নমস্কাৰ প্ৰিয় শিক্ষাৰ্থী! ASSEB (অসম বিদ্যালয় শিক্ষা বোৰ্ড) একাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “বচনৰ আধুনিক শ্ৰেণীবিভাজন (Modern Classification of Propositions)”লৈ আপোনাক স্বাগতম জনাইছোঁ। এই অধ্যায়টোৱে পৰম্পৰাগত এৰিষ্টটলীয় তৰ্কবিজ্ঞানৰ বচন বিশ্লেষণৰ পৰা আধুনিক বুলীয় (Boolean) তৰ্কবিজ্ঞানৰ বচন বিশ্লেষণলৈ এক যুগান্তকাৰী পৰিৱৰ্তনৰ পৰিচয় দিয়ে। জৰ্জ বুল (George Boole), গটলব ফ্ৰেগে (Gottlob Frege) আৰু বাৰ্ট্ৰাণ্ড ৰাচেলৰ (Bertrand Russell) দৰে আধুনিক তাৰ্কিকসকলে বচনৰ গাঁথনি, প্ৰতীকীকৰণ আৰু অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায়ৰ (existential import) ভিত্তিত নতুন এক শ্ৰেণীবিভাজন উপস্থাপন কৰিলে। আধুনিক শ্ৰেণীবিভাজনত বচনক মূলতঃ সৰল (Simple), যৌগিক (Compound) আৰু সামান্য বা সাধাৰণ (General) বচনৰূপে বিভাজন কৰা হয়। এই অধ্যায়ৰ গভীৰ অধ্যয়নে শিক্ষাৰ্থীক প্ৰতীকী তৰ্কবিজ্ঞান, ন্যায়-অনুমান আৰু গাণিতিক যুক্তিবিদ্যাৰ আধুনিক প্ৰয়োগ বুজিবলৈ প্ৰয়োজনীয় ভেটি প্ৰদান কৰে।
সাৰাংশ (Summary in Assamese)
পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানত এৰিষ্টটলে বচনক গুণ আৰু পৰিমাণৰ ভিত্তিত A, E, I, O — এই চাৰিটা শ্ৰেণীত বিভাজন কৰিছিল। এই চাৰিওটা বচনৰে অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় (existential import) আছে বুলি এৰিষ্টটলে স্বীকাৰ কৰিছিল। কিন্তু আধুনিক তাৰ্কিক জৰ্জ বুলে এই দৃষ্টিভংগীৰ বিৰোধিতা কৰি কৈছে যে কেৱল বিশেষ বচন (I আৰু O)তহে অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় আছে; সাৰ্বিক বচন (A আৰু E)ক চৰ্ত-আকাৰৰ (hypothetical) বচন হিচাপে গণ্য কৰিব লাগে। আধুনিক শ্ৰেণীবিভাজনত বচনক গাঁথনি অনুসৰি তিনিভাগত ভাগ কৰা হয়— সৰল বচন (Simple/Atomic), যৌগিক বচন (Compound/Molecular) আৰু সামান্য বচন (General)। সৰল বচন আকৌ চাৰি প্ৰকাৰৰ— উদ্দেশ্যবিহীন, উদ্দেশ্য-বিধেয়াকাৰ, সম্বন্ধাত্মক আৰু শ্ৰেণী-সদস্যতামূলক বচন। যৌগিক বচন সংযোজক, বিয়োজক, বৈকল্পিক আৰু নিহিতাৰ্থক— এই চাৰি প্ৰকাৰৰ। সামান্য বচন তিনি প্ৰকাৰৰ— অস্তিত্বমূলক, এক-বিধেয়যুক্ত আৰু শ্ৰেণী-সম্পৰ্কীয় বচন। আধুনিক প্ৰতীকী উপস্থাপনত A বচনক ∀x(Sx → Px), E বচনক ∀x(Sx → ¬Px), I বচনক ∃x(Sx ∧ Px) আৰু O বচনক ∃x(Sx ∧ ¬Px) ৰূপে প্ৰকাশ কৰা হয়।
Summary in English
The modern classification of propositions departs from Aristotle’s traditional fourfold division (A, E, I, O based on quality and quantity). George Boole, the founder of modern symbolic logic, argued that universal propositions (A and E) carry no existential import; they are conditional or hypothetical statements. Only particular propositions (I and O) assert the existence of their subjects. The modern classification, based on logical structure, divides propositions into three main types: Simple (Atomic), Compound (Molecular), and General propositions. Simple propositions are subdivided into subjectless, subject-predicate, relational, and class-membership types. Compound propositions include conjunctive, disjunctive, alternative, and implicative forms. General propositions are existential, single-predicate, and class-relational. In modern symbolic notation, A is rendered as ∀x(Sx → Px), E as ∀x(Sx → ¬Px), I as ∃x(Sx ∧ Px), and O as ∃x(Sx ∧ ¬Px). This Boolean interpretation has profound consequences for the Square of Opposition, immediate inference, and syllogistic validity (giving rise to the existential fallacy).
