদটো অব্যাপ্য (Undistributed)। চাৰিটা মান্য বচনৰ ব্যাপ্যতা —

বচন	আকাৰ	উদ্দেশ্য	বিধেয়	মন্তব্য
A	সকলো S হ’ল P	ব্যাপ্য (Distributed)	অব্যাপ্য (Undistributed)	সাৰ্বিক সদৰ্থক।
E	কোনো S হ’ল P নহয়	ব্যাপ্য	ব্যাপ্য	সাৰ্বিক নঞৰ্থক — দুয়োটা ব্যাপ্য।
I	কিছুমান S হ’ল P	অব্যাপ্য	অব্যাপ্য	বিশেষ সদৰ্থক — কোনোটোৱেই ব্যাপ্য নহয়।
O	কিছুমান S হ’ল P নহয়	অব্যাপ্য	ব্যাপ্য	বিশেষ নঞৰ্থক — বিধেয় ব্যাপ্য।

স্মৃতিকৌশল — A বচনৰ উদ্দেশ্য আৰু E বচনৰ দুয়োটাই ব্যাপ্য; নঞৰ্থক বচনত বিধেয় সদায় ব্যাপ্য; সাৰ্বিক বচনত উদ্দেশ্য সদায় ব্যাপ্য।

প্ৰশ্ন ১৬: তলৰ ন্যায়ৰ চিত্ৰ আৰু মূল নিৰ্ণয় কৰা আৰু বৈধতা পৰীক্ষা কৰা — “সকলো কবি ভাবুক; ৰবীন্দ্ৰনাথ এজন কবি; সেয়েহে ৰবীন্দ্ৰনাথ ভাবুক।”

উত্তৰঃ পদ চিনাক্তকৰণ —

সিদ্ধান্ত: ৰবীন্দ্ৰনাথ ভাবুক। ⟹ পক্ষ পদ S = ৰবীন্দ্ৰনাথ; সাধ্য পদ P = ভাবুক।
মধ্য পদ M = কবি (দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যত আছে কিন্তু সিদ্ধান্তত নাই)।
প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্য: সকলো কবি ভাবুক → M—P; A বচন।
গৌণ আশ্ৰয়বাক্য: ৰবীন্দ্ৰনাথ এজন কবি → S—M; A বচন।
সিদ্ধান্ত: সকলো ৰবীন্দ্ৰনাথ ভাবুক → S—P; A বচন।

চিত্ৰ: M—P, S—M ⟹ চিত্ৰ ১। মূল: AAA-1 = Barbara। সকলো নিয়ম মান্য — ন্যায়টো বৈধ।

প্ৰশ্ন ১৭: তলৰ ন্যায়ৰ অপতৰ্ক চিনাক্ত কৰা — “সকলো ফুল সুগন্ধি; সকলো গোলাপ সুগন্ধি; সেয়েহে সকলো গোলাপ ফুল।”

উত্তৰঃ পদ চিনাক্তকৰণ — S = গোলাপ, P = ফুল, M = সুগন্ধি।

প্ৰধান: সকলো ফুল সুগন্ধি (P—M; A বচন; M অব্যাপ্য বিধেয়)।
গৌণ: সকলো গোলাপ সুগন্ধি (S—M; A বচন; M অব্যাপ্য বিধেয়)।
চিত্ৰ ২ৰ আকৃতি কিন্তু মূল AAA-2 — চিত্ৰ ২ৰ বৈধ মূলত নাই।
মধ্য পদ “সুগন্ধি” দুয়োটা বচনতে অব্যাপ্য — অতএৱ অব্যাপ্য মধ্যৰ অপতৰ্ক (Fallacy of Undistributed Middle)।

সেয়েহে এই ন্যায়টো অবৈধ।

প্ৰশ্ন ১৮: আশ্ৰয়বাক্য আৰু সিদ্ধান্তৰ গুণ-পৰিমাণ সম্পৰ্কীয় নিয়মসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ নিম্নোক্ত নিয়মবোৰে গুণ আৰু পৰিমাণৰ সম্পৰ্ক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে —

গুণৰ নিয়ম (Quality Rules): দুটা নঞৰ্থক আশ্ৰয়ৰ পৰা সিদ্ধান্ত নাহে; এটা আশ্ৰয় নঞৰ্থক হ’লে সিদ্ধান্ত নঞৰ্থক হোৱা বাধ্যতামূলক; নঞৰ্থক আশ্ৰয়ৰ পৰা সদৰ্থক সিদ্ধান্ত গৃহীত হ’ব নোৱাৰে।
পৰিমাণৰ নিয়ম (Quantity Rules): দুটা বিশেষ আশ্ৰয়ৰ পৰা সিদ্ধান্ত নাহে; এটা আশ্ৰয় বিশেষ হ’লে সিদ্ধান্ত বিশেষ হ’ব লাগে।
মিশ্ৰিত নিয়ম: সদৰ্থক সিদ্ধান্ত পাবলৈ দুয়োটা আশ্ৰয় সদৰ্থক হ’ব লাগে; সাৰ্বিক সিদ্ধান্ত পাবলৈ দুয়োটা আশ্ৰয় সাৰ্বিক হ’ব লাগে।