প্ৰশ্ন উত্তৰ (Question Answers)
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Very Short Answer Questions)
| প্ৰশ্ন ১। এৰিষ্টটল আধুনিক তাৰ্কিক হয়নে? |
| উত্তৰঃ নহয়, এৰিষ্টটল পৰম্পৰাগত তাৰ্কিক। |
| প্ৰশ্ন ২। আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ জনক কোন? |
| উত্তৰঃ জৰ্জ বুল (George Boole)ক আধুনিক প্ৰতীকী তৰ্কবিজ্ঞানৰ জনক বুলি কোৱা হয়। |
| প্ৰশ্ন ৩। আধুনিক তাৰ্কিকসকলে বচনক কিহৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভাজন কৰে? |
| উত্তৰঃ আধুনিক তাৰ্কিকসকলে বচনৰ গাঁথনি (structure) আৰু উপাদানৰ (elements) ভিত্তিত বচনক শ্ৰেণীবিভাজন কৰে। |
| প্ৰশ্ন ৪। আধুনিক শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি বচন কেইপ্ৰকাৰৰ? |
| উত্তৰঃ আধুনিক শ্ৰেণীবিভাজন অনুসৰি বচন তিনি প্ৰকাৰৰ— সৰল বচন, যৌগিক বচন আৰু সামান্য বচন। |
| প্ৰশ্ন ৫। সৰল বচন কাক বোলে? |
| উত্তৰঃ কেৱল এটা উক্তি বিশিষ্ট বচনেই হ’ল সৰল বচন। ইয়াক পাৰমাণৱিক বচন (Atomic Proposition)ও কোৱা হয়। |
| প্ৰশ্ন ৬। সৰল বচন কেইপ্ৰকাৰৰ? |
| উত্তৰঃ সৰল বচন চাৰি প্ৰকাৰৰ— (ক) উদ্দেশ্যবিহীন বচন, (খ) উদ্দেশ্য-বিধেয়াকাৰৰ বচন, (গ) সম্বন্ধাত্মক বচন আৰু (ঘ) শ্ৰেণী-সদস্যতামূলক বচন। |
| প্ৰশ্ন ৭। যৌগিক বচন কাক বোলে? |
| উত্তৰঃ যি বচনত এটাতকৈ বেছি সৰল বচন উপাদানৰূপে থাকে, তাকে যৌগিক বচন বোলে। ইয়াক আণৱিক বচন (Molecular Proposition)ও কোৱা হয়। |
| প্ৰশ্ন ৮। যৌগিক বচন কেইপ্ৰকাৰৰ? |
| উত্তৰঃ যৌগিক বচন চাৰি প্ৰকাৰৰ— সংযোজক, বিয়োজক, বৈকল্পিক আৰু নিহিতাৰ্থক বচন। |
| প্ৰশ্ন ৯। সামান্য বচন কাক বোলে? |
| উত্তৰঃ যি বচনে কোনো শ্ৰেণী সম্পৰ্কে কিবা কথা প্ৰকাশ কৰে, তাকে সামান্য বচন বোলে। |
| প্ৰশ্ন ১০। সামান্য বচন কেইপ্ৰকাৰৰ? |
| উত্তৰঃ সামান্য বচন তিনি প্ৰকাৰৰ— (ক) অস্তিত্বমূলক বচন, (খ) এক-বিধেয়যুক্ত সামান্য বচন আৰু (গ) শ্ৰেণী-সম্পৰ্কীয় বচন। |
| প্ৰশ্ন ১১। অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় (Existential Import) মানে কি? |
| উত্তৰঃ বচন এটাই উদ্দেশ্য পদৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰিলে তাক অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় বুলি কোৱা হয়। |
| প্ৰশ্ন ১২। আধুনিক মতে কোনবোৰ বচনৰ অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় আছে? |
| উত্তৰঃ আধুনিক বুলীয় ব্যাখ্যা অনুসৰি কেৱল বিশেষ বচন (I আৰু O) দুটাৰে অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় আছে। |
| প্ৰশ্ন ১৩। সাৰ্বিক সদৰ্থক A বচনৰ আধুনিক প্ৰতীকী ৰূপ কি? |
| উত্তৰঃ A বচনৰ আধুনিক প্ৰতীকী ৰূপ ∀x(Sx → Px) — অৰ্থাৎ “প্ৰতিটো x ৰ ক্ষেত্ৰত, যদি x উদ্দেশ্য (S) হয়, তেন্তে x বিধেয় (P) হয়।” |
| প্ৰশ্ন ১৪। সাৰ্বিক নঞৰ্থক E বচনৰ আধুনিক প্ৰতীকী ৰূপ কি? |
| উত্তৰঃ E বচনৰ আধুনিক প্ৰতীকী ৰূপ ∀x(Sx → ¬Px) — অৰ্থাৎ “প্ৰতিটো x ৰ ক্ষেত্ৰত, যদি x উদ্দেশ্য (S) হয়, তেন্তে x বিধেয় (P) নহয়।” |
| প্ৰশ্ন ১৫। বিশেষ সদৰ্থক I বচনৰ আধুনিক প্ৰতীকী ৰূপ কি? |
| উত্তৰঃ I বচনৰ আধুনিক প্ৰতীকী ৰূপ ∃x(Sx ∧ Px) — অৰ্থাৎ “অন্ততঃ এনে এটা x আছে যিটো S আৰু P দুয়োটাই হয়।” |
| প্ৰশ্ন ১৬। বিশেষ নঞৰ্থক O বচনৰ আধুনিক প্ৰতীকী ৰূপ কি? |
| উত্তৰঃ O বচনৰ আধুনিক প্ৰতীকী ৰূপ ∃x(Sx ∧ ¬Px) — অৰ্থাৎ “অন্ততঃ এনে এটা x আছে যিটো S হয় কিন্তু P নহয়।” |
| প্ৰশ্ন ১৭। শ্ৰেণী-সদস্যতামূলক বচনৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। |
| উত্তৰঃ “ছক্ৰেটিছ এজন মানুহ” — ইয়াত ছক্ৰেটিছ বিশেষ ব্যক্তি আৰু “মানুহ” এটা শ্ৰেণী। |
| প্ৰশ্ন ১৮। সম্বন্ধাত্মক সৰল বচনৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। |
| উত্তৰঃ “ৰাম শ্যামতকৈ ডাঙৰ” — ইয়াত দুটা পদৰ মাজৰ সম্বন্ধ প্ৰকাশ পাইছে। |
| প্ৰশ্ন ১৯। অস্তিত্বমূলক সামান্য বচনৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। |
| উত্তৰঃ “গঁড় আছে” — এই বচনে গঁড় নামৰ এটা শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰিছে। |
| প্ৰশ্ন ২০। উদ্দেশ্যবিহীন বচনৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। |
| উত্তৰঃ “বৰষুণ দিছে” বা “ঘৰ্মণ্ডি কৰিছে” — ইয়াত নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য পদ নাই। |
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Short Answer Questions)
| প্ৰশ্ন ১। পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক বচন শ্ৰেণীবিভাজনৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্য লিখা। |
| উত্তৰঃ পৰম্পৰাগত শ্ৰেণীবিভাজন এৰিষ্টটলৰ ধাৰণাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ইয়াত বচনক গুণ (সদৰ্থক/নঞৰ্থক) আৰু পৰিমাণ (সাৰ্বিক/বিশেষ) অনুসৰি A, E, I, O— এই চাৰিটা শ্ৰেণীত ভাগ কৰা হয়। ইয়াত চাৰিওটা বচনৰে অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় স্বীকাৰ কৰা হয়। আনহাতে, আধুনিক শ্ৰেণীবিভাজন জৰ্জ বুলৰ বুলীয় ব্যাখ্যাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ইয়াত বচনৰ গাঁথনি আৰু উপাদানৰ ভিত্তিত বচনক সৰল, যৌগিক আৰু সামান্য— এই তিনি প্ৰকাৰত ভাগ কৰা হয়। আধুনিক মতে কেৱল বিশেষ বচন (I আৰু O)তহে অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় আছে; সাৰ্বিক বচন (A আৰু E)ক চৰ্ত-আকাৰৰ বচন হিচাপে গণ্য কৰা হয়। |
| প্ৰশ্ন ২। সৰল বচনৰ চাৰিটা প্ৰকাৰ উদাহৰণসহ লিখা। |
| উত্তৰঃ সৰল বচন চাৰি প্ৰকাৰৰ— (ক) উদ্দেশ্যবিহীন বচন: য’ত নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য নাই। উদাহৰণ— “বৰষুণ দিছে।” (খ) উদ্দেশ্য-বিধেয়াকাৰৰ বচন: য’ত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় দুয়োটা থাকে। উদাহৰণ— “মোহন বুদ্ধিমান।” (গ) সম্বন্ধাত্মক বচন: য’ত দুই বা ততোধিক পদৰ মাজৰ সম্বন্ধ প্ৰকাশ পায়। উদাহৰণ— “ৰাম শ্যামৰ ককাই।” (ঘ) শ্ৰেণী-সদস্যতামূলক বচন: য’ত এজন ব্যক্তি কোনো শ্ৰেণীৰ সদস্য বুলি প্ৰকাশ পায়। উদাহৰণ— “ছক্ৰেটিছ এজন দাৰ্শনিক।” |
| প্ৰশ্ন ৩। যৌগিক বচনৰ চাৰিটা প্ৰকাৰ উদাহৰণসহ লিখা। |
| উত্তৰঃ যৌগিক বচন চাৰি প্ৰকাৰৰ— (ক) সংযোজক বচন (Conjunctive): “আৰু” শব্দেৰে দুটা সৰল বচন সংযোজিত। উদাহৰণ— “ৰাম বুদ্ধিমান আৰু পৰিশ্ৰমী।” (খ) বিয়োজক বচন (Disjunctive): “অথবা” শব্দেৰে গঠিত। উদাহৰণ— “তেওঁ দিল্লী যাব নাইবা মুম্বাই যাব।” (গ) বৈকল্পিক বচন (Alternative): পৰস্পৰ-বৰ্জনশীল বিকল্প প্ৰকাশ কৰে। উদাহৰণ— “এই সংখ্যাটো হ’লে যুগ্ম নহয় বিযুগ্ম।” (ঘ) নিহিতাৰ্থক বচন (Implicative): “যদি… তেন্তে” আকাৰৰ। উদাহৰণ— “যদি বৰষুণ দিয়ে তেন্তে মাটি তিতিব।” |
| প্ৰশ্ন ৪। সামান্য বচনৰ তিনিটা প্ৰকাৰ উদাহৰণসহ লিখা। |
| উত্তৰঃ সামান্য বচন তিনি প্ৰকাৰৰ— (ক) অস্তিত্বমূলক বচন: য’ত কোনো শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা হয়। উদাহৰণ— “গঁড় আছে।” (খ) এক-বিধেয়যুক্ত সামান্য বচন: য’ত এটা শ্ৰেণীৰ সকলো সদস্যৰ এটা গুণ স্বীকাৰ কৰা হয়। উদাহৰণ— “সকলো মানুহ মৰণশীল।” (গ) শ্ৰেণী-সম্পৰ্কীয় বচন: য’ত দুটা শ্ৰেণীৰ মাজৰ সম্পৰ্ক প্ৰকাশ পায়। উদাহৰণ— “সকলো মানুহ হ’ল বুদ্ধিজীৱী।” |
| প্ৰশ্ন ৫। সৰল বচন আৰু যৌগিক বচনৰ পাৰ্থক্য কি? |
| উত্তৰঃ সৰল বচনত কেৱল এটা উক্তি বা দাবী থাকে, ইয়াক পাৰমাণৱিক বচনো বোলে। যেনে— “ৰাম বুদ্ধিমান।” আনহাতে, যৌগিক বচনত দুই বা ততোধিক সৰল বচন কোনো তাৰ্কিক সংযোগচিন (logical connective) যেনে “আৰু”, “অথবা”, “যদি… তেন্তে” আদিৰে যুক্ত হৈ থাকে। ইয়াক আণৱিক বচনো বোলে। যেনে— “ৰাম বুদ্ধিমান আৰু পৰিশ্ৰমী।” |