প্ৰশ্ন ১৯: অস্তিত্বমূলক অপতৰ্ক (Existential Fallacy) ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰঃ আধুনিক বুলিয়ান যুক্তিবিজ্ঞানৰ মতে সাৰ্বিক বচনে (A আৰু E) উদ্দেশ্য শ্ৰেণীৰ অস্তিত্বৰ দাবী নকৰে — অৰ্থাৎ “সকলো ইউনিকৰ্ণ ঘোঁৰা” বুলি ক’লে ইউনিকৰ্ণ আছে বুলি ক’ব নোৱাৰি। কিন্তু বিশেষ বচনে (I আৰু O) উদ্দেশ্য শ্ৰেণীৰ অন্ততঃ এটা সদস্যৰ অস্তিত্ব দাবী কৰে। সেয়ে দুটা সাৰ্বিক আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা যদি বিশেষ সিদ্ধান্ত গৃহীত হয় তেন্তে অস্তিত্বৰ দাবীটো অযোক্তিকভাৱে নতুনকৈ যোগ হয় — ই অস্তিত্বমূলক অপতৰ্ক (Existential Fallacy)।

উদাহৰণ — Darapti (AAI-3): সকলো M হ’ল P; সকলো M হ’ল S; সেয়েহে কিছুমান S হ’ল P। দুটা সাৰ্বিক আশ্ৰয়ৰ পৰা বিশেষ সিদ্ধান্ত — পৰম্পৰাগত (Aristotelian) যুক্তিবিজ্ঞানত বৈধ, কিন্তু আধুনিক বুলিয়ান যুক্তিবিজ্ঞানত অস্তিত্বমূলক অপতৰ্ক।

প্ৰশ্ন ২০: নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ আৰিষ্টটলিয় (Aristotelian) আৰু বুলিয়ান (Boolean) দৃষ্টিভংগীৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰা।

আৰিষ্টটলিয় (Aristotelian)	বুলিয়ান (Boolean)
সাৰ্বিক বচনে অস্তিত্বৰ দাবী কৰে।	সাৰ্বিক বচনে অস্তিত্বৰ দাবী নকৰে।
১৯ৰ ভিতৰত ২৪টা বৈধ মূল গণনা হয়।	মাত্ৰ ১৫টা বৈধ মূল গ্ৰহণ কৰা হয়।
Darapti, Felapton, Bramantip, Fesapo, Camenes (দুৰ্বল)— এই বোৰ বৈধ।	এই পাঁচটা মূল অস্তিত্বমূলক অপতৰ্কৰ কাৰণে অবৈধ।
পৰম্পৰাগত যুক্তিবিজ্ঞানৰ ভেটি।	আধুনিক প্ৰতীকী যুক্তিবিজ্ঞানৰ ভেটি।
উদ্দেশ্য শ্ৰেণী অশূন্য বুলি ধৰি লোৱা হয়।	শ্ৰেণী শূন্য (empty class) হ’ব পাৰে বুলি ধৰি লোৱা হয়।

অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন আৰু উত্তৰ

বহুনিৰ্বাচনী প্ৰশ্ন (MCQ)

১। নিৰপেক্ষ ন্যায়ত মুঠ কেইটা পদ থাকে?

(ক) দুটা
(খ) তিনিটা
(গ) চাৰিটা
(ঘ) পাঁচটা

উত্তৰঃ (খ) তিনিটা।

২। মধ্য পদ —

(ক) সিদ্ধান্তৰ উদ্দেশ্য
(খ) সিদ্ধান্তৰ বিধেয়
(গ) দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যত থাকে কিন্তু সিদ্ধান্তত নাথাকে
(ঘ) কেৱল প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্যত থাকে

উত্তৰঃ (গ) দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যত থাকে কিন্তু সিদ্ধান্তত নাথাকে।

৩। চিত্ৰ ১ৰ এক বৈধ মূল হ’ল —

(ক) Cesare
(খ) Barbara
(গ) Bramantip
(ঘ) Bocardo

উত্তৰঃ (খ) Barbara।

৪। চাৰিটা চিত্ৰৰ মুঠ বৈধ মূল কেইটা?

(ক) ১৬
(খ) ১৯
(গ) ২৪
(ঘ) ২৫৬

উত্তৰঃ (খ) ১৯ (পৰম্পৰাগত গণনা)। আধুনিক বুলিয়ান গণনাত ১৫টা।

৫। সাধ্য পদ (Major Term) থকা আশ্ৰয়বাক্যক কি বোলে?

(ক) গৌণ আশ্ৰয়বাক্য
(খ) প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্য
(গ) সিদ্ধান্ত
(ঘ) কোনো নহয়

উত্তৰঃ (খ) প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্য।

৬। চিত্ৰ ২ত মধ্য পদৰ অৱস্থান —

(ক) দুয়োটা আশ্ৰয়ৰ উদ্দেশ্য
(খ) দুয়োটা আশ্ৰয়ৰ বিধেয়
(গ) প্ৰধানত উদ্দেশ্য, গৌণত বিধেয়
(ঘ) প্ৰধানত বিধেয়, গৌণত উদ্দেশ্য

উত্তৰঃ (খ) দুয়োটা আশ্ৰয়ৰ বিধেয়।

৭। তলৰ কোনটো চিত্ৰ ৩ৰ বৈধ মূল?

(ক) Festino
(খ) Bocardo
(গ) Camenes
(ঘ) Celarent

উত্তৰঃ (খ) Bocardo।

৮। মধ্য পদ অব্যাপ্য থাকিলে কোন অপতৰ্ক ঘটে?