| প্ৰশ্ন ৬। শ্ৰেণী-সদস্যতামূলক সৰল বচন আৰু সামান্য বচনৰ পাৰ্থক্য লিখা। |
| উত্তৰঃ শ্ৰেণী-সদস্যতামূলক সৰল বচনত উদ্দেশ্য পদ এজন বিশেষ ব্যক্তি আৰু বিধেয় পদ এটা শ্ৰেণী হয়। যেনে— “ছক্ৰেটিছ এজন মানুহ।” ইয়াত “ছক্ৰেটিছ” এজন ব্যক্তি আৰু “মানুহ” এটা শ্ৰেণী। আনহাতে, সামান্য বচনত উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় দুয়োটাই শ্ৰেণী বুজায়। যেনে— “সকলো মানুহ মৰণশীল।” ইয়াত “মানুহ” আৰু “মৰণশীল” দুয়োটাই শ্ৰেণী। |
| প্ৰশ্ন ৭। বিয়োজক আৰু বৈকল্পিক বচনৰ পাৰ্থক্য কি? |
| উত্তৰঃ বিয়োজক বচন (Disjunctive)ত “অথবা” শব্দটো অন্তৰ্ভুক্ত (inclusive) অৰ্থত ব্যৱহাৰ হয়— অৰ্থাৎ দুয়োটা বিকল্প একেলগে সঁচা হ’ব পাৰে। যেনে— “তেওঁ ডাক্তৰ অথবা শিক্ষক।” বৈকল্পিক বচন (Alternative)ত “নাইবা” শব্দটো বৰ্জনশীল (exclusive) অৰ্থত ব্যৱহাৰ হয়— অৰ্থাৎ দুয়োটা বিকল্প একেলগে সঁচা হ’ব নোৱাৰে। যেনে— “এই সংখ্যাটো যুগ্ম নাইবা বিযুগ্ম।” |
| প্ৰশ্ন ৮। অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় (Existential Import) সম্পৰ্কে এৰিষ্টটল আৰু বুলৰ মত পাৰ্থক্য কি? |
| উত্তৰঃ এৰিষ্টটলৰ মতে A, E, I, O— চাৰিওটা সাংবিভাজনিক বচনৰে অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় আছে; অৰ্থাৎ চাৰিওটা বচনে উদ্দেশ্য পদৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰে। জৰ্জ বুলৰ মতে, কেৱল বিশেষ বচন I আৰু Oৰ অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় আছে। সাৰ্বিক বচন A আৰু Eক বুলে চৰ্ত-আকাৰৰ বচন হিচাপে গণ্য কৰে— অৰ্থাৎ এই বচনে কোনো শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ নকৰে। |
| প্ৰশ্ন ৯। বুলীয় ব্যাখ্যাত A আৰু E বচনৰ অৰ্থ কেনেদৰে দিয়া হয়? |
| উত্তৰঃ বুলীয় ব্যাখ্যাত A বচন “সকলো S হয় P”ৰ অৰ্থ হ’ল— “এনে কোনো x নাই যিটো S হৈও P নহয়।” প্ৰতীকী ৰূপত ∀x(Sx → Px)। E বচন “কোনো S নহয় P”ৰ অৰ্থ হ’ল— “এনে কোনো x নাই যিটো S আৰু P দুয়োটাই হয়।” প্ৰতীকী ৰূপত ∀x(Sx → ¬Px)। এই ব্যাখ্যাত A আৰু E বচনে S শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ নকৰে। |
| প্ৰশ্ন ১০। অস্তিত্ব ভ্ৰান্তি (Existential Fallacy) কাক বোলে? |
| উত্তৰঃ বুলীয় ব্যাখ্যা অনুসৰি, যেতিয়া দুটা সাৰ্বিক আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা এটা বিশেষ সিদ্ধান্ত নিগমিত কৰা হয়, তেতিয়া অস্তিত্ব ভ্ৰান্তি ঘটে। কাৰণ আধুনিক মতে সাৰ্বিক বচনৰ অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় নাই, কিন্তু বিশেষ বচনৰ আছে। সেয়েহে অস্তিত্ব নথকা পদৰ পৰা অস্তিত্ব আৰোপ কৰা সিদ্ধান্ত উলিওৱাটো ভ্ৰান্তি। |
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (Long Answer Questions)
| প্ৰশ্ন ১। বচনৰ আধুনিক শ্ৰেণীবিভাজন বিতংভাৱে আলোচনা কৰা। |
| উত্তৰঃ আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানৰ জনক জৰ্জ বুল আৰু পিছৰ তাৰ্কিক ফ্ৰেগে, ৰাচেল আদিয়ে পৰম্পৰাগত এৰিষ্টটলীয় শ্ৰেণীবিভাজনক অসম্পূৰ্ণ বুলি গণ্য কৰিলে। আধুনিক শ্ৰেণীবিভাজনত বচনৰ গাঁথনি আৰু উপাদানৰ ভিত্তিত বচনক তিনি প্ৰকাৰত ভাগ কৰা হয়—
(ক) সৰল বচন (Simple/Atomic Proposition): কেৱল এটা উক্তি বিশিষ্ট বচন। সৰল বচন চাৰি প্ৰকাৰৰ—
(i) উদ্দেশ্যবিহীন বচন— য’ত নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য পদ নাই। যেনে— “বৰষুণ দিছে।”
(ii) উদ্দেশ্য-বিধেয়াকাৰৰ বচন— য’ত এজন ব্যক্তি বা বিশেষ বস্তুৰ এটা গুণ স্বীকাৰ কৰা হয়। যেনে— “মোহন বুদ্ধিমান।”
(iii) সম্বন্ধাত্মক বচন— য’ত দুই বা ততোধিক পদৰ মাজৰ সম্বন্ধ প্ৰকাশ পায়। যেনে— “ৰাম শ্যামৰ ককাই।”
(iv) শ্ৰেণী-সদস্যতামূলক বচন— য’ত এজন ব্যক্তিক কোনো শ্ৰেণীৰ সদস্য বুলি কোৱা হয়। যেনে— “ছক্ৰেটিছ এজন মানুহ।”
(খ) যৌগিক বচন (Compound/Molecular Proposition): দুই বা ততোধিক সৰল বচন তাৰ্কিক সংযোগচিনেৰে যুক্ত বচন। যৌগিক বচন চাৰি প্ৰকাৰৰ—
(i) সংযোজক বচন— “আৰু” দ্বাৰা যুক্ত। যেনে— “ৰাম বুদ্ধিমান আৰু পৰিশ্ৰমী।”
(ii) বিয়োজক বচন— “অথবা” দ্বাৰা যুক্ত। যেনে— “তেওঁ ডাক্তৰ অথবা শিক্ষক।”
(iii) বৈকল্পিক বচন— পৰস্পৰ-বৰ্জনশীল বিকল্প। যেনে— “সংখ্যাটো যুগ্ম নাইবা বিযুগ্ম।”
(iv) নিহিতাৰ্থক বচন— “যদি… তেন্তে” আকাৰ। যেনে— “যদি বৰষুণ দিয়ে তেন্তে মাটি তিতিব।”
(গ) সামান্য বচন (General Proposition): যি বচনে শ্ৰেণী সম্পৰ্কে কথা প্ৰকাশ কৰে। সামান্য বচন তিনি প্ৰকাৰৰ—
(i) অস্তিত্বমূলক বচন— “গঁড় আছে।”
(ii) এক-বিধেয়যুক্ত সামান্য বচন— “সকলো মানুহ মৰণশীল।”
(iii) শ্ৰেণী-সম্পৰ্কীয় বচন— “সকলো মানুহ হ’ল বুদ্ধিজীৱী।”
এইদৰে আধুনিক শ্ৰেণীবিভাজনে বচনৰ গাঁথনিগত বৈচিত্ৰ্যক ভালদৰে উপস্থাপন কৰে। |
| প্ৰশ্ন ২। অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় (Existential Import) ৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা আৰু পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক ব্যাখ্যাৰ পাৰ্থক্য দেখুউৱা। |
| উত্তৰঃ অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায়ৰ ধাৰণা: বচন এটাই উদ্দেশ্য পদে নিৰ্দেশ কৰা শ্ৰেণীৰ বাস্তৱিক অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰিলে, তাক অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় বুলি কোৱা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, “সকলো মানুহ মৰণশীল” বচনটোৱে যদি “মানুহ” নামৰ শ্ৰেণীটোৰ অস্তিত্ব আছে বুলি ধৰি লয়, তেনেহ’লে এই বচনৰ অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় আছে।
পৰম্পৰাগত (এৰিষ্টটলীয়) দৃষ্টিভংগী: এৰিষ্টটল আৰু পৰম্পৰাগত তাৰ্কিকসকলৰ মতে A, E, I, O— চাৰিওটা সাংবিভাজনিক বচনৰে অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় আছে। ইয়াৰ ফলত পৰম্পৰাগত বিৰোধচতুষ্কোণ (Square of Opposition)ৰ সকলো সম্পৰ্ক— বিৰুদ্ধ, অসম-বিৰুদ্ধ, অধীন আৰু অধীন-বিৰুদ্ধ— বৈধ বুলি গণ্য কৰা হয়।
আধুনিক (বুলীয়) দৃষ্টিভংগী: জৰ্জ বুলৰ মতে, কেৱল বিশেষ বচন I (“কোনো কোনো S হয় P”) আৰু O (“কোনো কোনো S নহয় P)তহে অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় আছে। সাৰ্বিক বচন A (“সকলো S হয় P”) আৰু E (“কোনো S নহয় P”)ক চৰ্ত-আকাৰৰ (hypothetical) বচন হিচাপে ব্যাখ্যা কৰা হয়। অৰ্থাৎ A বচনে কয়— “যদি কিবা এটা S হয় তেন্তে সেইটো P হ’ব”, কিন্তু S শ্ৰেণীৰ সদস্যৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ নকৰে।
পৰিণাম: বুলীয় ব্যাখ্যাৰ ফলত পৰম্পৰাগত বিৰোধচতুষ্কোণৰ বহুটো সম্পৰ্ক ভংগ হয়— অসম-বিৰুদ্ধ আৰু অধীন-বিৰুদ্ধ সম্পৰ্ক বৈধ নহয় আৰু অধীনতা সম্পৰ্কও স্থায়ী নাথাকে। ন্যায়-অনুমানত অস্তিত্ব ভ্ৰান্তি (Existential Fallacy)ৰ ধাৰণাও বুলীয় ব্যাখ্যাৰ পৰাই উদ্ভৱ হয়। |
| প্ৰশ্ন ৩। A, E, I, O বচনৰ আধুনিক প্ৰতীকী ৰূপ আৰু ইয়াৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰা। |
| উত্তৰঃ আধুনিক প্ৰতীকী তৰ্কবিজ্ঞানত সাংবিভাজনিক A, E, I, O বচনৰ ৰূপ এনেধৰণৰ—
A বচন (সাৰ্বিক সদৰ্থক): “সকলো S হয় P”
প্ৰতীকী ৰূপ: ∀x(Sx → Px)
অৰ্থ: “প্ৰতিটো বস্তু x ৰ ক্ষেত্ৰত, যদি x ৰ S গুণ থাকে তেন্তে x ৰ P গুণো থাকে।” এই বচনে S শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ নকৰে।
E বচন (সাৰ্বিক নঞৰ্থক): “কোনো S নহয় P”
প্ৰতীকী ৰূপ: ∀x(Sx → ¬Px)
অৰ্থ: “প্ৰতিটো x ৰ ক্ষেত্ৰত, যদি x ৰ S গুণ থাকে তেন্তে x ৰ P গুণ নাথাকে।”
I বচন (বিশেষ সদৰ্থক): “কোনো কোনো S হয় P”
প্ৰতীকী ৰূপ: ∃x(Sx ∧ Px)
অৰ্থ: “অন্ততঃ এনে এটা x আছে যাৰ S আৰু P দুয়োটা গুণেই আছে।” এই বচনে S আৰু P শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰে।