(ক) চাৰি পদৰ অপতৰ্ক
(খ) অব্যাপ্য মধ্যৰ অপতৰ্ক
(গ) অবৈধ সাধ্য
(ঘ) অবৈধ পক্ষ

উত্তৰঃ (খ) অব্যাপ্য মধ্যৰ অপতৰ্ক।

৯। দুটা নঞৰ্থক আশ্ৰয়ৰ পৰা সিদ্ধান্ত —

(ক) সদায় গ্ৰহণ কৰিব পাৰি
(খ) কেতিয়াও গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি
(গ) কেৱল চিত্ৰ ১ত গ্ৰহণযোগ্য
(ঘ) সদৰ্থক হ’ব লাগে

উত্তৰঃ (খ) কেতিয়াও গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি।

১০। “সকলো S হ’ল P” — এই A বচনত —

(ক) উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় দুয়োটাই ব্যাপ্য
(খ) কেৱল উদ্দেশ্য ব্যাপ্য
(গ) কেৱল বিধেয় ব্যাপ্য
(ঘ) কোনোটোৱেই ব্যাপ্য নহয়

উত্তৰঃ (খ) কেৱল উদ্দেশ্য ব্যাপ্য।

১১। নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ “Perfect Figure” বুলি কোনটো চিত্ৰক কোৱা হয়?

(ক) চিত্ৰ ১
(খ) চিত্ৰ ২
(গ) চিত্ৰ ৩
(ঘ) চিত্ৰ ৪

উত্তৰঃ (ক) চিত্ৰ ১।

১২। Baroco মূলৰ AOO বচনৰ আকৃতি কোনটো চিত্ৰৰ?

(ক) চিত্ৰ ১
(খ) চিত্ৰ ২
(গ) চিত্ৰ ৩
(ঘ) চিত্ৰ ৪

উত্তৰঃ (খ) চিত্ৰ ২।

১৩। স্মৃতিকৌশল নামৰ “s” আখৰে বুজায় —

(ক) সীমাৱদ্ধ আবৰ্তন
(খ) সৰল আবৰ্তন
(গ) আশ্ৰয়বাক্য সলনি
(ঘ) পৰোক্ষ পৰিৱৰ্তন

উত্তৰঃ (খ) সৰল আবৰ্তন (Simple Conversion)।

১৪। কোনটো বচনত উদ্দেশ্য ব্যাপ্য নহয় কিন্তু বিধেয় ব্যাপ্য?

(ক) A
(খ) E
(গ) I
(ঘ) O

উত্তৰঃ (ঘ) O বচন।

১৫। আধুনিক বুলিয়ান যুক্তিবিজ্ঞানে কোনটো অপতৰ্ক চিনাক্ত কৰে যিটো আৰিষ্টটলিয় যুক্তিবিজ্ঞানত নাথাকে?

(ক) চাৰি পদৰ অপতৰ্ক
(খ) অব্যাপ্য মধ্যৰ অপতৰ্ক
(গ) অস্তিত্বমূলক অপতৰ্ক
(ঘ) অবৈধ সাধ্য

উত্তৰঃ (গ) অস্তিত্বমূলক অপতৰ্ক (Existential Fallacy)।

শূন্যস্থান পূৰণ কৰা

নিৰপেক্ষ ন্যায়ত মুঠ ______ টা বচন থাকে। (তিনি)
সিদ্ধান্তৰ উদ্দেশ্যক ______ পদ বোলে। (পক্ষ / Minor)
সিদ্ধান্তৰ বিধেয়ক ______ পদ বোলে। (সাধ্য / Major)
______ পদ দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যত থাকে কিন্তু সিদ্ধান্তত নাথাকে। (মধ্য)
চিত্ৰ ১ৰ এটা বৈধ মূল হ’ল ______। (Barbara / Celarent / Darii / Ferio যিকোনো)
মধ্য পদৰ অৱস্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ______ টা চিত্ৰ গঠিত হয়। (চাৰি)
চিত্ৰ ৩ত মধ্য পদ দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যৰ ______ ৰূপে কাম কৰে। (উদ্দেশ্য)
মুঠ বৈধ মূল ______ টা (পৰম্পৰাগত)। (১৯)
“কোনো S হ’ল P নহয়” — এই E বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় দুয়োটাই ______। (ব্যাপ্য)
দুটা নঞৰ্থক আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা ______ গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি। (সিদ্ধান্ত)

শুদ্ধ/অশুদ্ধ নিৰূপণ কৰা

নিৰপেক্ষ ন্যায়ত পাঁচটা পদ থাকে। (অশুদ্ধ — তিনিটা পদ)
মধ্য পদ সিদ্ধান্তত উপস্থিত থাকে। (অশুদ্ধ — মধ্য পদ সিদ্ধান্তত নাথাকে)
Barbara হ’ল চিত্ৰ ১ৰ AAA মূল। (শুদ্ধ)
I বচনত উদ্দেশ্য ব্যাপ্য। (অশুদ্ধ — I বচনত কোনোটোৱেই ব্যাপ্য নহয়)
চিত্ৰ ২ৰ চাৰিটা বৈধ মূল আছে। (শুদ্ধ — Cesare, Camestres, Festino, Baroco)
দুটা বিশেষ আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰিব পাৰি। (অশুদ্ধ)
আৰিষ্টটলে চিত্ৰ ১ক “Perfect Figure” বুলিছে। (শুদ্ধ)
Bocardo চিত্ৰ ৩ৰ OAO মূল। (শুদ্ধ)
আধুনিক বুলিয়ান যুক্তিবিজ্ঞানত Darapti বৈধ। (অশুদ্ধ — অস্তিত্বমূলক অপতৰ্কৰ কাৰণে অবৈধ)
সাধ্য পদ গৌণ আশ্ৰয়বাক্যত থাকে। (অশুদ্ধ — প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্যত থাকে)

চমু প্ৰশ্ন (Short Answer)

প্ৰশ্ন: ন্যায় (Syllogism) আৰু নিৰপেক্ষ ন্যায় (Categorical Syllogism)ৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ ন্যায় হ’ল মাধ্যম অৱৰোহী অনুমানৰ এক সাধাৰণ ৰূপ য’ত দুটা আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা এটা সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰা হয়। ন্যায় বিভিন্ন ৰূপত হ’ব পাৰে — নিৰপেক্ষ (Categorical), প্ৰাকল্পিক (Hypothetical), বিকল্পিক (Disjunctive)। ইয়াৰে যি ন্যায়ত তিনিটা বচনেই নিৰপেক্ষ (Categorical Proposition), তাকে নিৰপেক্ষ ন্যায় বোলে।

প্ৰশ্ন: চিত্ৰ আৰু মূলৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰঃ চিত্ৰ (Figure) মধ্য পদৰ অৱস্থানৰ দ্বাৰা নিৰূপিত — চাৰিটা সম্ভৱ চিত্ৰ আছে। মূল (Mood) তিনিটা বচনৰ গুণ আৰু পৰিমাণ (A, E, I, O)ৰ সংযোগৰ দ্বাৰা নিৰূপিত। এটা ন্যায়ক সম্পূৰ্ণৰূপে চিনাক্ত কৰিবলৈ চিত্ৰ আৰু মূল দুয়োটাই প্ৰয়োজন (যেনে AAA-1 = Barbara, AOO-2 = Baroco)।

প্ৰশ্ন: ন্যায়ৰ মাধ্যম অনুমান বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ মাধ্যম অনুমান (Mediate Inference) হ’ল সেই অনুমান য’ত এটা সিদ্ধান্তত উপনীত হ’বলৈ এটাতকৈ অধিক বচনৰ প্ৰয়োজন হয়। ন্যায়ৰ ক্ষেত্ৰত এটা মধ্য পদৰ মাধ্যমেৰে দুটা আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা সিদ্ধান্তলৈ যাত্ৰা কৰা হয় — সেয়েহে ই মাধ্যম অনুমান।

প্ৰশ্ন: চিত্ৰ ১ৰ বিশেষত্ব কি?

উত্তৰঃ চিত্ৰ ১ক “Perfect Figure” বোলা হয় কাৰণ — (১) ইয়াৰ বৈধতা স্ব-স্পষ্ট। (২) ই A, E, I, O চাৰিওটা বচনতে সিদ্ধান্ত প্ৰদান কৰিব পাৰে (Barbara—A, Celarent—E, Darii—I, Ferio—O)। (৩) অন্য চিত্ৰৰ ন্যায়ক চিত্ৰ ১লৈ পৰিৱৰ্তন কৰি বৈধতা প্ৰমাণ কৰা হয়। (৪) বিজ্ঞানৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ পদ্ধতিৰ মৌলিক আকৃতি ই।

প্ৰশ্ন: চিত্ৰ ২ৰ বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰঃ চিত্ৰ ২ত মধ্য পদ দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যৰ বিধেয় ৰূপে থাকে; ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সদায় নঞৰ্থক হ’ব লাগে; এটা আশ্ৰয়বাক্য সদায় নঞৰ্থক; এটা আশ্ৰয়বাক্য সদায় সাৰ্বিক। চিত্ৰ ২ মূলত: পাৰ্থক্য সূচক বা প্ৰত্যাখ্যানমূলক সিদ্ধান্ত প্ৰদানত কামত আহে।

প্ৰশ্ন: চিত্ৰ ৩ৰ বৈশিষ্ট্য কি?

উত্তৰঃ চিত্ৰ ৩ত মধ্য পদ দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যৰ উদ্দেশ্য; ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সদায় বিশেষ হ’ব লাগে; গৌণ আশ্ৰয়বাক্য সদায় সদৰ্থক হ’ব লাগে। চিত্ৰ ৩ মুখ্যতঃ ব্যতিক্ৰম দেখুৱাবলৈ বা সাৰ্বিক বচনৰ বিৰোধী উদাহৰণ দেখুৱাবলৈ ব্যৱহৃত হয়।

প্ৰশ্ন: ন্যায়ত আশ্ৰয়বাক্য আৰু সিদ্ধান্তৰ মাজত কি ধৰণৰ সম্পৰ্ক থাকে?

উত্তৰঃ বৈধ ন্যায়ত আশ্ৰয়বাক্য সত্য হ’লে সিদ্ধান্ত অপৰিহাৰ্যভাৱে সত্য হোৱা বাধ্যতামূলক — এই সম্পৰ্কক “Necessary Inference” বা অনিৱাৰ্য নিগমন বোলে। অৱৰোহী অনুমানত আশ্ৰয়বাক্যৰ মাজতে সিদ্ধান্ত নিহিত থাকে; সিদ্ধান্ত আশ্ৰয়বাক্যৰ যৌথ অৰ্থ নিগমন কৰি ওলিয়াই অনা হয়।

প্ৰশ্ন: “ব্যাপ্যতা” (Distribution) বুলিলে কি বুজা?