O বচন (বিশেষ নঞৰ্থক): “কোনো কোনো S নহয় P”
প্ৰতীকী ৰূপ: ∃x(Sx ∧ ¬Px)
অৰ্থ: “অন্ততঃ এনে এটা x আছে যাৰ S গুণ আছে কিন্তু P গুণ নাই।”
এই প্ৰতীকীকৰণে দেখুৱায় যে A আৰু E বচন চৰ্ত-আকাৰৰ আৰু অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায়হীন, আনহাতে I আৰু O বচন অস্তিত্ব-আকাৰৰ আৰু অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায়যুক্ত। এই পাৰ্থক্যই আধুনিক ন্যায়-অনুমানৰ ভেটি। |
| প্ৰশ্ন ৪। আধুনিক বুলীয় ব্যাখ্যাত পৰম্পৰাগত বিৰোধচতুষ্কোণৰ কি পৰিৱৰ্তন হয়? |
| উত্তৰঃ পৰম্পৰাগত তৰ্কবিজ্ঞানত A, E, I, O বচনৰ মাজত চাৰিটা সম্পৰ্ক স্বীকৃত— বিৰুদ্ধ (Contrary), অসম-বিৰুদ্ধ বা উপ-বিৰুদ্ধ (Sub-contrary), বিৰোধী (Contradictory) আৰু অধীনতা (Subalternation)। এই সকলো সম্পৰ্ক চাৰিওটা বচনৰ অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
আধুনিক বুলীয় ব্যাখ্যাত সাৰ্বিক বচন (A আৰু E)ৰ অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় নথকাৰ ফলত—
(ক) বিৰুদ্ধ সম্পৰ্ক ভংগ: A আৰু E বচন একেলগে সঁচা হ’ব পাৰে যদি S শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব নাথাকে। সেয়েহে A-E বিৰুদ্ধ সম্পৰ্ক বৈধ নহয়।
(খ) উপ-বিৰুদ্ধ সম্পৰ্ক ভংগ: I আৰু O বচন একেলগে মিছা হ’ব পাৰে যদি S শ্ৰেণী খালী হয়।
(গ) অধীনতা সম্পৰ্ক ভংগ: A সঁচা হ’লেও I সঁচা হোৱাটো নিশ্চিত নহয়, কাৰণ A বচনে S ৰ অস্তিত্ব নিশ্চিত নকৰে।
(ঘ) বিৰোধী সম্পৰ্ক বজায় থাকে: A আৰু O, E আৰু I ৰ মাজৰ বিৰোধী সম্পৰ্ক বুলীয় ব্যাখ্যাতো বৈধ।
এইদৰে বুলীয় ব্যাখ্যাত পৰম্পৰাগত বিৰোধচতুষ্কোণ ভাঙি কেৱল বিৰোধী সম্পৰ্কহে স্থায়ী হৈ থাকে। |
| প্ৰশ্ন ৫। অস্তিত্ব ভ্ৰান্তি (Existential Fallacy)ৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা। |
| উত্তৰঃ বুলীয় ব্যাখ্যা অনুসৰি যেতিয়া দুটা সাৰ্বিক আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা এটা বিশেষ সিদ্ধান্ত উলিওৱা হয়, তেতিয়া অস্তিত্ব ভ্ৰান্তি ঘটে। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল— সাৰ্বিক বচনে বস্তুৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ নকৰে কিন্তু বিশেষ বচনে স্বীকাৰ কৰে। সেয়েহে অস্তিত্ব নথকা পদৰ পৰা অস্তিত্ব আৰোপ কৰাটো ভ্ৰান্তি।
উদাহৰণ:
সকলো ৰূপান্তৰিত মানুহ যাদুকৰী।
সকলো যাদুকৰী আশ্চৰ্যজনক প্ৰাণী।
∴ কিছুমান আশ্চৰ্যজনক প্ৰাণী ৰূপান্তৰিত মানুহ।
এই ন্যায়টো পৰম্পৰাগত মতে বৈধ যদিও বুলীয় মতে অবৈধ, কাৰণ “ৰূপান্তৰিত মানুহ” বা “যাদুকৰী”ৰ বাস্তৱ অস্তিত্ব নাই। সাৰ্বিক আশ্ৰয়বাক্যে অস্তিত্ব স্বীকাৰ নকৰিলেও সিদ্ধান্তত অস্তিত্ব আৰোপ কৰা হৈছে— এইটোৱেই অস্তিত্ব ভ্ৰান্তি। |
অতিৰিক্ত প্ৰশ্ন (Additional Questions)
বহুবিকল্পী প্ৰশ্ন (Multiple Choice Questions)
প্ৰশ্ন ১। আধুনিক প্ৰতীকী তৰ্কবিজ্ঞানৰ জনক কোন?
(ক) এৰিষ্টটল (খ) জৰ্জ বুল (গ) প্লেটো (ঘ) মিল |
| উত্তৰঃ (খ) জৰ্জ বুল। |
প্ৰশ্ন ২। আধুনিক মতে বচন কেইপ্ৰকাৰৰ?
(ক) দুই (খ) তিনি (গ) চাৰি (ঘ) পাঁচ |
| উত্তৰঃ (খ) তিনি। |
প্ৰশ্ন ৩। সৰল বচন কেইপ্ৰকাৰৰ?
(ক) দুই (খ) তিনি (গ) চাৰি (ঘ) পাঁচ |
| উত্তৰঃ (গ) চাৰি। |
প্ৰশ্ন ৪। যৌগিক বচনৰ অপৰ নাম কি?
(ক) পাৰমাণৱিক বচন (খ) আণৱিক বচন (গ) সাধাৰণ বচন (ঘ) সম্বন্ধাত্মক বচন |
| উত্তৰঃ (খ) আণৱিক বচন। |
প্ৰশ্ন ৫। সৰল বচনৰ অপৰ নাম কি?
(ক) আণৱিক বচন (খ) যৌগিক বচন (গ) পাৰমাণৱিক বচন (ঘ) সাধাৰণ বচন |
| উত্তৰঃ (গ) পাৰমাণৱিক বচন। |
প্ৰশ্ন ৬। “ছক্ৰেটিছ এজন মানুহ” — এইটো কি ধৰণৰ বচন?
(ক) উদ্দেশ্যবিহীন (খ) সম্বন্ধাত্মক (গ) শ্ৰেণী-সদস্যতামূলক (ঘ) সামান্য |
| উত্তৰঃ (গ) শ্ৰেণী-সদস্যতামূলক। |
প্ৰশ্ন ৭। বুলীয় মতে কোনবোৰ বচনৰ অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় আছে?