উত্তৰঃ ব্যাপ্যতা হ’ল এটা পদৰ যিটো গুণ — য’ত পদটোৱে নিজে নিৰ্দেশ কৰা শ্ৰেণীৰ সকলো সদস্যৰ বিষয়ে কথা কয়। যেতিয়া এটা পদে নিজৰ গোটেই শ্ৰেণীৰ বিষয়ে দাবী কৰে তেতিয়া পদটো ব্যাপ্য, অন্যথা অব্যাপ্য। সাৰ্বিক বচনৰ উদ্দেশ্য, নঞৰ্থক বচনৰ বিধেয় — দুয়োটাই ব্যাপ্য।

প্ৰশ্ন: Reduction (পৰিৱৰ্তন)ৰ পদ্ধতি কেইটা?

উত্তৰঃ Reduction-ৰ দুটা পদ্ধতি আছে — (১) প্ৰত্যক্ষ পৰিৱৰ্তন (Direct Reduction): আবৰ্তন (Conversion), আশ্ৰয়বাক্য সলনি (Transposition) আদিৰে চিত্ৰ ১লৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয় — Cesare → Celarent ইত্যাদি। (২) পৰোক্ষ পৰিৱৰ্তন (Indirect Reduction / Reductio ad Absurdum): Baroco আৰু Bocardo মূলৰ ক্ষেত্ৰত ব্যৱহৃত — সিদ্ধান্তৰ বিৰোধী বচন আশ্ৰয়বাক্যৰ লগত যোগ কৰি অসংগতি দেখুওৱা হয়।

প্ৰশ্ন: মূলৰ লেটিন নাম (যেনে Barbara, Celarent)ৰ আদ্যাক্ষৰৰ অৰ্থ কি?

উত্তৰঃ প্ৰতিটো লেটিন নামৰ —

প্ৰথম স্বৰবৰ্ণ (Vowel) প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্যৰ ৰূপ।
দ্বিতীয় স্বৰবৰ্ণ গৌণ আশ্ৰয়বাক্যৰ ৰূপ।
তৃতীয় স্বৰবৰ্ণ সিদ্ধান্তৰ ৰূপ।
আদ্যাক্ষৰে (B, C, D, F) চিত্ৰ ১ৰ কোনটো মূললৈ পৰিৱৰ্তিত হ’ব সেয়া বুজায়।
মাজৰ আখৰে (s, p, m, k) পৰিৱৰ্তনৰ পদ্ধতি বুজায়।

উদাহৰণ — Camestres = AEE; C → Celarentলৈ পৰিৱৰ্তন; m = আশ্ৰয়বাক্য সলনি; s = সৰল আবৰ্তন।

প্ৰশ্ন: নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ গুৰুত্ব কি?

উত্তৰঃ নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ গুৰুত্ব হ’ল — (১) ই অৱৰোহী অনুমানৰ আদৰ্শ আকৃতি প্ৰদান কৰে। (২) বিজ্ঞান, গণিত, আইন, দৰ্শন আদিত যুক্তিযুক্ত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ ভেটি। (৩) চিন্তাশক্তিৰ বিকাশ আৰু তৰ্কশক্তিৰ পৰিশীলন কৰে। (৪) যুক্তিৰ অপতৰ্ক চিনাক্ত কৰাত সহায় কৰে। (৫) আধুনিক প্ৰতীকী যুক্তিবিজ্ঞান, কম্পিউটাৰ যুক্তি আৰু কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তাৰ ভেটি।

নিয়মাৱলীৰ সাৰাংশ তালিকা

নিয়ম নং	নিয়ম	লঙ্ঘনত হোৱা অপতৰ্ক
১	প্ৰতিটো ন্যায়ত মাত্ৰ তিনিটা পদ থাকিব।	চাৰি পদৰ অপতৰ্ক (Quaternio Terminorum)
২	মধ্য পদ অন্তত এবাৰ ব্যাপ্য হ’ব।	অব্যাপ্য মধ্যৰ অপতৰ্ক
৩	আশ্ৰয়বাক্যত অব্যাপ্য পদ সিদ্ধান্তত ব্যাপ্য নহয়।	অবৈধ সাধ্য / অবৈধ পক্ষ
৪	দুটা নঞৰ্থক আশ্ৰয়ৰ পৰা সিদ্ধান্ত নাহে।	দুটা নঞৰ্থকৰ অপতৰ্ক
৫	এটা নঞৰ্থক আশ্ৰয়ত সিদ্ধান্ত নঞৰ্থক হ’ব।	নঞৰ্থক-সদৰ্থকৰ অপতৰ্ক
৬	দুটা বিশেষ আশ্ৰয়ৰ পৰা সিদ্ধান্ত নাহে।	দুটা বিশেষৰ অপতৰ্ক
৭	এটা বিশেষ আশ্ৰয়ত সিদ্ধান্ত বিশেষ হ’ব।	সাৰ্বিক সিদ্ধান্তৰ অপতৰ্ক
৮	(আধুনিক) দুটা সাৰ্বিকৰ পৰা বিশেষ সিদ্ধান্ত নাহে।	অস্তিত্বমূলক অপতৰ্ক (Existential Fallacy)

অপতৰ্ক (Fallacies) তালিকা

অপতৰ্ক	লেটিন/ইংৰাজী নাম	উৎপত্তি	উদাহৰণ
চাৰি পদৰ অপতৰ্ক	Fallacy of Four Terms / Quaternio Terminorum	একে শব্দ দুটা বেলেগ অৰ্থত ব্যৱহাৰ।	সকলো ক্ষাৰ ক্ষয়কাৰক; লেচুনি এক ক্ষাৰ — সেয়েহে…।
অব্যাপ্য মধ্যৰ অপতৰ্ক	Fallacy of Undistributed Middle	মধ্য পদ এবাৰো ব্যাপ্য নহয়।	সকলো মানুহ প্ৰাণী; সকলো গৰু প্ৰাণী।
অবৈধ সাধ্য	Illicit Major	প্ৰধানত অব্যাপ্য সাধ্য সিদ্ধান্তত ব্যাপ্য।	সকলো কুকুৰ প্ৰাণী; কোনো বিৰাল কুকুৰ নহয়।
অবৈধ পক্ষ	Illicit Minor	গৌণত অব্যাপ্য পক্ষ সিদ্ধান্তত ব্যাপ্য।	সকলো ছাত্ৰ পঢ়ুৱৈ; সকলো ছাত্ৰ চিন্তাশীল।
দুটা নঞৰ্থকৰ অপতৰ্ক	Fallacy of Exclusive Premises	দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্য নঞৰ্থক।	কোনো A হ’ল B নহয়; কোনো C হ’ল A নহয়।
নঞৰ্থক আশ্ৰয়ত সদৰ্থক সিদ্ধান্ত	Drawing Affirmative from Negative	নঞৰ্থক আশ্ৰয়ৰ পৰা সদৰ্থক সিদ্ধান্ত গৃহীত।	কোনো A হ’ল B নহয়; সকলো C হ’ল A — সেয়েহে কিছুমান C হ’ল B।
দুটা বিশেষ আশ্ৰয়ৰ অপতৰ্ক	Fallacy of Two Particular Premises	দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্য বিশেষ।	কিছুমান A হ’ল B; কিছুমান B হ’ল C।
সাৰ্বিক সিদ্ধান্তৰ অপতৰ্ক	Fallacy of Universal Conclusion from Particular	বিশেষ আশ্ৰয়ত সাৰ্বিক সিদ্ধান্ত।	সকলো A হ’ল B; কিছুমান C হ’ল A — সেয়েহে সকলো C হ’ল B।
অস্তিত্বমূলক অপতৰ্ক	Existential Fallacy	দুটা সাৰ্বিকৰ পৰা বিশেষ সিদ্ধান্ত (বুলিয়ান দৃষ্টিকোণ)।	সকলো M হ’ল P; সকলো M হ’ল S — সেয়েহে কিছুমান S হ’ল P।
অস্পষ্ট মধ্য পদ	Ambiguous Middle	মধ্য পদ একে শব্দ কিন্তু বিভিন্ন অৰ্থ।	সকলো বেংক ধনৰ ভঁৰাল; নদীৰ পাৰৰো এক বেংক আছে।