(ক) A আৰু E (খ) I আৰু O (গ) A আৰু I (ঘ) সকলো |
| উত্তৰঃ (খ) I আৰু O। |
প্ৰশ্ন ৮। A বচনৰ আধুনিক প্ৰতীকী ৰূপ কি?
(ক) ∃x(Sx ∧ Px) (খ) ∀x(Sx → Px) (গ) ∀x(Sx → ¬Px) (ঘ) ∃x(Sx ∧ ¬Px) |
| উত্তৰঃ (খ) ∀x(Sx → Px)। |
প্ৰশ্ন ৯। I বচনৰ আধুনিক প্ৰতীকী ৰূপ কি?
(ক) ∃x(Sx ∧ Px) (খ) ∀x(Sx → Px) (গ) ∀x(Sx → ¬Px) (ঘ) ∃x(Sx ∧ ¬Px) |
| উত্তৰঃ (ক) ∃x(Sx ∧ Px)। |
প্ৰশ্ন ১০। সামান্য বচন কেইপ্ৰকাৰৰ?
(ক) দুই (খ) তিনি (গ) চাৰি (ঘ) পাঁচ |
| উত্তৰঃ (খ) তিনি। |
প্ৰশ্ন ১১। “যদি বৰষুণ দিয়ে তেন্তে মাটি তিতিব” — এইটো কি ধৰণৰ বচন?
(ক) সংযোজক (খ) বিয়োজক (গ) বৈকল্পিক (ঘ) নিহিতাৰ্থক |
| উত্তৰঃ (ঘ) নিহিতাৰ্থক। |
প্ৰশ্ন ১২। “গঁড় আছে” — এইটো কি প্ৰকাৰৰ সামান্য বচন?
(ক) অস্তিত্বমূলক (খ) এক-বিধেয়যুক্ত (গ) শ্ৰেণী-সম্পৰ্কীয় (ঘ) সম্বন্ধাত্মক |
| উত্তৰঃ (ক) অস্তিত্বমূলক। |
খালী ঠাই পূৰণ (Fill in the Blanks)
| প্ৰশ্ন ১। আধুনিক প্ৰতীকী তৰ্কবিজ্ঞানৰ জনক হ’ল ______। |
| উত্তৰঃ জৰ্জ বুল। |
| প্ৰশ্ন ২। সৰল বচনক ______ বচনো বোলে। |
| উত্তৰঃ পাৰমাণৱিক। |
| প্ৰশ্ন ৩। যৌগিক বচনক ______ বচনো বোলে। |
| উত্তৰঃ আণৱিক। |
| প্ৰশ্ন ৪। বুলীয় মতে ______ বচনৰ অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় নাই। |
| উত্তৰঃ সাৰ্বিক (A আৰু E)। |
| প্ৰশ্ন ৫। ∃x(Sx ∧ ¬Px) — এই প্ৰতীকী ৰূপ ______ বচনৰ। |
| উত্তৰঃ O বচন। |
| প্ৰশ্ন ৬। “ৰাম শ্যামতকৈ ডাঙৰ” — এইটো ______ সৰল বচন। |
| উত্তৰঃ সম্বন্ধাত্মক। |
| প্ৰশ্ন ৭। সামান্য বচন ______ প্ৰকাৰৰ। |
| উত্তৰঃ তিনি। |
| প্ৰশ্ন ৮। ∀ চিন ______ পৰিমাণক বুজায়। |
| উত্তৰঃ সাৰ্বিক (Universal)। |
| প্ৰশ্ন ৯। ∃ চিন ______ পৰিমাণক বুজায়। |
| উত্তৰঃ অস্তিত্বমূলক (Existential)। |
| প্ৰশ্ন ১০। বুলীয় মতে দুটা সাৰ্বিক আশ্ৰয়বাক্যৰ পৰা বিশেষ সিদ্ধান্ত উলিয়ালে ______ ভ্ৰান্তি ঘটে। |
| উত্তৰঃ অস্তিত্ব ভ্ৰান্তি (Existential Fallacy)। |
সঁচা/মিছা (True/False)
| প্ৰশ্ন ১। এৰিষ্টটল আধুনিক তাৰ্কিক। |
| উত্তৰঃ মিছা। এৰিষ্টটল পৰম্পৰাগত তাৰ্কিক। |
| প্ৰশ্ন ২। আধুনিক মতে A আৰু E বচনৰ অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় আছে। |
| উত্তৰঃ মিছা। আধুনিক মতে A আৰু E বচনৰ অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় নাই। |
| প্ৰশ্ন ৩। সৰল বচনৰ আন এটা নাম পাৰমাণৱিক বচন। |
| উত্তৰঃ সঁচা। |
| প্ৰশ্ন ৪। বিয়োজক বচনত “অথবা” শব্দটো বৰ্জনশীল অৰ্থত ব্যৱহাৰ হয়। |
| উত্তৰঃ মিছা। বিয়োজক বচনত “অথবা” অন্তৰ্ভুক্ত অৰ্থত আৰু বৈকল্পিক বচনত বৰ্জনশীল অৰ্থত ব্যৱহাৰ হয়। |
| প্ৰশ্ন ৫। “সকলো মানুহ মৰণশীল” — এইটো এক-বিধেয়যুক্ত সামান্য বচন। |
| উত্তৰঃ সঁচা। |
পৰম্পৰাগত বনাম আধুনিক AEIO ব্যাখ্যাৰ তুলনাত্মক তালিকা
| বচন |
পৰম্পৰাগত (এৰিষ্টটলীয়) ব্যাখ্যা |
আধুনিক (বুলীয়) ব্যাখ্যা |
প্ৰতীকী ৰূপ |
অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় |
A
(সাৰ্বিক সদৰ্থক) |
সকলো S হয় P; S শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব আছে। |
যদি কিবা S হয় তেন্তে সেইটো P; S অস্তিত্ব ধৰি লোৱা নহয়। |
∀x(Sx → Px) |
নাই |
E
(সাৰ্বিক নঞৰ্থক) |
কোনো S নহয় P; S শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব আছে। |
যদি কিবা S হয় তেন্তে সেইটো P নহয়; S অস্তিত্ব ধৰি লোৱা নহয়। |
∀x(Sx → ¬Px) |
নাই |
I
(বিশেষ সদৰ্থক) |