সম্পূৰ্ণ মূল আৰু চিত্ৰৰ মাষ্টাৰ তালিকা

লেটিন নাম	মূল	চিত্ৰ	আকাৰ	উদাহৰণ-আকৃতি
Barbara	AAA	১	সকলো M হ’ল P; সকলো S হ’ল M; সেয়েহে সকলো S হ’ল P।	সকলো মানুহ মৰণশীল; সকলো ৰজা মানুহ; সকলো ৰজা মৰণশীল।
Celarent	EAE	১	কোনো M হ’ল P নহয়; সকলো S হ’ল M; কোনো S হ’ল P নহয়।	কোনো মাছ পক্ষী নহয়; সকলো ৰাহু মাছ; কোনো ৰাহু পক্ষী নহয়।
Darii	AII	১	সকলো M হ’ল P; কিছুমান S হ’ল M; কিছুমান S হ’ল P।	সকলো ছাত্ৰ অধ্যয়নশীল; কিছুমান ল’ৰা ছাত্ৰ; কিছুমান ল’ৰা অধ্যয়নশীল।
Ferio	EIO	১	কোনো M হ’ল P নহয়; কিছুমান S হ’ল M; কিছুমান S হ’ল P নহয়।	কোনো অপৰাধী সৎ নহয়; কিছুমান মানুহ অপৰাধী; কিছুমান মানুহ সৎ নহয়।
Cesare	EAE	২	কোনো P হ’ল M নহয়; সকলো S হ’ল M; কোনো S হ’ল P নহয়।	কোনো পক্ষী মাছ নহয়; সকলো ৰাহু মাছ; কোনো ৰাহু পক্ষী নহয়।
Camestres	AEE	২	সকলো P হ’ল M; কোনো S হ’ল M নহয়; কোনো S হ’ল P নহয়।	সকলো বিজ্ঞ পঢ়ুৱৈ; কোনো অপঢ়া পঢ়ুৱৈ নহয়; কোনো অপঢ়া বিজ্ঞ নহয়।
Festino	EIO	২	কোনো P হ’ল M নহয়; কিছুমান S হ’ল M; কিছুমান S হ’ল P নহয়।	কোনো ভালমানুহ অপৰাধী নহয়; কিছুমান নাগৰিক অপৰাধী; কিছুমান নাগৰিক ভালমানুহ নহয়।
Baroco	AOO	২	সকলো P হ’ল M; কিছুমান S হ’ল M নহয়; কিছুমান S হ’ল P নহয়।	সকলো বিদ্বান চিন্তাশীল; কিছুমান মানুহ চিন্তাশীল নহয়; কিছুমান মানুহ বিদ্বান নহয়।
Darapti	AAI	৩	সকলো M হ’ল P; সকলো M হ’ল S; কিছুমান S হ’ল P।	সকলো হাতী স্তন্যপায়ী; সকলো হাতী চাৰি ভৰিৰ; কিছুমান চাৰি ভৰিৰ স্তন্যপায়ী।
Disamis	IAI	৩	কিছুমান M হ’ল P; সকলো M হ’ল S; কিছুমান S হ’ল P।	কিছুমান ছাত্ৰ মেধাৱী; সকলো ছাত্ৰ পঢ়ুৱৈ; কিছুমান পঢ়ুৱৈ মেধাৱী।
Datisi	AII	৩	সকলো M হ’ল P; কিছুমান M হ’ল S; কিছুমান S হ’ল P।	সকলো ৰজা ক্ষমতাশালী; কিছুমান ৰজা দয়ালু; কিছুমান দয়ালু ক্ষমতাশালী।
Felapton	EAO	৩	কোনো M হ’ল P নহয়; সকলো M হ’ল S; কিছুমান S হ’ল P নহয়।	কোনো পক্ষী স্তন্যপায়ী নহয়; সকলো পক্ষী ডিম্বপ্ৰসৱী; কিছুমান ডিম্বপ্ৰসৱী স্তন্যপায়ী নহয়।
Bocardo	OAO	৩	কিছুমান M হ’ল P নহয়; সকলো M হ’ল S; কিছুমান S হ’ল P নহয়।	কিছুমান ছাত্ৰ অলস নহয়; সকলো ছাত্ৰ পঢ়ুৱৈ; কিছুমান পঢ়ুৱৈ অলস নহয়।
Ferison	EIO	৩	কোনো M হ’ল P নহয়; কিছুমান M হ’ল S; কিছুমান S হ’ল P নহয়।	কোনো বিদ্বান অজ্ঞান নহয়; কিছুমান বিদ্বান গৱেষক; কিছুমান গৱেষক অজ্ঞান নহয়।
Bramantip	AAI	৪	সকলো P হ’ল M; সকলো M হ’ল S; কিছুমান S হ’ল P।	সকলো হাতী স্তন্যপায়ী; সকলো স্তন্যপায়ী প্ৰাণী; কিছুমান প্ৰাণী হাতী।
Camenes	AEE	৪	সকলো P হ’ল M; কোনো M হ’ল S নহয়; কোনো S হ’ল P নহয়।	সকলো ৰজা মানুহ; কোনো মানুহ মৰণহীন নহয়; কোনো মৰণহীন ৰজা নহয়।
Dimaris	IAI	৪	কিছুমান P হ’ল M; সকলো M হ’ল S; কিছুমান S হ’ল P।	কিছুমান শিক্ষক বিদ্বান; সকলো বিদ্বান চিন্তাশীল; কিছুমান চিন্তাশীল শিক্ষক।
Fesapo	EAO	৪	কোনো P হ’ল M নহয়; সকলো M হ’ল S; কিছুমান S হ’ল P নহয়।	কোনো ফুল ফল নহয়; সকলো ফল মিঠা; কিছুমান মিঠা ফুল নহয়।
Fresison	EIO	৪	কোনো P হ’ল M নহয়; কিছুমান M হ’ল S; কিছুমান S হ’ল P নহয়।	কোনো বিজ্ঞ মূৰ্খ নহয়; কিছুমান মূৰ্খ ছাত্ৰ; কিছুমান ছাত্ৰ বিজ্ঞ নহয়।

শব্দাৰ্থ (Glossary / Key Terms)

অসমীয়া	English	সংজ্ঞা
নিৰপেক্ষ ন্যায়	Categorical Syllogism	তিনিটা নিৰপেক্ষ বচন আৰু তিনিটা পদেৰে গঠিত মাধ্যম অৱৰোহী অনুমান।
প্ৰধান আশ্ৰয়বাক্য	Major Premise	সাধ্য পদ থকা আশ্ৰয়বাক্য।
গৌণ আশ্ৰয়বাক্য	Minor Premise	পক্ষ পদ থকা আশ্ৰয়বাক্য।
সিদ্ধান্ত	Conclusion	আশ্ৰয়বাক্য দুটাৰ পৰা নিগমন কৰা বচন।
সাধ্য পদ	Major Term (P)	সিদ্ধান্তৰ বিধেয়।
পক্ষ পদ	Minor Term (S)	সিদ্ধান্তৰ উদ্দেশ্য।
মধ্য পদ / হেতু পদ	Middle Term (M)	দুয়োটা আশ্ৰয়বাক্যত থকা কিন্তু সিদ্ধান্তত নথকা পদ।
চিত্ৰ	Figure	মধ্য পদৰ অৱস্থানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঠিত ন্যায়ৰ আকাৰ।
মূল	Mood	তিনিটা বচনৰ গুণ আৰু পৰিমাণৰ সংযোগ।
ব্যাপ্যতা	Distribution	এটা পদে নিজে নিৰ্দেশ কৰা শ্ৰেণীৰ সকলো সদস্যৰ বিষয়ে কোৱা গুণ।
আবৰ্তন	Conversion	উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ক স্থানান্তৰ কৰি বচন গঠন।
অপতৰ্ক	Fallacy	যুক্তিৰ অশুদ্ধি বা ন্যায়ৰ নিয়ম লঙ্ঘন।
চাৰি পদৰ অপতৰ্ক	Fallacy of Four Terms	একে শব্দ দুটা বেলেগ অৰ্থত ব্যৱহাৰ কৰাৰ ফলত পদ চাৰিটা হোৱা।
অব্যাপ্য মধ্য	Undistributed Middle	মধ্য পদ এবাৰো ব্যাপ্য নহোৱা অৱস্থা।
অবৈধ সাধ্য	Illicit Major	প্ৰধানত অব্যাপ্য সাধ্য সিদ্ধান্তত ব্যাপ্য।
অবৈধ পক্ষ	Illicit Minor	গৌণত অব্যাপ্য পক্ষ সিদ্ধান্তত ব্যাপ্য।
অস্তিত্বমূলক অপতৰ্ক	Existential Fallacy	দুটা সাৰ্বিকৰ পৰা বিশেষ সিদ্ধান্ত (বুলিয়ান)।
পৰিৱৰ্তন	Reduction	চিত্ৰ ২, ৩, ৪ৰ ন্যায়ক চিত্ৰ ১লৈ ৰূপান্তৰ।
সৰল আবৰ্তন	Simple Conversion	উদ্দেশ্য-বিধেয় ঠাই বদলোৱা (E আৰু I বচনৰ ক্ষেত্ৰত)।
সীমাৱদ্ধ আবৰ্তন	Conversion per accidens	A বচনক I-লৈ পৰিৱৰ্তন কৰাৰ পদ্ধতি।
আশ্ৰয়বাক্য সলনি	Transposition / Mutation	প্ৰধান আৰু গৌণ আশ্ৰয়বাক্যৰ ক্ৰম সলনি কৰা।
পৰোক্ষ পৰিৱৰ্তন	Indirect Reduction / Reductio ad Absurdum	সিদ্ধান্তৰ বিৰোধী বচনেৰে অসংগতি দেখুওৱা পদ্ধতি।

গুৰুত্বপূৰ্ণ মন্তব্য (Important Notes)

নিৰপেক্ষ ন্যায়ৰ প্ৰথম বৈজ্ঞানিক বিশ্লেষণ আৰিষ্টটলে তেওঁৰ “Prior Analytics” গ্ৰন্থত আগবঢ়াইছিল। চাৰিটা চিত্ৰৰ ভিতৰত আৰিষ্টটলে কেৱল প্ৰথম তিনিটা স্বীকাৰ কৰিছিল; চিত্ৰ ৪ পিছত গেলেন (Galen)এ যোগ কৰিছিল।
মধ্যযুগৰ স্কলাষ্টিক যুক্তিবিদসকলে (Petrus Hispanus, William of Sherwood) Barbara, Celarent আদি লেটিন স্মৃতিকৌশল নাম প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল।
২০ৱ শতিকাত জৰ্জ বুল (George Boole), গটলব ফ্ৰেগ (Gottlob Frege), বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাছেল (Bertrand Russell) আদিয়ে আধুনিক প্ৰতীকী যুক্তিবিজ্ঞানৰ বিকাশ ঘটায় — য’ত সাৰ্বিক বচনে অস্তিত্বৰ দাবী কৰাটো অস্বীকাৰ কৰে।
ভেন চিত্ৰ (Venn Diagram)ৰ যোগেদি ন্যায়ৰ বৈধতা পৰীক্ষা কৰাটো আধুনিক পদ্ধতি — ই অস্তিত্বমূলক অপতৰ্ক চিনাক্ত কৰাত সহজ।
চিত্ৰ ১ৰ চাৰিটা মূল বিজ্ঞানৰ সাধাৰণীকৰণ আৰু আইনৰ প্ৰয়োগৰ মৌলিক আকৃতি; চিত্ৰ ২ মুখ্যতঃ বিজ্ঞানত প্ৰত্যাখ্যানমূলক প্ৰমাণ (Disproof)ৰ বাবে; চিত্ৰ ৩ ব্যতিক্ৰম দেখুৱাবলৈ; চিত্ৰ ৪ৰ ব্যৱহাৰ অতি সীমিত।
আধুনিক বুলিয়ান গণনাত পাঁচটা মূল (Darapti, Felapton, Bramantip, Fesapo, Camenes — দুৰ্বল ৰূপ) অস্তিত্বমূলক অপতৰ্কৰ কাৰণে অবৈধ — সেইবাবে বৈধ মূল ১৯-৫ = ১৪, লগতে Camenesক স্বীকাৰ কৰিলে ১৫টা।
ASSEB Class 11 পৰীক্ষাত এই অধ্যায়ৰ পৰা সাধাৰণতে দীঘল প্ৰশ্নত মূল-চিত্ৰ চিনাক্তকৰণ বা বৈধতা পৰীক্ষাৰ ন্যায় উদাহৰণসহ অহাটো নিশ্চিত। নিয়মাৱলী আৰু অপতৰ্কসমূহ মুখস্থ কৰি ৰখাটো জৰুৰী।

আশা কৰোঁ ASSEB Class 11 তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ অষ্টম অধ্যায় “নিৰপেক্ষ ন্যায় (Categorical Syllogism)”ৰ এই বিস্তৃত প্ৰশ্ন-উত্তৰ, চিত্ৰ-মূল তালিকা, নিয়মাৱলী আৰু উদাহৰণসমূহে ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলক উচ্চতৰ মাধ্যমিক প্ৰথম বৰ্ষৰ পৰীক্ষাৰ প্ৰস্তুতিত পূৰ্ণ সহায় কৰিব। অধিক অধ্যায়ৰ সমাধানৰ বাবে HSLC Guru-ৰ আন পৃষ্ঠাসমূহ পৰিদৰ্শন কৰক।