কিছুমান S হয় P; S আৰু P ৰ অস্তিত্ব আছে। |
অন্ততঃ এটা x আছে যিটো S আৰু P দুয়োটাই; S, P ৰ অস্তিত্ব আছে। |
∃x(Sx ∧ Px) |
আছে |
O
(বিশেষ নঞৰ্থক) |
কিছুমান S নহয় P; S শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব আছে। |
অন্ততঃ এটা x আছে যিটো S কিন্তু P নহয়; S ৰ অস্তিত্ব আছে। |
∃x(Sx ∧ ¬Px) |
আছে |
শব্দাৰ্থ (Glossary)
| অসমীয়া শব্দ |
English Term |
অৰ্থ/Meaning |
| সৰল বচন |
Simple/Atomic Proposition |
কেৱল এটা উক্তি বিশিষ্ট বচন। |
| যৌগিক বচন |
Compound/Molecular Proposition |
দুই বা ততোধিক সৰল বচনেৰে গঠিত বচন। |
| সামান্য বচন |
General Proposition |
শ্ৰেণী সম্পৰ্কে কিবা প্ৰকাশ কৰা বচন। |
| পাৰমাণৱিক বচন |
Atomic Proposition |
সৰল বচনৰ আন এটা নাম। |
| আণৱিক বচন |
Molecular Proposition |
যৌগিক বচনৰ আন এটা নাম। |
| উদ্দেশ্যবিহীন বচন |
Subjectless Proposition |
নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য পদ নথকা বচন। |
| সম্বন্ধাত্মক বচন |
Relational Proposition |
দুই বা অধিক পদৰ মাজৰ সম্বন্ধ প্ৰকাশক বচন। |
| শ্ৰেণী-সদস্যতামূলক বচন |
Class-Membership Proposition |
ব্যক্তিৰ শ্ৰেণীৰ সদস্যতা প্ৰকাশক বচন। |
| সংযোজক বচন |
Conjunctive Proposition |
“আৰু”ৰে যুক্ত যৌগিক বচন। |
| বিয়োজক বচন |
Disjunctive Proposition |
“অথবা”ৰে যুক্ত (অন্তৰ্ভুক্ত) যৌগিক বচন। |
| বৈকল্পিক বচন |
Alternative Proposition |
পৰস্পৰ-বৰ্জনশীল বিকল্প প্ৰকাশক বচন। |
| নিহিতাৰ্থক বচন |
Implicative Proposition |
“যদি… তেন্তে” আকাৰৰ চৰ্ত-আকাৰৰ বচন। |
| অস্তিত্বমূলক বচন |
Existential Proposition |
শ্ৰেণীৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰ কৰা বচন। |
| অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায় |
Existential Import |
উদ্দেশ্য পদৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰাৰ অভিপ্ৰায়। |
| বুলীয় ব্যাখ্যা |
Boolean Interpretation |
জৰ্জ বুলৰ আধুনিক বচন ব্যাখ্যা। |
| এৰিষ্টটলীয় ব্যাখ্যা |
Aristotelian Interpretation |
এৰিষ্টটলৰ পৰম্পৰাগত বচন ব্যাখ্যা। |
| চৰ্ত-আকাৰৰ বচন |
Hypothetical Proposition |
“যদি… তেন্তে” আকাৰৰ বচন। |
| সাৰ্বিক পৰিমাণক |
Universal Quantifier (∀) |
“সকলো”ক বুজোৱা চিন। |
| অস্তিত্বমূলক পৰিমাণক |
Existential Quantifier (∃) |
“কোনো কোনো”ক বুজোৱা চিন। |
| অস্তিত্ব ভ্ৰান্তি |
Existential Fallacy |
সাৰ্বিক আশ্ৰয়ৰ পৰা বিশেষ সিদ্ধান্ত উলিওৱা ভ্ৰান্তি। |
| বিৰোধচতুষ্কোণ |
Square of Opposition |
A, E, I, O ৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ চিত্ৰ। |
| প্ৰতীকীকৰণ |
Symbolisation |
বচনক প্ৰতীকেৰে প্ৰকাশ কৰা পদ্ধতি। |
| একক বচন |
Singular Proposition |
এজন বিশেষ ব্যক্তিৰ বিষয়ে কোৱা বচন। |
সমাপ্তি: এই অধ্যায়ৰ অধ্যয়নৰ যোগেদি শিক্ষাৰ্থীয়ে পৰম্পৰাগত আৰু আধুনিক বচন বিশ্লেষণৰ মৌলিক পাৰ্থক্য, বুলীয় ব্যাখ্যাৰ যুক্তিগত গুৰুত্ব আৰু আধুনিক প্ৰতীকী তৰ্কবিজ্ঞানৰ ভেটি বুজি লব পাৰিব। অস্তিত্ব-অভিপ্ৰায়ৰ ধাৰণা আৰু অস্তিত্ব ভ্ৰান্তিৰ চিনাক্তকৰণে শিক্ষাৰ্থীক ন্যায়-অনুমানৰ আধুনিক ব্যাখ্যা বুজিবলৈ সহায় কৰিব। ASSEB একাদশ শ্ৰেণীৰ পৰীক্ষাত এই অধ্যায়ৰ পৰা চমু আৰু দীঘল উভয় ধৰণৰ প্ৰশ্ন আহে; সেয়েহে প্ৰতীকী ৰূপ, উদাহৰণ আৰু পাৰ্থক্যবোৰ ভালদৰে অভ্যাস কৰিব। শুভেচ্ছাৰে— ASSEB GURU।